तोमनाथ उप्रेती । रात थियो। लाल सागर अस्वाभाविक रूपमा मौन थियो। तर त्यो मौनता मृत्युको प्रतीक्षा गरिरहेको पृथ्वीको मौनता थियो। क्षितिजभन्दा पर एउटा विशाल कार्गो जहाज आगोको लप्काले घेरिएको थियो। त्यसबाट उठेको कालो धुवाँले आकाशलाई ढाकेको थियो र ज्वालाको रातो प्रतिबिम्ब समुद्रका छालहरूमा छरिएको थियो। पानी नीलो देखिँदैनथ्यो। रगतले रङ्गिएको जस्तो गाढा रातो देखिन्थ्यो।

प्रत्येक लहरले मानौँ कुनै अदृश्य विलाप बोकेर किनारतर्फ आइरहेको थियो। हावामा नुनको सुवास थिएन, बारुद र जलेको फलामको गन्ध मिसिएको थियो। आकाशमा चम्किने तारा पनि धुवाँको पर्दापछाडि हराइसकेका थिए र समुद्रको विशाल विस्तार जीवनको प्रतीक नभई विनाशको मौन साक्षी बनेको थियो। त्यस क्षण लाल सागर युद्धले घाइते बनाएको मानव सभ्यताको खुला घाउ थियो। सायद त्यसैले इतिहासले यसको नाम रगत, आँसु र अनन्त पीडाको प्रतीकझैँ लाल सागर राखेको थियो।

हावाले नुनको गन्ध बोकेको थिएन। त्यसमा बारुद मिसिएको थियो। धुवाँले क्षितिजलाई ढाकेको थियो। जहाजको जलेको फलाम चिच्याइरहेको जस्तो सुनिन्थ्यो। विस्फोटपछि उडेका कन्टेनरहरू समुद्रमा तैरिरहेका थिए। कतै बच्चाको खेलौना। कतै फाटेको जुत्ता। कतै एउटा जीवनरक्षक ज्याकेट, जसलाई बचाउनुपर्ने मानिस धेरै पहिले लहरहरूले निलिसकेका थिए।

दूर यमनको तट अन्धकारमा डुबेको थियो। तर त्यो अन्धकार प्राकृतिक थिएन। बिजुली नभएको देशको अन्धकार पनि थिएन। त्यो युद्धले बनाएको अन्धकार थियो, जहाँ प्रत्येक झिल्कोपछि एउटा घर कम हुन्थ्यो, एउटा परिवार टुट्थ्यो र एउटा आमाको काख सधैँका लागि रित्तिन्थ्यो।अचानक आकाश चिरेर एउटा ड्रोन गुज्रियो। केही क्षणपछि अर्को। त्यसपछि ब्यालिस्टिक मिसाइलको गर्जनले रातलाई दुई भागमा चिरिदियो। समुद्रका छालहरू पनि तर्सिएजस्ता देखिन्थे। हुडेडा बन्दरगाहतिर आगोका जिब्राहरू उचालिए। धुवाँले चन्द्रमालाई कालो घुम्टो ओढाइदियो।

हुथी लडाकुहरू पहाडका अँध्यारा कन्दराहरूबाट निस्कँदै थिए। कसैको काँधमा रकेट लन्चर थियो। कसैको हातमा स्वचालित बन्दुक। कसैको आँखामा प्रतिशोधको आगो। उनीहरूका अनुहारमा थकानभन्दा बढी विश्वास थियो—आफ्नो संघर्ष पवित्र छ भन्ने विश्वास। तर युद्धले विश्वासको भाषा बुझ्दैन। उसले केवल मृत्युको भाषा बोल्छ।समुद्रमा गुडिरहेका प्रत्येक जहाजलाई अब व्यापारको साधन होइन, सम्भावित निशानाका रूपमा हेरिन्थ्यो। कप्तानहरू नक्साभन्दा बढी आकाश नियाल्थे। नाविकहरू लहरको आवाजभन्दा ड्रोनको गुञ्जन सुन्थे। रात अब विश्रामको समय रहेन; जीवित रहन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने परीक्षाको समय बनिसकेको थियो।

त्यस रात लाल सागर पानीको विशाल विस्तार मात्र थिएन, ऊ मानव सभ्यताको घाइते अन्तरात्माको ऐना बनेको थियो। उसका लहरहरूमा नुनभन्दा बढी आँसु मिसिएका थिए र उसका छालहरूमा चन्द्रमाको प्रतिबिम्बभन्दा बढी जलिरहेका जहाजहरूको आगो नाचिरहेको थियो। प्रार्थनाका स्वरहरू बारम्बार मिसाइलका गर्जनले दबाइन्थे। प्रत्येक विस्फोटसँगै कुनै घर खरानी बन्थ्यो, कुनै बालक टुहुरो हुन्थ्यो, कुनै आमाको काख रित्तिन्थ्यो। बिहानको पहिलो किरण अब आशाको संकेत रहेन त्यो त रातभरि कति मानिस बाँचे र कति मारिए भन्ने नयाँ गणना सुरु हुने घडी बनेको थियो। समुद्र शताब्दीयौँदेखि सभ्यताहरूलाई जोड्ने मार्ग थियो, तर त्यस रात उसले मानिसको घृणा, प्रतिशोध र युद्धको भार बोकिरहेको थियो।

