नियात्रा

तोमनाथ उप्रेती ।विराटनगरको बिहान सधैँजस्तो थियो। समथर, तातो, हतारिएको सडकमा मानिसहरू दौडिरहेका थिए। मोटरसाइकलहरू कराइरहेका थिए। पसलहरू खुल्दै थिए। चियाका गिलासबाट बाफ उठिरहेको थियो। तर त्यो बिहान मेरो मनभित्र एउटा फरक मौसम थियो। कतै जान मन लागेको थियो। कुनै निश्चित उत्तर खोज्न होइन। केवल आफूलाई बाटोमा छोड्न। यात्रा कहिलेकाहीँ गन्तव्यका लागि हुँदैन। यात्रा आफूभित्र हराएका मानिसहरूलाई भेट्नका लागि हुन्छ। झोला हलुका थियो। मन भारी। अनि म विराटनगरबाट निस्किएँ।

विराटनगरपछि इटहरी आयो। सडक फराकिलो हुँदै गयो। मानिसहरू उस्तै थिए। तर अनुहारहरू बदलिँदै थिए। इटहरी सधैँजस्तो चहलपहलले भरिएको थियो। यहाँबाट धेरै बाटाहरू छुट्टिन्छन्। पूर्वतिर। पश्चिमतिर। पहाडतिर। तराईतिर। मैले पहाड रोजेँ। किन रोजेँ? थाहा थिएन। मानिसले जीवनमा पनि यस्तै बाटो रोज्छ। सबै कारण थाहा भएर होइन। कहिलेकाहीँ मनले पहिले निर्णय गर्छ। बुद्धिले पछि त्यसको कारण खोज्छ। इटहरीको भीड पछाडि छोड्दै गाडी धरानतिर मोडियो। मेरो आँखाले आकाश नाप्न थाल्यो।

धरान पुग्दा हावाको स्वभाव फेरिएको थियो। यहाँ तराईको गर्मी र पहाडको चिसोपन एकअर्कासँग कुरा गरिरहेका थिए। धरान तराई र पहाडबीचको संवादजस्तो लाग्यो। सडकछेउका घरहरू। बजारका आवाजहरू। हतारिएका मानिसहरू। अनि टाढा देखिने हरिया डाँडाहरू। म केही बेर मौन भएँ। मनले भन्यो—मानिस पनि धरानजस्तै हो। ऊभित्र धेरै भूगोलहरू हुन्छन्। केही समथर। केही उकालो। केही हरिया। केही सुख्खा।

धरानबाट भेडेटार उक्लिँदै गर्दा सडकले आफ्नो भाषा बदल्यो। मोडहरू बढे। उकालो चर्कियो। गाडीको गति घट्यो। मेरो सास भने हलुका हुँदै गयो। तल धरान बिस्तारै टाढिँदै थियो। माथि आकाश नजिकिँदै थियो। बाटोमा हावा झ्यालभित्र पसिरहेको थियो। त्यस हावामा माटोको गन्ध थियो। जंगलको सुगन्ध थियो। अनि कुनै पुरानो स्मृतिको आभास पनि। मैले सोचेँ—उचाइमा पुग्न गाडीलाई मात्र होइन, मानिसलाई पनि गति घटाउनुपर्छ। धेरै हतारले पहाड चढिँदैन। जीवन पनि शायद त्यसै हो।

भेडेटारले हामीलाई हुस्सुले स्वागत गर्‍यो। आँखाअगाडि संसार थियो। तर संसार देखिँदैनथ्यो। केही क्षणअघि देखिएका रूखहरू पनि हुस्सुभित्र हराएका थिए। म सडकको किनारमा उभिएँ। हावाले चिसो, कोमल, अनिश्चित अनुहार छोयो। त्यस क्षण मलाई जीवन सम्झना आयो। हामी धेरै कुरा स्पष्ट देख्न चाहन्छौँ। भविष्य देख्न चाहन्छौँ। मानिसको मन पढ्न चाहन्छौँ। आफ्नो भाग्य जान्न चाहन्छौँ। तर जीवन सधैँ भेडेटारको हुस्सुजस्तै हुन्छ। अगाडिको केही कदम मात्र देखिन्छ। बाँकी सबै विश्वासले हिँड्नुपर्छ।
हामी चार्ल्स प्वाइन्टतिर लाग्यौँ। उचाइमा पुगेपछि तलको संसार हेर्ने इच्छा जाग्यो। तर त्यो दिन प्रकृतिले दृश्यभन्दा दर्शन दिइरहेको थियो। हुस्सुले सबै कुरा ढाकेको थियो। मैले हाँस्दै सोचेँ—मानिस दृश्य हेर्न यति टाढाबाट आउँछ, प्रकृति उसलाई नदेखिने कुराको पाठ पढाउँछ। जीवनमा पनि यस्तै हुन्छ। हामी सफलता खोज्छौँ। जीवनले संघर्ष दिन्छ। हामी उत्तर खोज्छौँ। जीवनले प्रश्न दिन्छ। शायद प्रश्नहरू नै मानिसलाई अगाडि बढाउने सबैभन्दा ठूलो शक्ति हुन्।

