तेजन खड्का/ मोरङ, १२ कात्तिक । मृत्यु भएको ठानेर परिवारले काजकिरिया गरिसकेको, शवको अन्त्येष्टि भइसकेको र दुर्घटना बीमाबापतको रकमसमेत बुझिसकिएको थियो। परिवारका लागि उनी अब सम्झनामा मात्र बाँकी थिए।

तर, करिब छ महिनापछि तिनै व्यक्ति अचानक घरको आँगनमा आइपुगे। न कुनै चमत्कार भएको थियो, न त मृत्युबाट फर्किने कुनै रहस्य खुलेको थियो। बरु, जीवित व्यक्तिलाई मृतक ठहर गरेर शव बुझाउने प्रक्रियामाथि नै गम्भीर प्रश्न उठेको थियो।

मोरङको लेटाङ नगरपालिका–५, खेरुवाका ३७ वर्षीय पदमबहादुर राई जीवितै घर फर्किएपछि अहिले परिवारदेखि प्रहरी र अस्पतालसम्मलाई पुरानो घटनाको फाइल पल्टाउनुपर्ने अवस्था आएको छ। जेठमा मृतक भनेर बुझाइएको शव कसको थियो रु आफ्नै छोराको शव भनेर आमाले कसरी सनाखत गरिन् ? प्रहरी र अस्पतालले पहिचानको प्रक्रिया पूरा गर्दा वास्तविकता किन पत्ता लागेन ? यी प्रश्नको जवाफ खोज्नुपर्ने भएको छ।

घर छाडेको चार महिनापछि अर्कै शवलाई आफ्नै छोराको ठहर

पदमबहादुर २०८२ माघदेखि घरबाहिर थिए। परिवारका अनुसार उनको मानसिक अवस्था कमजोर थियो। वैवाहिक जीवनमा आएको विघटनपछि उनी मानसिक रूपमा थप कमजोर बन्दै गएको र घर छाडेर हिँड्ने गरेको प्रहरीको भनाइ छ। उनी कहाँ गए, कसरी बसे र के गरिरहेका थिए भन्ने परिवारलाई जानकारी थिएन।

यहीबीच २०८३ जेठ २६ गते बिहान करिब साढे ८ बजे सुनसरीको बराहक्षेत्र नगरपालिका–४ स्थित चतरा–पकली सडकखण्डमा मोटरसाइकलले एक पैदलयात्रीलाई ठक्कर दियो। दुर्घटनामा गम्भीर घाइते भएका ती व्यक्तिलाई उपचारका लागि विराट टिचिङ अस्पताल, बुढीगंगा लगियो। उपचारकै क्रममा उनको मृत्यु भयो।

मृतकको पहिचान खुल्न नसकेपछि शव कोशी अस्पतालको शवगृहमा राखियो। प्रहरीले आफन्तलाई सम्पर्कमा आउन सार्वजनिक सूचना जारी गर्‍यो। त्यसपछि पदमबहादुरकी आमा अस्पताल पुगिन् र शव आफ्नै छोराको भएको भन्दै सनाखत गरिन्।

परिवारको सनाखतपछि शव बुझाउने प्रक्रिया पूरा भयो। जेठ २७ गते शव परिवारको जिम्मा लगाइयो र अन्त्येष्टि गरियो। परिवारले दुर्घटना बीमाबापतको रकमसमेत प्राप्त गरिसकेको थियो।

तर, जसको मृत्यु भएको ठानेर परिवारले अन्तिम संस्कार गरेको थियो, उनी नै जीवितै फर्किएपछि घटनाको पूरै कथा उल्टिएको छ। अब प्रश्न पदमबहादुर कहाँ थिए भन्ने मात्रै रहेन, दुर्घटनामा ज्यान गुमाउने वास्तविक व्यक्ति को थिए भन्ने पनि हो।

आमाको सनाखत नै अन्तिम आधार बन्यो ?

घटनाबारे जानकारी दिँदै जिल्ला प्रहरी कार्यालय मोरङका प्रहरी प्रमुख प्रहरी उपरीक्षक कबित कटुवालले दुर्घटनापछि उपचारका क्रममा मृत्यु भएका व्यक्तिको पहिचान खुल्न नसकेको र पदमबहादुरकी आमाले शव आफ्नै छोराको भएको बताएपछि कानुनी प्रक्रिया पूरा गरी परिवारलाई बुझाइएको जानकारी दिएका छन्।

तर, जीवित भनिएका व्यक्ति घर फर्किएपछि त्यतिबेला गरिएको सनाखतको विश्वसनीयता परीक्षण गर्नुपर्ने भएको छ। शवको पहिचानका लागि परिवारले के–कस्ता आधार लिएको थियो ? अनुहार वा शारीरिक बनावटका आधारमा मात्रै पहिचान गरिएको थियो कि अन्य प्रमाण पनि थिए ? सनाखत गर्ने व्यक्तिबाट थप विवरण लिइएको थियो कि थिएन ? यी विषय अनुसन्धानको दायरामा आउनुपर्ने देखिन्छ।

आमाले आफ्नै छोरा ठानेर शव पहिचान गरेको हुन सक्ने इलाका प्रहरी कार्यालय लेटाङका प्रहरी निरीक्षक सागर साहको भनाइ छ। तर, मानवीय भ्रम भएको हो वा पहिचान प्रक्रियामै कमजोरी रह्यो भन्ने कुरा अनुसन्धानबाटै खुल्नुपर्नेछ।