यही युद्धग्रस्त किनारमा अब्दुल रहमान बस्थे। उमेर उनान्सय वर्ष पुगिसकेको थियो। समयले उनको अनुहारमा गहिरा चाउरीहरू कोरेको थियो, हातहरू निरन्तर काँप्थे, ढाड वर्षौँको दुःखले झुकेको थियो। तर उनका आँखाहरू अझै समुद्रतिरै फर्किन्थे, मानौँ त्यस अथाह पानीभित्र उनले हराएको जीवन कतै लुकेको छ। हुडेडा बन्दरगाह नजिक रहेको उनको बासस्थानलाई घर भन्नु शब्दप्रतिको अन्याय जस्तै लाग्थ्यो। तीनवटा भत्किएका पर्खाल, आधा उडेको छाना र एउटा जीर्ण काठको ढोका यति नै थियो उनको संसार। त्यो ढोकाले वर्षौँदेखि न त बमको कम्पन रोक्न सकेको थियो, न गोलीको डर, न भोक, न शोक। त्यसले केवल एउटा वृद्ध मानिसको अन्तिम एकान्तलाई बाहिरी संसारबाट थोरै बेरका लागि छेक्ने असफल प्रयास गरिरहेको थियो।

एक समय थियो, जब अब्दुल रहमानको जीवन समुद्रको लयसँगै बग्थ्यो। प्रत्येक बिहान सूर्योदयभन्दा अगावै उनी आफ्नो सानो डुङ्गा लिएर लाल सागरतिर निस्कन्थे। छालहरूको चाल हेरेर मौसम अनुमान गर्थे। चराहरूको उडानबाट माछाको बथान चिन्दथे। जाल फ्याँक्नुअघि समुद्रसँग मौन संवाद गर्थे। उनका बुबाले बाल्यकालमै भनेका थिए, “समुद्र कहिल्यै झूट बोल्दैन। ऊ जति गहिरो छ, त्यति नै इमानदार पनि छ।” जीवनभर उनले यही सत्यमा विश्वास गरे। तर आज समुद्र अस्वाभाविक रूपमा मौन थियो। उसका छालहरूमा माछाको फड्को होइन, जलिरहेका जहाजहरूको प्रतिबिम्ब देखिन्थ्यो। समुद्रले केही बोलेन, तर मानिसहरू धेरै बोलिरहेका थिए धर्मका नाममा, राष्ट्रका नाममा, स्वतन्त्रताका नाममा, सुरक्षाका नाममा। प्रत्येक पक्षले आफूलाई सत्यको पक्षधर भनिरहेको थियो। तर सत्य भने बारुदको धुवाँभित्र कतै हराइसकेको थियो।

अब्दुलले आफ्नो लामो जीवनमा साम्राज्यको छायाँदेखि गृहयुद्धसम्मका अनेक अध्याय देखेका थिए। राष्ट्रपति बदलिए। झण्डाहरू फेरिए। क्रान्तिका नारा फेरिए। मुद्राका अनुहार फेरिए। सत्ता नयाँ हातमा पुग्यो, फेरि अर्को हातमा पुग्यो। हिजोका मुक्तिदाता आजका शासक बने, आजका शासक भोलिका शत्रु बने। इतिहासले बारम्बार आफ्नो पोशाक फेर्दै गयो। तर एउटा दृश्य भने कहिल्यै परिवर्तन भएन आमाहरूको रुवाइ। प्रत्येक युद्धपछि उनीहरूले आफ्ना छोराहरू गुमाए। प्रत्येक शासन परिवर्तनपछि उनीहरूले आफ्ना सपनाहरू गुमाए। सिंहासनमा बस्ने अनुहार फेरिन्थे, तर चिहानमाथि झुक्ने आमाहरू उही रहन्थे। त्यही क्षण अब्दुललाई लाग्थ्यो, इतिहासले वास्तवमा केही नयाँ लेखेको छैन। उसले केवल एउटै दुःखलाई नयाँ मितिमा दोहोर्याइरहेको छ।

उनको जेठो छोरा खालिदले सरकारी सेनाको पोसाक लगायो। उसले राज्य बचाउने कसम खाएको थियो। कान्छो छोरा युसुफ भने हुथी विद्रोहीसँग लाग्यो। उसले न्यायका लागि लडिरहेको विश्वास गर्थ्यो। दुवैले एउटै आमाको काखमा खेल्दै हुर्केका थिए। एउटै थालमा खाएका थिए। एउटै बाबुको काँधमा बसेर लाल सागर हेरेका थिए। तर युद्धले रगतको सम्बन्धभन्दा विचारको विभाजनलाई बलियो बनाइदियो। एउटै घरका दुई छोरा एउटै देशका दुई बन्दुक बने। एकदिन दुवै फर्किए। तर आफ्नै खुट्टाले होइन। राष्ट्रिय झण्डा र विद्रोहीको झण्डाले बेरेका दुई फरक काठका बाकसभित्र। अब्दुल रहमानले दुवै बाकसको ढकनीमा काँपिरहेको हात राखे। उनका आँसुहरूले कुनै पक्ष छानेनन्। बुबाको पीडालाई न सरकार थाहा थियो, न विद्रोह। लामो समयसम्म मौन बसेपछि उनले केवल यति भने, “यदि मेरो दुवै छोरा मरे, भने यो देश कसको जित भयो ?” उनको प्रश्न हावामा हरायो। उत्तर कसैसँग थिएन।

