तोमनाथ उप्रेती । श्रीमद्भागवत गीता हिन्दु धर्मको पवित्र तथा महाधर्ममध्ये एक हो।यो ऐतिहासिक हिन्दुग्रन्थ भिष्म पर्वबाट लिएको एक ग्रन्थ हो। भगवतगीता आज भन्दा लगभग ५००० हजार वर्ष पहिला अर्थात कलियुगको आरम्भमा कुरुक्षेत्र नामको युद्ध भूमिमा कृष्णले गीताको उपदेश अर्जुनलाई दिएका थिए । यसमा १८ अध्याय र ७०० पद्यात्मक संस्कृत श्लोकहरु रहेका छन् । यसमा अनुष्टुप छन्दको अधिक प्रयोग भएको पाइन्छ । स्तुति आदि पद्यमा अन्य छन्दको पनि प्रयोग गरिएको छ । यसको प्रथम अध्यायमा अर्जुनले खेद व्यक्त गरेको हुनाले अर्जुन विषादयोग अध्याय भनिएको छ । यस्तै प्रकारले अर्जुन र कृष्णको संवाद अनुसार अन्य अध्यायको पनि नाम राखिएको छ ।श्रीमद्भागवत गीता एकेश्वरवाद, कर्म योग, ज्ञानयोग, भक्ति योगको उत्कृष्ट सङ्कम हो । भागवत गीता ब्रह्माविद्याको एक स्वरुप हो।

अठार अध्यायमा विभक्त भागवत गीतामा प्रत्येक अध्यायमा साधकले गर्ने कर्म तथा त्यसको फलकाबारेमा अति उत्कृष्ट ढङ्कले बताइएको छ। प्रथमदेखि छैटौँ अध्यायसम्म कर्मयोग, सातौँदेखि बाह्रौँसम्म भक्तियोग र तेह्रौँदेखि अठारौँ अध्यायसम्म ज्ञानयोग गरेर गीतामा तीन योग विभाजन गरिएको छ। भागवत गीतामा चित्तवृत्ति निरोध अवस्थामा प्राप्तिका लागि पहिले के कस्तो अवस्थामा भोग गर्नुपर्ने हुन्छ र पछि के कस्ता फल प्राप्त हुन्छन् भन्ने कुरालाई दृष्टान्तसहित बताइएको छ। गीता अध्ययन गरी साधकले क्रियाको श्रद्धा र भक्तिपूर्वक जति–जति आप्mनो साधनामा उन्नति गर्दै जान्छ, त्यति नै गीताको सबै कुराको निजबोधबाट नै स्पस्ट ज्ञान हुँदै जान्छ। विश्व रूपमा परमात्माको अनन्तरुप दर्शन गरेर साधकको भक्तिको चरम विकाश स्वरुप उसलाई आत्माज्ञान लाभ हुन्छ। यसलाई भागवत गीताको भक्तियोग मानिन्छ। यसमा कर्म र ज्ञान एक आपसमा मिलेको हुन्छ ।

कर्मयोग र सामाजिक धर्मको सम्बन्ध मानव जीवनको दार्शनिक र नैतिक पक्षलाई उजागर गर्ने गहिरो विषय हो। भागवत गीता अनुसार कर्म मात्र शरीरको क्रिया होइन, यो आत्माको विकास र समाजिक सुधारको मार्ग पनि हो। प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो कर्ममार्फत मात्र आफ्नो जीवनलाई सन्तुलित बनाउन सक्दछ, तर यस कर्ममार्गले समाजमा न्याय, सदाचार र समृद्धिको स्थापना गर्न पनि योगदान पुर्याउँछ।

कर्मयोगको मूल तत्व निष्काम कर्म हो। निष्काम कर्म भन्नाले फलप्रति आसक्ति बिना आफ्नो कर्तव्य पालन गर्नु हो। जब व्यक्तिले आफ्नो इच्छालाई नियन्त्रणमा राखेर धर्मअनुसार कर्म गर्दछ, तब उसको कार्य व्यक्तिगत हितको लागि मात्र सीमित हुँदैन, यसले समाजमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। उदाहरण स्वरूप, शिक्षकले आफ्नो ज्ञानको सेवा विद्यार्थीका लागि निष्काम भावले गर्दा मात्र होइन, समाजको भविष्य निर्माण गर्न पनि योगदान पुर्याउँछ। यसरी व्यक्तिगत नैतिकता र धर्मले सामाजिक सुधारको आधार तयार पार्दछ।

