तोमनाथ उप्रेती । एक्काइसौँ शताब्दी विज्ञान, प्रविधि, सूचना–सञ्चार र आर्थिक अन्तरनिर्भरताको अभूतपूर्व विस्तारको युग हो। वैज्ञानिक आविष्कार र प्राविधिक नवप्रवर्तनले मानव जीवनका अनेकौँ पक्षलाई सहज, गतिशील र सुविधासम्पन्न बनाएका छन्। उत्पादन, स्वास्थ्य, सञ्चार, यातायात, शिक्षा तथा ज्ञानको पहुँचमा भएका परिवर्तनले मानव सभ्यतालाई नयाँ सम्भावनाको क्षितिजतर्फ उन्मुख गराएका छन्। तथापि, भौतिक प्रगतिले मात्र मानव जीवनलाई समग्र अर्थमा समुन्नत बनाउन सकेको देखिँदैन। मानसिक तनाव, सामाजिक असमानता, मूल्य–स्खलन, उपभोगवादी प्रवृत्ति तथा वातावरणीय संकटले आधुनिक सभ्यताको अन्तर्विरोधलाई अझ स्पष्ट बनाइरहेका छन्। यस सन्दर्भमा विज्ञान र अध्यात्मलाई परस्पर विरोधी होइन, पूरक ज्ञान–परम्पराका रूपमा बुझ्ने दृष्टिकोणको प्रासंगिकता बढेको छ। वैज्ञानिक चेतनाले तथ्य, प्रमाण र प्रविधिको आधार प्रदान गर्छ भने अध्यात्मले आत्मचेतना, नैतिक विवेक, संयम र उत्तरदायित्वको आधार निर्माण गर्छ। यही समन्वयबाट मानवता र प्रकृतिबीच सन्तुलित सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिन्छ।

मानव जीवन र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध भौतिक निर्भरतामा मात्र सीमित छैन। प्रकृतिले मानवलाई खाद्य, जल, वायु, ऊर्जा र जैविक स्रोत उपलब्ध गराउने मात्र होइन; उसको मानसिक स्वास्थ्य, सांस्कृतिक चेतना, सौन्दर्यबोध र आध्यात्मिक अनुभूतिलाई समेत प्रभावित गर्छ। आधुनिक जीवनशैली, तीव्र शहरीकरण, औद्योगिकीकरण र असीमित उपभोगले मानिस र प्रकृतिबीचको परम्परागत सन्तुलनलाई कमजोर बनाएको छ। प्रकृतिलाई आर्थिक उत्पादनको साधनका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणले स्रोतको अति–दोहन, प्रदूषण, जैविक विविधताको क्षय र पारिस्थितिक असन्तुलनलाई तीव्र बनाएको छ। यस्तो परिस्थितिमा अध्यात्मले मानवलाई प्रकृतिमाथिको स्वामित्वबोधबाट सहअस्तित्व, संरक्षण र उत्तरदायित्वतर्फ उन्मुख गराउने नैतिक आधार प्रदान गर्न सक्छ।

अध्यात्मिक दृष्टिले जीवनको सदुपयोग भन्नाले मानवसँग उपलब्ध समय, ऊर्जा, ज्ञान, प्रतिभा र प्राकृतिक स्रोतलाई विवेकपूर्ण, उत्तरदायी र लोककल्याणकारी प्रयोजनमा परिचालन गर्नु हो। आत्मचेतनासँग जोडिएको जीवनदृष्टिले मानिसलाई आफ्नो आवश्यकता र लालसाबीचको अन्तर पहिचान गर्न सिकाउँछ। यसले उपभोगमा संयम, कर्ममा उत्तरदायित्व र प्रकृतिप्रति सम्मानको भावना विकसित गर्छ। फलतः मानव जीवन केवल व्यक्तिगत उपलब्धि र भौतिक सञ्चयको परियोजना नरही ज्ञान, सेवा, सहअस्तित्व र आत्मसाक्षात्कारको यात्रामा रूपान्तरित हुन्छ। विज्ञानले मानवलाई साधन र सम्भावना उपलब्ध गराउँछ भने अध्यात्मले ती साधनको प्रयोग कुन उद्देश्य, मूल्य र नैतिक सीमाभित्र गर्ने भन्ने प्रश्न उठाउँछ।

मानव सभ्यताको विकासक्रमलाई प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, चेतनाको विस्तार र संस्कृतिको निर्माणसँग पृथक् गरेर हेर्न सकिँदैन। कुनै पनि सभ्यताको दीर्घकालीन स्थायित्वले प्रकृतिप्रति विकास गरेको दृष्टिकोण, सामाजिक नैतिकता र सांस्कृतिक अनुशासनले पनि त्यसको भविष्य निर्धारण गर्छ। यस अर्थमा प्रकृति संरक्षण सभ्यताको निरन्तरता र मानव अस्तित्वसँग जोडिएको आधारभूत प्रश्न हो।