उनकी पत्नी फातिमा बन्दुकको गोलीले मरिनन्। कुनै बमले पनि उनको ज्यान लिएन। उनी त बिस्तारै भोकले सकिइन्। युद्धले बजार खाली गरिदियो। खेत उजाड बनाइदियो। औषधि अस्पतालसम्म पुग्न सकेन। रोटी धनीहरूको वस्तु बन्यो। फातिमाले आफ्नो भागको अन्तिम टुक्रा पनि नातिनीलाई खुवाइन्। आफू पानी पिएर सुतिन्। फेरि कहिल्यै उठिनन्। त्यस दिन अब्दुलले बुझे युद्ध केवल बन्दुकको आवाज होइन। युद्धले रोटी पनि मार्छ। औषधि पनि मार्छ। अस्पताल पनि मार्छ। बाल्यकाल पनि मार्छ। र सबैभन्दा पहिले मानिसको आशा मार्छ।

नातिनी मरियमलाई चित्र कोर्न असाध्यै मन पर्थ्यो। एकदिन उनले कापीमा लाल सागर कोरेकी थिई। समुद्र नीलो थियो। माथि सेता चराहरू उडिरहेका थिए। एउटा कार्गो जहाज शान्त रूपमा बगिरहेको थियो। क्षितिजमा उज्यालो सूर्य मुस्कुराइरहेको थियो। अब्दुलले त्यो चित्र हेरेर भनेका थिए, “यही संसार बचाइराख।” तर अर्को वर्ष मरियमले फेरि समुद्र कोरी।

यसपटक निलो रङ हराएको थियो। समुद्र रातो थियो। जहाजहरू आगोमा जलिरहेका थिए। आकाशमा चराहरू थिएनन्। उनीहरूको ठाउँमा ड्रोनहरू उडिरहेका थिए। धुवाँले सूर्यलाई निलिसकेको थियो। कापीको कुनामा एउटा सानो बालिका रोइरहेकी थिई। अब्दुल धेरैबेर त्यो चित्र हेरेर बसिरहे। उनले केही सच्याउन सकेनन्। किनकि बच्चाहरू कल्पना कोर्दैनन्। उनीहरूले आफूले देखेको संसार कोर्छन्। जब युद्धले बालबालिकाको चित्रबाट चराहरू हटाएर ड्रोन राखिदिन्छ, तब सभ्यताले आफ्नो भविष्यको सबैभन्दा सुन्दर रङ गुमाइसकेको हुन्छ।

एक बिहान आकाश अस्वाभाविक रूपमा करायो। त्यो युद्धको गर्जन थियो। पहिले एउटा ड्रोन क्षितिज चिर्दै आयो। त्यसपछि अर्को। केही क्षणमै ब्यालेस्टिक मिसाइलले आकाशलाई आगोको धारले चिरेर तल झर्‍यो। पृथ्वी काँप्यो। घरहरू हल्लिए। झ्यालका सिसाहरू हजारौँ चिराजस्तै फुटे। त्यसपछि एकपछि अर्को विस्फोट भयो। आगोका लप्काहरूले धुवाँलाई जन्म दिए। धुवाँले सूर्यलाई निल्यो। धूलोले शहरलाई ढाक्यो। केही बेरपछि सबै कुरा एकाएक शान्त भयो। तर त्यो शान्ति जीवनको थिएन। त्यो मृत्युले आफ्नो काम पूरा गरेपछि फैलिने भयावह मौनता थियो। वास्तवमा सबैभन्दा ठूलो आवाज प्रायः मौनताकै हुन्छ, किनकि त्यसले हजारौँ अधुरा चिच्याहटहरू आफ्नै गर्भमा लुकाइरहेको हुन्छ।

अब्दुल रहमान काँपिरहेका खुट्टाले घरबाहिर निस्किए। उनले चिनेको सडक कतै थिएन। धुलो, इँटा र फलामका टुक्राहरूले त्यसलाई निलेका थिए। मानिसहरू दिशाहीन भएर दौडिरहेका थिए। कोही “अल्लाहु अकबर” भन्दै प्रार्थना गरिरहेका थिए। कोही आफ्नी आमालाई पुकार्दै थिए। कोही भग्नावशेषभित्र आफ्ना बच्चाहरू खोजिरहेका थिए। कोही आफ्नै शरीरको काटिएको हात वा खुट्टा खोज्दै रुँदै थिए। हावामा बारुदको गन्ध, रगतको गन्ध र जलेको मासुको गन्ध मिसिएको थियो। सडकभरि छरिएका मानव शरीरका टुक्राहरूले यस्तो भयावह दृश्य बनाएका थिए कि मानौँ कसैले शहरको नक्सा रगतले कोरेको हो। अब्दुलले जीवनमा धेरै मृत्यु देखेका थिए, तर त्यस दिन मृत्युले पनि आफ्नो अनुहार गुमाएको थियो।