कर्मयोग भारतीय दार्शनिक परम्परामा कर्म, कर्तव्य, नैतिकता र लोककल्याणलाई एकअर्कासँग जोड्ने महत्वपूर्ण अवधारणा हो। यसको मूल आशय कर्मबाट पलायन होइन, कर्मप्रतिको आसक्ति र स्वार्थलाई संयमित गर्दै कर्तव्यलाई विवेक, अनुशासन र उत्तरदायित्वका साथ सम्पादन गर्नु हो। भगवद्गीताले कर्मलाई केवल व्यक्तिगत उपलब्धिको माध्यमका रूपमा हेर्दैन; यसलाई व्यक्ति, समाज र व्यापक नैतिक व्यवस्थाबीचको सम्बन्धका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। त्यसैले कर्मयोगको समकालीन पुनर्व्याख्या गर्दा यसलाई केवल आध्यात्मिक साधना वा व्यक्तिगत आत्मशुद्धिको मार्गमा सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन। आजको सन्दर्भमा कर्मयोग व्यक्तिगत नैतिकता, सामाजिक उत्तरदायित्व, सार्वजनिक सेवा, संस्थागत सदाचार र लोककल्याणसँग जोडिनुपर्छ।

आधुनिक समाजमा व्यक्तिको स्वतन्त्रता विस्तार भएको छ। व्यक्तिले आफ्नो पेशा, जीवनशैली, विचार र आर्थिक गतिविधिका बारेमा स्वतन्त्र निर्णय गर्न पाउँछ। तर स्वतन्त्रतासँगै उत्तरदायित्व पनि जोडिएको हुन्छ। व्यक्तिको निर्णयले परिवार, संस्था, समुदाय, वातावरण र राज्यलाई प्रभावित गर्छ।

भगवद्गीताको प्रसिद्ध अवधारणा “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” ले कर्म गर्ने अधिकारमा जोड दिन्छ। यसको अर्थ फलको पूर्ण उपेक्षा गर्नु होइन। बरु कर्मलाई केवल व्यक्तिगत लाभको साधन नबनाउनु हो। जब कर्मको केन्द्रमा केवल व्यक्तिगत स्वार्थ रहन्छ, तब कर्तव्य कमजोर हुन सक्छ। तर जब कर्ममा उद्देश्य, विवेक र उत्तरदायित्व जोडिन्छ, तब व्यक्तिगत प्रयास सामाजिक मूल्यमा रूपान्तरण हुन सक्छ। आधुनिक प्रशासन, राजनीति, व्यवसाय, शिक्षा र सार्वजनिक सेवामा यही नैतिक दृष्टिकोण अत्यन्त सान्दर्भिक छ।

व्यक्तिगत नैतिकताको पहिलो आधार चरित्र हो। चरित्र केवल निजी जीवनको सदाचार होइन; यो निर्णय गर्ने क्षमता, सत्यप्रतिको प्रतिबद्धता, आत्मसंयम, अनुशासन र जिम्मेवारीबोधको समष्टि हो। कुनै व्यक्ति सार्वजनिक पदमा पुगेपछि उसको व्यक्तिगत आचरण सार्वजनिक परिणामसँग जोडिन्छ। एउटा प्रशासकको इमानदारीले सेवा प्रवाहलाई प्रभाव पार्न सक्छ। एउटा शिक्षकको कर्तव्यनिष्ठाले पुस्ताको भविष्य प्रभावित गर्न सक्छ। एउटा चिकित्सकको व्यावसायिक नैतिकताले जीवन बचाउन सक्छ। एउटा राजनीतिक नेतृत्वको निर्णयले लाखौँ नागरिकको जीवनमा प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले व्यक्तिगत नैतिकता निजी विषय मात्र रहँदैन; सार्वजनिक भूमिकामा पुगेपछि यसको सामाजिक आयाम विस्तार हुन्छ।