भेडेटारको चियापसलमा बसेर तातो चिया पिउँदा हात तातियो। मन पनि। एउटा वृद्ध पसलेले हाँस्दै भने, “यहाँको मौसमको भर हुँदैन।” त्यो वाक्य सरल थियो। तर कति गहिरो। मानिसको मनको मौसमको पनि भर हुँदैन। आज प्रेम। भोलि दूरी। आज विश्वास। भोलि शंका। आज घाम। भोलि वर्षा। हामी मौसमलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनौँ। तर छाता बोक्न सक्छौँ। जीवनलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनौँ। तर कठिन समयका लागि धैर्य बोक्न सक्छौँ।

भेडेटारबाट तल झर्दै हामी मूलघाटतिर लाग्यौँ। उकालोपछि ओरालो आयो। सडकले फेरि आफ्नो रूप बदल्यो। मोडहरू उस्तै थिए। तर दृश्य फरक। केही समयअघि हामी बादलको नजिक थियौँ। अब हामी नदीको नजिक पुग्दै थियौँ। मूलघाट पुग्दा तमोर नदीको आवाजले यात्रालाई नयाँ संगीत दियो। पानी निरन्तर बगिरहेको थियो। ढुङ्गामा ठोक्किँदै। मोडिँदै। कराउँदै। फेरि शान्त हुँदै। नदीले मलाई एउटा कुरा सिकायो—अवरोधले यात्रालाई रोक्दैन। दिशा बदल्न सिकाउँछ।

मूलघाटमा केही बेर नदीकिनार बसेँ। पानीलाई हेरिरहेँ। नदी कहिल्यै फर्केर माथि जाँदैन। उसको पछाडि हिमाल हुन्छ। अगाडि अज्ञात नदी। तर ऊ पछाडि फर्किँदैन। मानिस भने बारम्बार फर्केर हेर्छ। पुराना गल्तीहरू। पुराना सम्बन्धहरू। पुराना चोटहरू। हामी स्मृतिको किनारमा बसेर वर्तमानको नदी बगिरहेको बिर्सन्छौँ। मैले मनमनै आफूलाई भनेँ—बग्न सिक। नदीजस्तै। सबै कुरा बोक। तर सबै ठाउँमा अड्केर नबस।

मूलघाटबाट धनकुटातिर उक्लिँदै यात्रा फेरि गम्भीर भयो। सडक साँघुरिँदै गयो। पहाडहरू नजिकिँदै गए। कतै घरहरू पहाडको काखमा टाँसिएका थिए। कतै मकैबारीहरू। कतै बाँझो जमिन। कतै जंगल। प्रकृतिले मानिसलाई समान दृश्य दिँदैन। पहाडको एउटा मोडबाट संसार सुन्दर देखिन्छ। अर्को मोडबाट जीवन कठिन देखिन्छ। शायद सौन्दर्य र संघर्ष एउटै भूगोलका दुई अनुहार हुन्।

धनकुटा बजार पुग्दा साँझको रङ फैलिन थालेको थियो। पहाडी सहरको आफ्नै लय थियो। न धेरै हतार। न पूर्ण मौनता। घरहरू उचाइमा थिए। मानिसहरू बाटोमा थिए। पसलहरूमा उज्यालो बल्न थालेको थियो। त्यो सहरले मलाई कुनै पुरानो कथा सम्झायो। समय यहाँ बिस्तारै हिँडेजस्तो लाग्थ्यो। मैले सोचेँ—ठूला सहरले मानिसलाई समयको पछि दौडाउन सिकाउँछन्। पहाडले भने समयसँगै हिँड्न सिकाउँछ।

अर्को बिहान हामी हिले बजारतिर लाग्यौँ। बिहानको हावा शीतल थियो। बाटोमा गाउँहरू थिए। मानिसहरू आफ्नै काममा व्यस्त थिए। हिले पुग्दा स्थानीय बजारको जीवन्तता देख्न पाइयो। यहाँको जीवन सजिलो थिएन। तर आत्मीय थियो। स्थानीय उत्पादनहरू। पहाडी स्वाद। आफ्नै संस्कृतिको सुगन्ध। एउटा सानो पसलमा बसेर स्थानीय खानाको स्वाद लिँदा लाग्यो—भोजन स्मृतिका लागि पनि हो। मानिसले कुनै ठाउँ छोड्छ। तर त्यहाँको स्वाद जीवनभर बोक्छ।