त्यही भग्नावशेषको छेउमा उनले पाँच–छ वर्षको एउटा सानो केटा देखे। उसको अनुहार धुलोले ढाकिएको थियो। आँखा आँसुले भरिएका थिए। ऊ आफ्नी आमाको निर्जीव शरीरलाई बारम्बार हल्लाइरहेको थियो। “आमा… उठ न… मलाई भोक लागेको छ… उठ न…” उसको स्वरमा डरभन्दा बढी भरोसा थियो, किनकि उसलाई मृत्युको अर्थ थाहा थिएन। ऊ अझै पनि आफ्नी आमा निदाएकी मात्र हुन् भन्ने विश्वासमा थियो। अब्दुलको घाँटी अवरुद्ध भयो। उनी केही बोल्न सकेनन्। उनले केवल केटालाई आफ्नो छातीमा टाँसे। तर त्यस न्यानोपनले आमाको काखको अभाव पूरा गर्न सकेन। उनले मनमनै सोचे—युद्धमा सबैभन्दा लामो निद्रा आमाहरू नै सुत्छन्, र उनीहरूलाई उठाउन संसारका कुनै पनि पुकार पर्याप्त हुँदैनन्।

अब्दुलले ती बालकलाई काँपिरहेका हातले अँगालो हाले। बालकको शरीर धुलो, रगत र आँसुले भिजेको थियो। केही बेर ऊ मौन रह्यो। त्यसपछि उसले आफ्नो सानो अनुहार माथि उठाएर निष्कपट आँखाले सोध्यो, “हजुरबा, भगवान् किन चुप हुनुहुन्छ?” प्रश्न सरल थियो, तर त्यसको गहिराइ समुद्रभन्दा विशाल थियो। अब्दुलका ओठ चलेनन्। उनका आँखा मात्र रसाए। उनले जीवनभर नमाज पढेका थिए, रोजा बसेका थिए, गरिबलाई रोटी बाँडेका थिए। तर त्यस क्षण उनीसँग कुनै उत्तर थिएन। किनकि यो प्रश्न एउटा बालकले मात्र सोधेको थिएन; युद्ध, महामारी, नरसंहार र सभ्यताको प्रत्येक त्रासदीपछि मानवताले शताब्दीयौँदेखि यही प्रश्न परमात्मासँग सोध्दै आएको थियो। सायद भगवान् मौन थिएनन्; सायद मानिसको घृणाको कोलाहल यति ठूलो भइसकेको थियो कि करुणाको स्वर कसैले सुन्नै सकेन।

रात फेरि झर्‍यो। अँध्यारोले शहरलाई ढाक्यो, तर युद्धको आकाश कहिल्यै अन्धकार हुँदैन; त्यहाँ आगोले सधैँ उज्यालो गरिरहेको हुन्छ। केही बेरमै लडाकु विमानहरूको गर्जन सुनियो। ती चम्किरहेका बिन्दुहरू तारा थिएनन्। ती मृत्यु बोकेर आएका फलामका पखेटा थिए। एकपछि अर्को विस्फोटले रातको निस्तब्धता चकनाचुर पार्दै गयो। प्रत्येक गर्जनसँगै पृथ्वी हल्का काँप्थी, मानौँ उसले आफ्नै सन्तानको पीडा सहन नसकेर सिस्किरहेकी हो। अब्दुलले आकाशतिर हेरे। उनलाई लाग्यो—मानिस मात्र होइन, पृथ्वी पनि थाकिसकी छ। ऊ पनि अब शान्तिको निद्रा सुत्न चाहन्छे। तर मानिसले उसलाई विश्राम गर्न दिएको छैन।

भोलिपल्ट बिहान उनले बन्दरगाहतिर पाइला बढाए। हुडेडा अब बन्दरगाह होइन, खरानीको शहर बनेको थियो। विशाल कार्गो जहाजहरू कालो धुवाँमा विलीन भइरहेका थिए। समुद्रको सतहमा तेलको बाक्लो तह फैलिएको थियो। माछाहरू स्वच्छ पानीमा होइन, कालो तेलभित्र छटपटाउँदै मर्दै थिए। किनारमा ढलेका समुद्री चराहरूका सेता पखेटा कालो कालिखले ढाकिएका थिए। समुद्र आफैँ घाइते देखिन्थ्यो। अब्दुलले महसुस गरे—युद्धले मानिसको मात्र हत्या गर्दैन। उसले नदीको संगीत मार्छ। समुद्रको नीलोपन मार्छ। चराको उडान मार्छ। र सबैभन्दा पहिले भविष्य मार्छ, किनकि प्रकृतिको घाउ निको हुन पुस्तौँ लाग्छ।