कर्मयोगले यही कर्तव्यबोधलाई महत्व दिन्छ। कर्तव्य अधिकारको विरोधी होइन; अधिकारलाई उत्तरदायी बनाउने आधार हो। आधुनिक लोकतन्त्रले नागरिकलाई अधिकार प्रदान गर्छ। तर लोकतन्त्रको स्थायित्वका लागि अधिकारसँगै कर्तव्य, सहिष्णुता, सार्वजनिक मर्यादा र सामाजिक उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ। नागरिकले आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको अधिकारको सम्मान गर्नुपर्छ। सार्वजनिक पदमा रहेको व्यक्तिले आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यसरी कर्मयोगको कर्तव्य–दर्शन लोकतान्त्रिक नागरिकताको नैतिक आधारसँग जोडिन सक्छ।

समकालीन समाजको अर्को चुनौती स्वार्थको विस्तार हो। बजार अर्थतन्त्रले उत्पादन, प्रतिस्पर्धा र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्छ। व्यक्तिगत सफलता पनि आर्थिक र सामाजिक प्रगतिका लागि महत्वपूर्ण छ। तर जब स्वार्थ सार्वजनिक हितमाथि हाबी हुन्छ, भ्रष्टाचार, स्रोतको दुरुपयोग, कर छल्ने प्रवृत्ति, पदको दुरुपयोग, संस्थागत पक्षपात र सामाजिक असमानता बढ्न सक्छ। त्यसैले आधुनिक समाजलाई स्वार्थरहित व्यक्ति होइन, स्वार्थलाई सामाजिक उत्तरदायित्वद्वारा संयमित गर्न सक्ने व्यक्ति आवश्यक हुन्छ। कर्मयोगको निष्कामताको आधुनिक अर्थ व्यक्तिगत उपलब्धिलाई अस्वीकार गर्नु होइन, उपलब्धिलाई सार्वजनिक मूल्य र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्नु हुन सक्छ।
यस दृष्टिले कर्मयोग सार्वजनिक प्रशासनका लागि विशेष महत्वपूर्ण छ। प्रशासनमा नियम, प्रक्रिया र अधिकार आवश्यक हुन्छन्। तर नियमको पालना मात्र सुशासनको पर्याप्त आधार होइन। प्रशासनको अन्तिम उद्देश्य नागरिकलाई प्रभावकारी सेवा प्रदान गर्नु हो। यदि कर्मचारीले आफ्नो जिम्मेवारीलाई केवल जागिरको रूपमा लिन्छ भने सेवा औपचारिक र यान्त्रिक बन्न सक्छ। तर उसले आफ्नो भूमिकालाई सार्वजनिक कर्तव्यका रूपमा ग्रहण गर्छ भने काममा उत्तरदायित्व, संवेदनशीलता र परिणाममुखी दृष्टिकोण विकसित हुन्छ।

सामाजिक उत्तरदायित्वको प्रश्न व्यवसाय र निजी क्षेत्रसँग पनि जोडिन्छ। आधुनिक कम्पनी केवल नाफा कमाउने संस्था होइन; त्यसका गतिविधिले श्रम, उपभोक्ता, वातावरण र समुदायलाई प्रभावित गर्छन्। त्यसैले सामाजिक उत्तरदायी व्यवसायले नाफासँगै श्रमिकको सम्मान, उपभोक्ता सुरक्षा, वातावरणीय दायित्व, करको इमानदार भुक्तानी र समुदायप्रतिको जिम्मेवारीलाई पनि महत्व दिन्छ। कर्मयोगको दृष्टिले व्यवसायमा उत्कृष्टता र नैतिकता परस्पर विरोधी होइनन्। दीर्घकालीन रूपमा विश्वास, पारदर्शिता र सामाजिक उत्तरदायित्व नै संस्थागत स्थायित्वका आधार बन्न सक्छन्।