एउटा परिवारको खुसी, अर्को परिवारको अधुरो शोक

पदमबहादुर जीवितै फर्किनु उनका परिवारका लागि अप्रत्याशित खुसीको विषय बनेको छ। मृत्यु स्वीकार गरेर अन्तिम संस्कार गरिसकेको व्यक्ति फेरि घरमै देखिनु सामान्य घटना होइन। तर, यो घटनाको अर्को पाटो झन् गम्भीर छ।

दुर्घटनामा ज्यान गुमाउने ती अज्ञात व्यक्तिको परिवार कतै आफ्नो मान्छे हराएको पीडामा अझै खोजी गरिरहेको हुन सक्छ। कसैको घरमा मृत्युको खबर नपुगेको हुन सक्छ। कसैले बेपत्ता आफन्तको प्रतीक्षामा दिन काटिरहेको हुन सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा शव गलत व्यक्तिको नाममा अन्त्येष्टि भएको पुष्टि भएमा अर्को परिवारको शोक, खोजी र प्रतीक्षाको प्रश्न पनि उठ्नेछ।

त्यसैले पदमबहादुरको घरफिर्तीलाई एउटा परिवारको सुखद संयोगका रूपमा मात्रै हेरेर पुग्दैन। दुर्घटनामा मृत्यु भएका वास्तविक व्यक्तिको पहिचान खुलाउनु र उनको परिवारसम्म खबर पुर्‍याउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

बीमाको रकमदेखि सरकारी अभिलेखसम्मको प्रश्न

परिवारले दुर्घटना बीमाबापतको रकमसमेत बुझिसकेको अवस्थामा अब उक्त रकम र त्यससँग सम्बन्धित कागजातको विषय पनि जोडिएको छ। घटनापछि परिवारलाई कोशी अस्पताल बोलाइएको र सनाखतका क्रममा तयार भएका कागजात फिर्ता लिने तथा बीमासम्बन्धी प्रक्रिया मिलाउने विषय अघि बढाउनुपर्ने अवस्था आएको बताइएको छ।

यद्यपि, रकम फिर्ता गर्ने प्रक्रिया कसरी अघि बढ्छ, त्यसमा परिवारको कानुनी दायित्व के हुन्छ र पहिचानसम्बन्धी त्रुटिमा कसको कति जिम्मेवारी रहन्छ भन्ने विषय सम्बन्धित निकायको छानबिन र प्रचलित कानुनअनुसार स्पष्ट हुनुपर्नेछ।

प्रहरीले दुर्घटनामा मृत्यु भएका व्यक्तिको तस्बिर तथा भिडियोका आधारमा वास्तविक पहिचान खुलाउने प्रयास गर्नुपर्ने भएको छ। अस्पतालको शव व्यवस्थापन, प्रहरीको अभिलेख, सनाखतको विवरण र बीमा दाबीका कागजातबीच पनि आवश्यक समन्वय हुनुपर्ने देखिन्छ।

अब प्रश्नको जवाफ कसले दिने ?

यो घटनाले एउटा असहज प्रश्न खडा गरेको छ,शवको पहिचान खुल्न नसकेको अवस्थामा परिवारको सनाखतपछि मात्रै प्रक्रिया टुंग्याउनु पर्याप्त थियो कि पहिचान पुष्टि गर्न थप आधार आवश्यक थियो ?
 यसको उत्तर अनुमानका आधारमा दिन मिल्दैन। तर, घटनाले पहिचानसम्बन्धी प्रक्रियाको प्रभावकारिताबारे गम्भीर समीक्षा आवश्यक बनाएको छ।

प्रहरी निरीक्षक साहका अनुसार पदमबहादुरको वैवाहिक जीवनमा आएको विघटनपछि मानसिक अवस्था कमजोर हुँदै गएको र उनी घर छाडेर हिँड्ने गरेको बताइएको छ। परिवारले उनलाई लामो समयदेखि देख्न नपाएको अवस्थाले पनि शव पहिचानमा भ्रम उत्पन्न भएको हुन सक्ने प्रहरीको अनुमान छ। तर, अनुमानले मात्रै घटनाको सबै पाटो स्पष्ट गर्दैन।

पदमबहादुर जीवितै घर फर्किएपछि अब दुर्घटनामा ज्यान गुमाउने व्यक्तिको पहिचान, शव सनाखतका आधार, अस्पताल र प्रहरीको प्रक्रियागत भूमिका तथा बीमासम्बन्धी विवरणको निष्पक्ष छानबिन आवश्यक छ।

छ महिनाअघि मृत्युको प्रमाण ठानिएको शव अहिले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न बनेको छ। पदमबहादुर जीवितै भेटिनु परिवारका लागि खुसीको खबर हो, तर दुर्घटनामा ज्यान गुमाउने अज्ञात व्यक्तिको पहिचान अझै खुल्न बाँकी छ। एउटा परिवारले हराएको मान्छे फिर्ता पाएको यो घटनाले अर्को परिवारलाई आफ्नो मान्छेको शवसमेत गलत पहिचानमा गुमाउनुपरेको त छैन भन्ने प्रश्न अनुत्तरित छाडेको छ।

तर, सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न अझै अनुत्तरित छ.पदमबहादुर जीवितै थिए भने परिवारले अन्त्येष्टि गरेको शव कसको थियो ? अब प्रहरीले वास्तविक मृतकको पहिचानसँगै शव सनाखत प्रक्रियामा कहाँ र कसरी त्रुटि भयो भन्ने पनि स्पष्ट पार्नुपर्नेछ।