दिन बित्दै गए। रोटी सुनभन्दा महँगो हुन थाल्यो। पिउने पानी एउटा वरदानजस्तै दुर्लभ बन्यो। अस्पतालका शेल्फहरू रित्तिए। औषधिहरू सम्झनामा मात्र बाँकी रहे। बजार खुल्थे, तर ग्राहकभन्दा भोक बढी देखिन्थ्यो। पसलका झ्यालहरू फुटेका थिए, तर हतियारका गोदामहरू भने कहिल्यै खाली भएनन्। प्रत्येक दिन नयाँ मिसाइल आइपुग्थे, नयाँ बन्दुकहरू बाँडिन्थे। अब्दुललाई यो संसारको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना त्यही लाग्थ्यो। मानिसले रोटी बनाउन सक्ने बुद्धि पाएको थियो। उसैले खेत जोत्न, औषधि बनाउन र जीवन बचाउन सक्ने ज्ञान पाएको थियो। तर अन्ततः उसैले मिसाइल बनाउन रोज्यो। उनले गहिरो सास फेर्दै बिस्तारै भने, “जब बुद्धिले करुणा गुमाउँछ, तब विज्ञानले सभ्यता होइन, विनाश निर्माण गर्छ।”

अन्ततः उनी एउटा पुरानो मस्जिदमा शरण लिन पुगे। भत्किएका पर्खालभित्र सयौँ मानिसहरू सँगै बसेका थिए। कसैले कुरआनका आयत पढिरहेका थिए। कसैले मौन ध्यान गरिरहेका थिए। कसैले आफ्ना हराएका आफन्तहरूको नाम सम्झँदै रोइरहेका थिए। प्रार्थनाका शब्द फरक थिए, तर सबैका आँखामा एउटै डर थियो—भोलि आफू जीवित रहन्छु कि रहन्नँ भन्ने डर। त्यही बेला एक वृद्ध इमामले अत्यन्त शान्त स्वरमा भने, “अल्लाहलाई हाम्रो धर्मभन्दा हाम्रो हृदय प्रिय छ। यदि हृदयमा घृणा छ भने ओठको प्रार्थनाले स्वर्गको ढोका खोल्दैन।” ती शब्दहरू मस्जिदका भित्तामा ठोक्किएर अब्दुलको अन्तरात्मासम्म पुगे। उनका आँखा भरिए। उनले पहिलोपटक महसुस गरे—साँचो युद्ध बन्दुक बोकेका मानिसहरूबीच होइन, प्रेम र घृणाबीच चलिरहेको छ। र त्यो युद्ध जित्ने एकमात्र हतियार करुणा हो।

रात आधा कटिसकेको थियो। मस्जिदभित्र थकानले लडेका मानिसहरू निद्रा र भयको बीचमा अल्झिरहेका थिए। अचानक आकाश फेरि चिच्यायो। केही क्षणमै विस्फोटको भयानक गर्जनले पृथ्वी हल्लियो। मस्जिदका पुराना पर्खालहरू काँपे। छानाबाट धुलो झर्‍यो। बालबालिकाहरू एकैचोटि चिच्याए। कोही आमाको काखमा लुके। कोही अन्धकारमै भाग्न खोजे। एउटा वृद्धाले काँपिरहेको हातले कुरआनलाई छातीमा कस्सेर च्यापिन्, मानौँ त्यसैभित्र सम्पूर्ण सुरक्षा लुकेको हो। त्यही छेउमा एक जवान बुबाले आफ्नी सानी छोरीलाई अंकमाल गरे। एउटा छातीमा पवित्र ग्रन्थ थियो, अर्को छातीमा आफ्नै सन्तान। तर ती दुवै दृश्य जीवन बचाइदेऊ भन्ने मौन याचना एउटै प्रार्थना थिए। त्यस क्षण धर्म, भाषा र पहिचान सबै हराए। बाँकी रह्यो केवल बाँच्न चाहने मान्छेको हृदय।

विस्फोट केहीबेर रोकिएपछि अब्दुल बिस्तारै मस्जिदबाहिर निस्किए। रात अझै बाँकी थियो। तर आकाश अब रातको नभई धुवाँको थियो। बारुद र जलेका भवनहरूको बाक्लो मुस्लोले सम्पूर्ण क्षितिज ढाकेको थियो। कुनै तारा देखिँदैनथ्यो। उनले धेरैबेर माथि हेरिरहे। त्यसपछि ओठमा पीडामिश्रित मुस्कान आयो। उनी बिस्तारै फुस्फुसाए, “हामीले तारा हराएका होइनौँ। हामीले धुवाँ यति धेरै बनायौँ कि तिनीहरूको उज्यालो आफैँ छोपियो।” उनलाई लाग्यो, यो आकाशको मात्र कथा होइन; मानिसको अन्तःकरणको पनि कथा हो। जब घृणाको धुवाँले मन भरिन्छ, तब सत्य, प्रेम र करुणाका ताराहरू पनि देखिन छाड्छन्।