कर्मयोगको सामाजिक आयाम वातावरणीय संकटको सन्दर्भमा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। आधुनिक विकासले प्राकृतिक स्रोतको व्यापक उपयोग गरेको छ। जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको ह्रास, प्रदूषण र स्रोतको क्षयीकरणले विकासको परम्परागत अवधारणामाथि प्रश्न उठाएका छन्। यहाँ कर्मयोगलाई कर्तव्यको विस्तृत अवधारणाका रूपमा पुनर्व्याख्या गर्न सकिन्छ। प्रकृतिबाट लाभ लिने मात्र होइन, भविष्यका पुस्ताका लागि प्राकृतिक स्रोत संरक्षण गर्नु पनि वर्तमान पुस्ताको दायित्व हो। वातावरणीय उत्तरदायित्व व्यक्तिगत जीवनशैलीदेखि सरकारी नीति र औद्योगिक उत्पादनसम्म विस्तार हुनुपर्छ।

यसैगरी कर्मयोग सामाजिक समावेशितासँग पनि जोडिन सक्छ। समाजमा सबै व्यक्तिको अवसर, क्षमता र आर्थिक अवस्था समान हुँदैन। कमजोर, सीमान्तीकृत र अवसरबाट वञ्चित समुदायप्रतिको संवेदनशीलता सामाजिक नैतिकताको महत्वपूर्ण पक्ष हो। लोककल्याणको अवधारणाले राज्यलाई मात्र जिम्मेवार बनाउँदैन, नागरिक समाज, निजी क्षेत्र र व्यक्तिलाई पनि सामाजिक दायित्वप्रति सचेत बनाउँछ। कर्मयोगको आधुनिक रूपले सेवा, सहयोग र सार्वजनिक हितलाई दान वा कृपाको रूपमा होइन, सामाजिक उत्तरदायित्वका रूपमा ग्रहण गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।

तर कर्मयोगको पुनर्व्याख्या गर्दा एउटा सावधानी आवश्यक छ। यसलाई नागरिकलाई अन्याय सहन प्रेरित गर्ने वा संरचनागत समस्यालाई व्यक्तिगत नैतिकताले मात्र समाधान गर्न सकिन्छ भन्ने दर्शनमा सीमित गर्नु हुँदैन। भ्रष्टाचार, असमानता, बेरोजगारी, विभेद वा कमजोर शासन केवल व्यक्तिको चरित्रको समस्या होइनन्; तिनका संस्थागत र संरचनागत कारण पनि हुन्छन्। त्यसैले व्यक्तिगत नैतिकता र संस्थागत सुधारलाई परस्पर पूरक रूपमा हेर्नुपर्छ। नैतिक व्यक्ति आवश्यक हुन्छ, तर नैतिक संस्थासमेत आवश्यक हुन्छ। राम्रो संस्था खराब आचरणलाई नियन्त्रण गर्न सक्षम हुनुपर्छ र असल आचरणलाई प्रोत्साहित गर्न पनि सक्नुपर्छ।

यही कारण कर्मयोगको समकालीन पुनर्व्याख्यामा तीन तहलाई जोड्न सकिन्छ। पहिलो, व्यक्तिगत तहमा आत्मसंयम र कर्तव्यबोध। दोस्रो, संस्थागत तहमा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सदाचार। तेस्रो, सामाजिक तहमा लोककल्याण, न्याय र समावेशिता। यी तीन तहबीच सन्तुलन कायम भएमा कर्मयोग व्यक्तिगत आध्यात्मिक अवधारणाबाट सार्वजनिक नैतिकताको व्यापक दर्शनमा रूपान्तरण हुन सक्छ।

अन्ततः कर्मयोगको आधुनिक सान्दर्भिकता कर्म नगर्नुमा होइन, सही उद्देश्य, सही मूल्य र सही उत्तरदायित्वका साथ कर्म गर्नुमा छ। व्यक्तिगत नैतिकता समाजबाट अलग रहन सक्दैन। व्यक्तिको चरित्रले संस्थालाई प्रभावित गर्छ; संस्थाको संस्कृति समाजलाई प्रभावित गर्छ; र समाजको नैतिक संरचनाले राष्ट्रको शासन तथा विकासको दिशा निर्धारण गर्छ। त्यसैले आजको समयमा कर्मयोगलाई आत्मशुद्धिको दर्शन मात्र होइन, उत्तरदायी नागरिकता, नैतिक नेतृत्व, सेवामुखी प्रशासन, सामाजिक न्याय र दिगो विकासको नैतिक आधारका रूपमा पुनःपाठ गर्न आवश्यक छ।