पूर्वीय सभ्यतामा मानवलाई प्रकृतिको स्वामीभन्दा प्रकृतिको अभिन्न अंशका रूपमा ग्रहण गर्ने प्रवृत्ति पाइन्छ। यहाँ अध्यात्म संसारबाट पलायन गर्ने माध्यम नभई जीवन, प्रकृति र समग्र सृष्टिसँग सामञ्जस्य स्थापित गर्ने जीवनदर्शनका रूपमा विकसित भएको देखिन्छ। अध्यात्म, प्रकृति र संस्कृति पृथक्–पृथक् विमर्श होइनन्; तिनीहरू परस्पर अन्तर्सम्बन्धित सभ्यतागत चेतनाका आयाम हुन्। आज जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको क्षय, प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध दोहन र उपभोगवादी संस्कृतिले मानव अस्तित्वमा गम्भीर प्रश्न उठाइरहेका बेला यस्तो समग्र दृष्टिकोणको पुनर्पाठ आवश्यक देखिन्छ।

वैदिक साहित्यमा प्रकृतिलाई निष्प्राण भौतिक पदार्थका रूपमा मात्र ग्रहण गरिएको छैन। पृथ्वी, जल, वायु, अग्नि, सूर्य र वनस्पतिलाई जीवनका आधारभूत तत्त्व तथा सम्मानयोग्य अस्तित्वका रूपमा ग्रहण गर्ने दृष्टिकोण पाइन्छ। अथर्ववेदको प्रसिद्ध उद्घोष—“माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः”—ले पृथ्वी र मानवबीचको सम्बन्धलाई मातृत्व, आत्मीयता र उत्तरदायित्वको सम्बन्धका रूपमा स्थापित गर्छ। यस दृष्टिले पृथ्वीमाथिको मानव अधिकारसँगै पृथ्वीप्रतिको मानव कर्तव्यलाई पनि समान महत्त्व प्रदान गर्छ।
पञ्चमहाभूतको अवधारणाले मानव शरीर र प्रकृतिबीचको मौलिक अन्तर्सम्बन्धलाई संकेत गर्छ। जल, वायु, अग्नि, पृथ्वी र आकाश मानव अस्तित्वका आधारभूत तत्त्व मात्र नभई प्राकृतिक प्रणालीका अभिन्न अवयव हुन्। त्यसैले प्रकृतिको विनाशलाई मानव सभ्यताबाट अलग्गै घटना मान्न सकिँदैन। प्रकृतिको क्षय अन्ततः मानव जीवनको आधारभूत संरचनामाथि पर्ने आघात हो। वैदिक यज्ञ–परम्परालाई पनि मानव, प्रकृति र सामाजिक जीवनबीच सन्तुलन कायम गर्ने सांस्कृतिक अनुशासनका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ।

ईशोपनिषद्को “ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्” भन्ने उद्घोषले सम्पूर्ण अस्तित्वलाई एकीकृत आध्यात्मिक दृष्टिकोणमा ग्रहण गर्छ। यसको दार्शनिक आशयलाई प्रकृति र मानवबीचको गहिरो सम्बन्धका रूपमा पढ्दा प्रत्येक जीव, वनस्पति, नदी, पर्वत र प्राकृतिक तत्त्वप्रति सम्मानको नैतिक आधार निर्माण हुन्छ। यसरी प्रकृति संरक्षण बाह्य प्रशासनिक दायित्व मात्र नभई चेतनाको अनुशासन र नैतिक जीवनपद्धतिको अभिन्न अङ्ग बन्न पुग्छ।

पूर्वीय दर्शनमा संस्कृति प्रकृतिसँगको मानवीय सम्बन्धलाई परिष्कृत, अनुशासित र अर्थपूर्ण बनाउने प्रक्रिया हो। संस्कृति तब मात्र सभ्यताको परिचायक बन्छ, जब यसले मानिसलाई प्रकृतिसँग सहअस्तित्व, संयम र उत्तरदायित्वका साथ बाँच्न सिकाउँछ। उपनिषद्हरूले आत्मा र ब्रह्मको सम्बन्धमार्फत सम्पूर्ण अस्तित्वमा अन्तर्निहित एकत्वको बोध गराउँछन्। यस दृष्टिमा मानव र प्रकृतिबीचको विभाजन अन्तिम सत्य होइन; अस्तित्वको गहिरो तहमा दुवै एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्।