त्यसै क्षण उनलाई आफ्ना दिवंगत बुबाका शब्दहरू सम्झना आए। बाल्यकालमा उनले भनेका थिए, “घृणा आगो हो। तिमीले अरूको घर जलाउन खोज्दा त्यसले पहिला आफ्नै हात डढाउँछ।” त्यतिबेला ती शब्द केवल उपदेशजस्ता लागेका थिए। आज भने जीवनकै सबैभन्दा कठोर सत्य बनेर उनीमाथि ओइरिए। उनले आफ्ना दुई छोरा गुमाए। पत्नी गुमाए। घर गुमाए। देशले पनि आफ्ना सन्तान गुमायो। उनले बुझ्न थाले युद्ध अचानक आकाशबाट झर्दैन। त्यो मानिसको मनमा पलाएको घृणाको बीउ हो, जुन समयसँगै प्रतिशोधको रूख बन्छ र अन्ततः मिसाइल, बम र चिहानमा फुल्छ। युद्ध वास्तवमा घृणाको परिपक्व रूप रहेछ।

केही दिनपछि राहत सामग्री बोकेको एउटा ट्रक गाउँमा आइपुग्यो। महिनौँदेखि भोकेका मानिसहरू आशाको अन्तिम झिल्कोजस्तै त्यसतर्फ दौडिए। भोकले मानिसलाई असभ्य बनाउँदैन; उसलाई निराश बनाउँछ। कसैले लाइन सम्झेन। कसैले पालो सम्झेन। सबैलाई केवल एउटा रोटी चाहिएको थियो। धक्का–मुक्का सुरु भयो। सैनिकहरू आत्तिए। अचानक गोली चल्यो। भीड एकैचोटि तितरबितर भयो। धुलो बस्दा दुई साना बालक रोटी लिन आएका ठाउँमै ढलेका थिए। उनीहरूको हात अझै अगाडि बढेको अवस्थामै थियो, मानौँ मृत्युले पनि उनीहरूको भोक बुझ्न सकेको थिएन। अब्दुल काँपिरहेका खुट्टाले त्यहाँ पुगे। जमिनमा लडेको एउटा टुक्रिएको रोटी उठाए। त्यसमा ताजा रगत टप्किरहेको थियो। उनले धेरैबेर त्यसलाई हेरिरहे। उनका ओठबाट शब्द आफैँ निस्किए, “संसारको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही हो—रोटी जीवनको प्रतीक हो, र रगत मृत्युको। तर युद्धले यिनै दुईलाई एउटै थालमा राखिदिन्छ।”

त्यो रात अब्दुल फेरि लाल सागरको किनारतिर लागे। समुद्रमा लहरहरू निरन्तर आइरहेका थिए, फर्किरहेका थिए। उनीहरूलाई न कुनै सीमारेखा थाहा थियो, न कुनै झण्डा। उनीहरूले कहिल्यै धर्म सोधेनन्, जात सोधेनन्, विचारधारा सोधेनन्। एउटै पानी अफ्रिकाको किनार छोएर एसियाको तट चुम्थ्यो। समुद्रले विभाजनको भाषा सिकेको थिएन। ऊ केवल प्रवाह जान्दथ्यो। केवल मिलन जान्दथ्यो। प्रकृति आफ्नै धर्ममा बाँचिरहेको थियो—सन्तुलन, सहअस्तित्व र करुणाको धर्ममा। तर मानिसले आफ्नै मनभित्र अदृश्य सीमाहरू कोरेको थियो। ती सीमाहरू नक्सामा भन्दा पहिले चेतनामा बनाइएका थिए। त्यसैले समुद्रले सभ्यतालाई जोडिरहँदा पनि मानिस विचारधाराको युद्धमा एकअर्कालाई टुक्र्याइरहेको थियो।

अब्दुल बालुवामा बिस्तारै बसे। उनले आँखाहरू बन्द गरे। आफ्नो सासको मन्द लय सुने। केही पर समुद्रका छालहरू किनारसँग ठोक्किने मधुर ध्वनि सुनियो। तर त्यसभन्दा पर, क्षितिजको अन्धकारबाट फेरि विस्फोटको गर्जन आइरहेको थियो। प्रकृतिले शान्तिको गीत गाउँदै थिई, मानिसले युद्धको। धेरै वर्षपछि उनले आफ्नै अन्तरात्माको आवाज स्पष्ट सुने। उनलाई अचानक अनुभूति भयो बाहिरको युद्धभन्दा भित्रको युद्ध धेरै भयानक हुन्छ। मिसाइलले शहर ध्वस्त पार्न सक्छ, तर अहंकारले सम्पूर्ण सभ्यता। बन्दुकले शरीर मार्छ, घृणाले आत्मा। जुन दिन मानिसले आफ्नै लोभ, प्रतिशोध र अहंकारमाथि विजय पाउँछ, त्यही दिन संसारले पहिलोपटक शान्तिको वास्तविक भाषा सिक्न थाल्नेछ। बाहिरी शान्तिको जन्म सधैँ भित्री शान्तिको गर्भबाट हुन्छ।