कर्मयोगको वास्तविक शक्ति त्यतिबेला प्रकट हुन्छ, जब मेरो कर्मबाट मलाई के प्राप्त हुन्छ? भन्ने प्रश्नसँगै मेरो कर्मबाट समाजलाई के प्राप्त हुन्छ? भन्ने प्रश्न पनि जोडिन्छ। यही प्रश्नले व्यक्तिलाई स्वार्थबाट उत्तरदायित्वतर्फ, अधिकारबाट कर्तव्यतर्फ र व्यक्तिगत सफलताबाट लोककल्याणतर्फ उन्मुख गराउँछ। त्यस अर्थमा कर्मयोगको समकालीन पुनर्व्याख्या कुनै पुरानो दर्शनको पुनरावृत्ति मात्र होइन; यो आधुनिक समाजमा नैतिक व्यक्ति, उत्तरदायी संस्था र लोककल्याणमुखी शासन निर्माण गर्ने सम्भावनाको पुनःखोज हो।

कर्मयोग, भक्तियोग तथा ज्ञानका विभिन्न अवस्थाहरूलाई सार्वजनिक प्रशासकहरुले आत्मिकरण गर्नु पर्दछ ।मानव जातीले भौतिक सुखको धेरै चहाना गर्दछ। कर्म गर्ने तर फलको आशा नगर्ने सोचले हामीहरु आप्नो कर्मभूमिमा अगाडि बढ्नु पर्दछ। हामीले गर्ने प्रत्येक कार्यको साक्षी दृष्टा भगवान हुनुहुन्छ । त्यसैले असल काम गर लाभको लालसा र मोहमा नलाग, अनात्मरुपी भगवान प्राप्त गर्नका लागि आत्मारुपी देह त्याग र मोक्षको प्राप्ति सम्भव छ भन्ने कुरा भागवत गीताको दिव्य सन्देशलाई हामीले हरदम आत्मसाथ गर्नु पर्दछ । त्यसैले हामीले कम गर्दा फलको लोभ गर्ने नभई असल कर्ममा जोड दिनुपर्ने कुरामा भागवत गीताको दिव्य सन्देशले जोड दिन्छ ।भागवत गीतामा बताइएको कर्मयोग, भक्तियोग र ज्ञानयोगका सारगत कुराहरूलाई जीवनको उत्कृष्ट सन्देश मानी ग्रहण गर्नु पर्दछ ।

भागवत गीताको दिव्य ज्ञानले असल आचरणको विकास गर्ने, सदाचार पालनामा सहयोग गर्ने , आप्नो मनलाई नियन्त्रणमा राखेर काम गर्ने, तर फलको आशा नगर्ने,मान्यजनको सेवा तथा आदर सत्कार गर्ने,जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि संयमित भई कर्म गर्ने,आफ्नो कर्ममा विश्वास गर्ने,ज्ञानयोगको माध्यमबाट समाजमा अब्बल रूपमा ज्ञानी बनेर अरुलाई बाटो देखाउने कार्यमा सक्रिय हुने,सांसारिक मोहबाट टाढा रहने र कुनै कुरा पाउन नसकेको खण्डमा पश्चाताप नगर्ने सन्देश दिदै समग्र मानव जातिको कल्याण र हितका लागि सदाचार र नैतिक संस्कृतिको विकास सिकाउँदै जीवनको उत्कृष्ट मार्ग देखाउँछ यसले नागरिक चेतना, समाजको लोकतन्त्रीकरण र प्रविधिको प्रभावबाट मानव जगतलाई आध्यात्मिक, नैतिक र व्यावसायिक दृष्टिकोण सुधार्न मद्दत पुर्याउँछ । गीताको ज्ञानले मानव हृदयका सद्गुण र सद्भावलाई जागृत गरी जीवनलाई सुखी, शान्त र समृद्ध बनाउन मद्दत पुर्याउँछ । देशको शासकीय संरचनामा परिवर्तन भए तापनि, संस्कार र आचरणमा सुधार नहुनाले निराशा उत्पन्न भएको छ । गीताको सन्देशलाई व्यवहारमा लागू गर्दै स्वच्छ, पारदर्शी, सदाचारयुक्त र भ्रष्ट्राचारमुक्त समाजको विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो।
(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् । )