हिलेको बजारमा भेटिएका मानिसहरूको मुस्कानमा पहाडको सरलता थियो। उनीहरूका शब्द छोटा थिए। तर आत्मीयता लामो। आधुनिक संसारले मानिसलाई धेरै कुरा सिकाएको छ। बोल्न। बेच्न। देखाउन। प्रतिस्पर्धा गर्न। तर गाउँले जीवनले अझै एउटा पुरानो कला बचाएर राखेको छ—मानिस भएर बाँच्ने कला। मैले मनमनै सोचेँ, सभ्यता अगाडि बढ्नु राम्रो हो। तर मानिसभित्रको सरलता पछाडि छुट्नु हुँदैन।

त्यहाँबाट हाम्रो यात्रा नामजे झरनातिर मोडियो। बाटो हरियालीले भरिएको थियो। झरनाको आवाज टाढैबाट सुनिन थाल्यो। पहिले आवाज आयो। पछि दृश्य। जीवनमा पनि यस्तै हुन्छ। केही सत्यहरू पहिले मनले सुन्छ। आँखाले धेरैपछि देख्छ। झरना करिब आकाशबाट खसेजस्तो लाग्थ्यो। पानी चट्टानमाथि प्रहार गर्दै तल झरिरहेको थियो। त्यो दृश्यमा शक्ति थियो। सौन्दर्य थियो। उन्मुक्तता थियो। म धेरै बेर त्यहीँ उभिएँ।

झरनालाई हेर्दा मनमा एउटा प्रश्न आयो—पानी किन यति निडर भएर खस्छ? उसलाई तल के छ, थाहा हुँदैन। उसलाई चोट लाग्ने डर हुँदैन? शायद झरनाले विश्वास गर्न सिकेको छ। खस्नु अन्त्य होइन। बग्नु सुरुआत पनि हुन सक्छ। मानिस असफलतासँग डराउँछ। तर प्रकृतिमा खस्नु पनि गति हो। बीउ माटोमा खस्छ। अंकुर बन्छ। पानी पहाडबाट खस्छ। नदी बन्छ। मानिस पनि कहिलेकाहीँ जीवनमा खस्छ। तर यदि ऊ उठ्न जान्छ भने, त्यसको कथा अझ सुन्दर हुन्छ।

राजा रानी तालतिर जाँदा यात्राको स्वर फेरि शान्त भयो। तालको पानी स्थिर थियो। वरिपरि प्रकृति मौन। पानीमा आकाशको प्रतिविम्ब। त्यो दृश्यले मनलाई ध्यानको अवस्थामा पुर्‍यायो। नदीले बग्न सिकाएको थियो। तालले रोकिन सिकायो। जीवनमा निरन्तर दौडनु मात्र बुद्धिमानी होइन। कहिलेकाहीँ रोकिनुपर्छ। आफ्नै अनुहार हेर्नुपर्छ। मनभित्रको तरंग बुझ्नुपर्छ। मौनता पनि एउटा भाषा हो। त्यो भाषा सुन्न मनभित्रको कोलाहल बन्द गर्नुपर्छ।

तालको किनारमा उभिएर मैले सोचेँ।राजा र रानीको कथा इतिहासमा जे भए पनि, प्रकृतिले सबै उपाधिलाई अन्ततः पानीमा प्रतिबिम्ब मात्र बनाइदिन्छ। राजा। रानी। धनी। गरिब। अधिकारी। किसान। सबैको छायाँ पानीमा उस्तै हुन्छ। मृत्युले मानिसलाई बराबर बनाउँछ। प्रकृतिले पनि। शायद यही कारणले पहाडमा पुगेपछि मानिसको अहंकार केही क्षणका लागि हराउँछ। विशाल पहाडअगाडि हामी सबै साना हुन्छौँ।

यात्राको अर्को गन्तव्य थियो छिन्ताङ देवी, जल्पा देवीको पवित्र स्थल। त्यहाँ पुग्दा वातावरणमा एक प्रकारको आध्यात्मिक शान्ति थियो। घण्टीको आवाज। धूपको सुगन्ध। श्रद्धालुहरूको मौन प्रार्थना। म पनि केही क्षण आँखा बन्द गरेर उभिएँ। मैले केही मागिनँ। त्यस दिन मनले माग्ने इच्छा पनि गरेन। अचानक लाग्यो—प्रार्थना सधैँ केही प्राप्त गर्नका लागि मात्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ आफूभित्रको अभाव स्वीकार गर्नका लागि पनि हुन्छ।