उनले आँखा खोले। छालहरूसँगै स्मृतिहरू पनि किनार लागे। उनलाई आफ्ना दुई छोराको अनुहार सम्झना आयो। एउटा सरकारी सेनाको पोसाकमा। अर्को हुथी विद्रोहीको वर्दीमा। यदि उनीहरू आज पनि जीवित हुन्थे भने, सायद फेरि एकअर्कामाथि बन्दुक तेर्स्याउन आदेश पाउँथे। दुवैले आफू सत्यको पक्षमा छु भन्ने विश्वास गर्थे। तर सत्यको खोजीमा निस्किएका दुवै अन्ततः एउटै माटोभित्र सुते। मृत्युले उनीहरूलाई कुनै पक्षमा बाँडेन। एउटै मौनता, एउटै अन्धकार र एउटै पृथ्वीले दुवैलाई अँगालो हाल्यो। जीवनले जुन एकता दिन सकेन, कब्रले दियो। अब्दुलले गहिरो सास फेरे। इतिहासको सबैभन्दा दुःखद व्यङ्ग्य सायद यही थियो—मानिसहरू बाँचुन्जेल विभाजित रहन्छन्, मरेपछि मात्र समान हुन्छन्।

त्यही बेला एउटा जलेको काठको ठूलो टुक्रा लहरसँगै किनारमा आइपुग्यो। त्यो कुनै कार्गो जहाजको भग्न अवशेष थियो। अब्दुलले काँपिरहेको हातले त्यसलाई छोए। आश्चर्य, त्यो अझै न्यानो थियो, मानौँ आगोले आफ्नो स्मृति छोडेको हो। उनले आँखाहरू बन्द गरे। हात जोडेनन्, किनकि उनीहरूको धर्ममा त्यो चलन थिएन; तर हृदय भने पूर्ण समर्पित भयो। उनी बिस्तारै बर्बराए, “हे पालनकर्ता, मानिसले फलामलाई बन्दुक बनाउन सिक्यो। आगोलाई मिसाइल बनाउन सिक्यो। आकाशलाई ड्रोनले भरिदियो। तर कहिले उसले आफ्नै हृदयलाई मानव बनाउन सिक्नेछ?” समुद्र मौन रह्यो। तर त्यो मौनताभित्र एउटा गहिरो उत्तर लुकेको थियो। हृदयको युद्ध जितेपछि मात्र संसारका युद्धहरू हार्नेछन्।

अर्को बिहान गाउँमा नयाँ विपत्ति आयो। यसपटक शत्रु मिसाइल थिएन। रोग थियो। दूषित पानीले महामारी फैलियो। अस्पताल पहिले नै बमले भत्काइसकेको थियो। औषधि थिएन। चिकित्सकहरू या त मारिएका थिए, या देश छोडेर गएका थिए। बिरामीहरू उपचारभन्दा प्रार्थनामा बढी निर्भर थिए। कतिपय मानिसहरू युद्धबाट बाँचे, तर एउटा सामान्य संक्रमणले ज्यान गुमाए। अब जीवन र मृत्युको सीमा यति साँघुरो भइसकेको थियो कि जीवित रहनु पनि कुनै अधिकार होइन, भाग्यको लटरीजस्तो लाग्थ्यो अब्दुलको शरीर दिनप्रतिदिन कमजोर बन्दै गयो। उनका गाला खुम्चिँदै गए। सास छोटो हुँदै गयो। भोक हरायो। पाइला झन् सुस्त भए। तर एउटा बानी भने कहिल्यै फेरिएन। प्रत्येक साँझ उनी लाठी टेक्दै समुद्र किनार पुग्थे। त्यहाँ धेरैबेर चुपचाप बसिरहन्थे। कसैले एकदिन सोध्यो, “यति पीडा दिएपछि पनि तपाईं किन यही समुद्र हेर्न आउनुहुन्छ?” अब्दुलले छालतिर हेर्दै मन्द मुस्कुराए। “किनकि समुद्रले अझै मानिसलाई घृणा गर्न सिकेको छैन। उसले अझै पनि हरेक किनारलाई एउटै पानीले छोइरहेको छ। यदि प्रकृतिले यति धेरै पीडापछि पनि आफ्नो करुणा गुमाएकी छैन भने, सायद मानिसले पनि कुनै दिन फेरि मानव बन्न सिक्नेछ।”

अन्तिम दिन बिहानदेखि नै आकाश अस्वाभाविक रूपमा भारी थियो। चराहरू उड्न छोडिसकेका थिए। समुद्रका छालहरू पनि मानौँ कुनै अदृश्य शोकसभामा सहभागी भएझैँ बिस्तारै किनार छोइरहेका थिए। अचानक फेरि लडाकु विमानहरूको गर्जनले आकाश चिरियो। त्यसपछि पहिलो विस्फोट भयो। पृथ्वी हल्लियो। दोस्रो विस्फोट झन् नजिकै भयो। मानिसहरू फेरि आत्तिए। कोही बंकरतिर दौडिए। कोही आफ्ना बालबालिका बोकेर भागे। तर यसपटक अब्दुल रहमान भागेनन्। भाग्ने उमेर उनले धेरै पहिले पार गरिसकेका थिए।