मन्दिरको परिसरमा बसेर मैले जीवन र ईश्वरबारे सोचें। ईश्वर कहाँ हुनुहुन्छ? मन्दिरमा? मूर्तिमा? मन्त्रमा? शायद। तर शायद नदीको निरन्तर प्रवाहमा पनि। झरनाको साहसमा पनि। हुस्सुको रहस्यमा पनि। वृद्ध पसलेको मुस्कानमा पनि। यात्राको थकानमा पनि। मानिसले ईश्वर खोज्दै धेरै टाढा जान्छ। तर ईश्वर शायद त्यहीँ भेटिन्छ, जहाँ मानिस आफ्नो अहंकार बिर्सन्छ।

पाख्रीबासतिर लाग्दा पहाडको अर्को रूप देखियो। हरियाली। यहाँका खेतबारीले एउटा गम्भीर सत्य सम्झाए—जीवनलाई फलाउन माटो खन्नुपर्छ। बीउ रोप्नुपर्छ। पानी दिनुपर्छ। प्रतीक्षा गर्नुपर्छ। मानिसले पनि सपनालाई त्यसै गरी हुर्काउनुपर्छ। इच्छाले मात्र भविष्य बन्दैन। श्रम चाहिन्छ। धैर्य चाहिन्छ। समय चाहिन्छ।

धोजे डाँडातिर पुग्दा यात्राले फेरि आकाशतिर फर्कायो। सूर्योदय हेर्ने प्रतीक्षामा म चुपचाप उभिएँ। पूर्वको क्षितिज बिस्तारै उज्यालो हुँदै थियो। अन्धकार हटिरहेको थियो। हिमालहरू टाढा थिए। तर उज्यालोले तिनलाई नजिक ल्याइरहेको थियो। सूर्य उदाउनु कति सामान्य घटना हो। तर हरेक बिहान त्यो नयाँ चमत्कारजस्तो लाग्छ। शायद चमत्कार घटना होइन। हेर्ने दृष्टि हो।

सूर्य उदायो। अन्धकार पछि हट्यो। पहाडहरू उज्यालोले भरिए। त्यो क्षण मैले जीवन सम्झिएँ। मानिस जति नै कठिन रातबाट गुज्रिए पनि, बिहानको सम्भावना समाप्त हुँदैन। सूर्यले कसैलाई सोध्दैन—तिमी हिजो सफल भयौ कि असफल? तिमी धनी छौ कि गरिब? तिमी राम्रो छौ कि नराम्रो? ऊ केवल उदाउँछ। प्रकाश बाँड्छ। शायद मानिसले पनि यस्तै हुन सिक्नुपर्छ। आफ्नो उज्यालो बाँड्न। अरूको अन्धकार नाप्न होइन।

फर्कने बेला भयो। धनकुटाका पहाडहरू पछाडि छुट्दै थिए। मूलघाट फेरि आयो। भेडेटारको हुस्सु फेरि देखियो। धरानको चहलपहल फेरि भेटियो। इटहरीको भीड फेरि आयो। अन्ततः विराटनगर। उही समथर सहर। उही सडक। उही हतार। तर म उही थिएँ कि थिइनँ? यात्रा यही प्रश्न हो। मानिस गन्तव्य पुगेर फर्कन्छ। तर उसको दृष्टि पहिलेको जस्तो रहँदैन।

विराटनगर फर्केर झोला खोल्दा त्यसभित्र धेरै सामान थिएन। केही कपडा। केही स्मृतिहरू। केही तस्बिरहरू। तर मनभित्र एउटा लामो बाटो थियो। भेडेटारको हुस्सु थियो। मूलघाटको नदी थियो। नामजे झरनाको गर्जन थियो। राजा रानी तालको मौनता थियो। जल्पा देवीको शान्ति थियो। पाख्रीबासको श्रम थियो। धोजे डाँडाको सूर्योदय थियो। अनि एउटा गहिरो अनुभूति थियो—यात्रा समाप्त हुँदैन। गाडी रोकिन्छ। सडक छुट्छ। गन्तव्य पछाडि पर्छ। तर यात्रा मानिसभित्र निरन्तर चलिरहन्छ। शायद जीवन पनि एउटा यस्तै यात्रा हो—विराटनगरबाट सुरु हुने, इटहरी हुँदै, धरान उक्लँदै, भेडेटारको हुस्सु पार गर्दै, मूलघाटको नदी सुन्दै, धनकुटाका पहाडहरूमा आफूलाई खोज्दै जाने एउटा अनन्त यात्रा।

-उपसचिव, नेपाल सरकार