उनले आफ्ना प्रियजनहरू, घर, सपना र भविष्य सबै गुमाइसकेका थिए। अब उनीसँग जोगाएर राख्न बाँकी केवल एउटा प्रार्थना थियो। उनी समुद्रतर्फ फर्किए, दुवै हात आकाशतिर फैलाए र आँखा बन्द गरे। उनका ओठ बिस्तारै खुले—”हे पालनकर्ता, यदि मेरो मृत्युले कसैको हृदयबाट घृणाको एउटा कण पनि कम हुन्छ भने, मलाई आजै आफ्नो शरणमा बोलाऊ। तर यदि मेरो जीवनले एउटै बालकलाई पनि प्रेम, क्षमा र करुणाको अर्थ सिकाउन सक्छ भने, मलाई अझै केही क्षण यही पृथ्वीमा रहन देऊ।” त्यो प्रार्थना कुनै एक धर्मको थिएन; त्यो सम्पूर्ण मानवताको प्रार्थना थियो।

अचानक एउटा भीषण विस्फोट भयो। आगोको ज्वालाले आकाश छोयो। धूलो र धुवाँले सम्पूर्ण किनारलाई निल्यो। केही क्षण समुद्र पनि मौन भयो, मानौँ प्रकृतिले एउटा आत्माको विदाइमा श्रद्धाञ्जलि अर्पण गरिरहेकी हो। जब धूलो बिस्तारै हट्न थाल्यो, त्यहाँ अब्दुल रहमान थिएनन्। केवल उनको पुरानो लाठी बालुवामा एक्लै ढलिरहेको थियो। त्यसको छेउमा उनका खुट्टाका अन्तिम पदचिह्नहरू देखिन्थे। त्यत्तिकैमा एउटा सानो लहर आयो। त्यसले ती छापहरू पनि बिस्तारै मेटाइदियो। समुद्रले शरीरका निशान मेटायो, तर एउटा वृद्धको करुणा, पीडा र प्रार्थना समयको स्मृतिबाट कहिल्यै मेटाउन सकेन।

केही महिनापछि युद्धको समाचार सङ्कलन गर्न एउटी विदेशी पत्रकार त्यही किनारमा आइन्। उनले स्थानीय मानिसहरूसँग एउटा अनौठो वृद्धको कथा सुनिन्—दुई छोरा युद्धमा गुमाएका, पत्नीलाई भोकले गुमाएका, नातिनीलाई विस्थापनको पीडामा हराएका, र अन्तिम दिन समुद्रतिर फर्केर सम्पूर्ण मानवताका लागि प्रार्थना गरेका एक वृद्ध। पत्रकारले त्यहाँ खेलिरहेको एउटा बालकलाई सोधिन्, “उहाँले अन्तिममा के भन्नुभएको थियो?” बालक केही बेर मौन रह्यो। त्यसपछि समुद्रतिर हेर्दै भन्यो, “उहाँले युद्धलाई कहिल्यै सराप्नुभएन। उहाँले मानिसको घृणालाई सराप्नुभयो। उहाँ भन्नुहुन्थ्यो—युद्ध त केवल घृणाले लगाएको अन्तिम पोसाक हो।”

सायद इतिहासको सबैभन्दा ठूलो भ्रम यही हो। हामी युद्धलाई एउटा स्वतन्त्र दानव ठान्छौँ। तर युद्ध आफैँ जन्मिँदैन। ऊ कुनै कारखानामा बनेको वस्तु होइन। उसको जन्म मानिसको मनभित्र हुन्छ। पहिले एउटा पूर्वाग्रह जन्मन्छ। त्यसपछि एउटा विभाजन। विभाजनबाट अविश्वास जन्मन्छ। अविश्वास शब्दमा बदलिन्छ। शब्द घृणामा बदलिन्छ। घृणा हिंसामा। र अन्ततः हिंसा मिसाइल, ड्रोन र सामूहिक चिहानमा रूपान्तरण हुन्छ। त्यसैले शान्तिको सुरुवात युद्ध रोकेर होइन, मनभित्रको घृणा रोकेर हुन्छ।

आज पनि लाल सागर त्यहीँ छ। उसका छालहरू निरन्तर किनार चुमिरहेका छन्। सूर्य हरेक बिहान उस्तै निष्ठापूर्वक उदाउँछ। कहिलेकाहीँ चराहरू फेरि फर्कन्छन् र आकाशमा एउटा सानो आशाको वृत्त कोर्छन्। प्रकृतिलाई क्षमा गर्न आउँछ। ऊ हरेक विनाशपछि फेरि हरियाली उम्राउँछ। तर मानिस अझै सिक्ने यात्रामै छ। सायद परमात्माको सबैभन्दा गहिरो मौनता यही हो—उहाँले पृथ्वी मानिसलाई सुम्पिनुभयो, तर मानवता निर्माण गर्ने जिम्मा मानिसकै विवेकमा छोड्नुभयो। युद्धले शहरहरू ध्वस्त पार्न सक्छ। भोकले शरीरलाई क्षीण बनाउन सक्छ। घृणाले पुस्तौँसम्म अन्धकार छर्न सक्छ। तर करुणा, प्रेम र क्षमा त्यस्ता अदृश्य शक्तिहरू हुन्, जसले भग्नावशेषबाट पनि नयाँ सभ्यता उठाउन सक्छन्। आखिर मानव इतिहासको अन्तिम विजय मानवताको हुनेछ।