बुद्धको करुणा–दर्शनले मानवकेन्द्रित नैतिकताको सीमालाई विस्तार गर्दै समस्त प्राणीप्रति मैत्री र करुणाको भाव विकसित गर्छ। बुद्धले लोभलाई दुःखको प्रमुख कारणका रूपमा प्रस्तुत गरेको शिक्षालाई समकालीन उपभोगवादी संस्कृतिको सन्दर्भमा पनि विमर्श गर्न सकिन्छ। असीमित उपभोग, निरन्तर सञ्चय र प्राकृतिक स्रोतप्रतिको अतृप्त लालसाले व्यक्ति, समाज र पर्यावरण तीनै तहमा असन्तुलन सिर्जना गर्न सक्छन्।

महावीरको अहिंसा–दर्शनले जीवमात्रप्रतिको सम्मान र संरक्षणलाई नैतिक जीवनको आधार बनाउँछ। यसले प्रत्येक जीवित अस्तित्वको अन्तर्निहित मूल्यलाई स्वीकार गर्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। त्यस्तै, लाओत्सेको प्रकृतिसँग सामञ्जस्य स्थापित गर्ने चिन्तनले विकास र जीवनलाई प्रकृतिको स्वाभाविक लयसँग जोडेर हेर्न प्रेरित गर्छ।कन्फ्युसियसको नैतिक दर्शनले पनि सामाजिक अनुशासन र आन्तरिक नैतिकतालाई सभ्य जीवनका आधारका रूपमा ग्रहण गर्छ। यी विभिन्न परम्परामा अभिव्यक्त विचारहरूबीच दार्शनिक भिन्नता भए पनि प्रकृति, नैतिकता, संयम र उत्तरदायित्वप्रतिको संवेदनशीलता एउटा साझा विमर्शका रूपमा देखिन्छ।

सभ्यताको इतिहासको अध्ययनले प्रकृति र समाजबीचको सम्बन्धलाई बेवास्ता गरेर कुनै पनि सभ्यताको दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित गर्न कठिन हुने तथ्यतर्फ संकेत गर्छ। प्राकृतिक स्रोतको उपलब्धता, त्यसको उपयोगको पद्धति, सामाजिक संस्थाहरूको क्षमता तथा नैतिक अनुशासनबीचको सम्बन्धले सभ्यताको उत्थान र अवनतिमा भूमिका खेल्छ। यस अर्थमा सभ्यताको इतिहास राजवंश, युद्ध, राजनीतिक सत्ता र आर्थिक विस्तारको इतिहास हो। यो मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्धको पनि इतिहास हो।
अर्नोल्ड जे. टोयनबीले सभ्यताको विकासलाई चुनौती र त्यसप्रतिको प्रतिक्रियाको सन्दर्भमा व्याख्या गरेका छन्। उनको दृष्टिकोणबाट हेर्दा कुनै सभ्यताको क्षमता त्यसले सामना गरेका प्राकृतिक, सामाजिक र राजनीतिक चुनौतीप्रति कस्तो सिर्जनात्मक प्रतिक्रिया दिन्छ भन्ने प्रश्नसँग जोडिन्छ। यस आधारमा प्रकृतिले प्रस्तुत गर्ने सीमालाई पहिचान गर्नु र त्यसअनुकूल सामाजिक–सांस्कृतिक संस्थाहरू निर्माण गर्नु सभ्यताको स्थायित्वका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

विल डुरान्टले सभ्यताको विकास र स्थायित्वमा नैतिक तथा सांस्कृतिक पक्षको महत्त्वलाई जोड दिएका छन्। सभ्यताको बाह्य वैभव मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसको आन्तरिक नैतिक संरचना कमजोर हुँदै गएमा संस्थागत र सांस्कृतिक स्थायित्वसमेत प्रभावित हुन सक्छ। आधुनिक पर्यावरणीय इतिहासलेखनले वनविनाश, जलस्रोतको अव्यवस्थित उपयोग, माटोको उर्वराशक्तिमा ह्रास, जैविक विविधताको क्षय र प्राकृतिक स्रोतको असन्तुलित दोहनले समाजमा पार्ने दीर्घकालीन प्रभावलाई पनि विमर्शमा ल्याएको छ।
यस परिप्रेक्ष्यमा वैदिक प्रकृति–दृष्टि, उपनिषद्हरूको समग्र अस्तित्वबोध, बुद्धको करुणा, महावीरको अहिंसा तथा गान्धीको संयममूलक जीवनदर्शनलाई प्रकृति र मानवबीच सन्तुलन खोज्ने विविध दार्शनिक प्रयासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। तिनको समकालीन पुनर्पाठले वातावरणीय संकटलाई केवल प्राविधिक व्यवस्थापनको विषय नभई जीवनशैली, मूल्यबोध र सभ्यतागत चेतनासँग जोडेर हेर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

एक्काइसौँ शताब्दीमा जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको क्षय, हिमनदीको पग्लिने क्रम, मरुभूमीकरण, जलस्रोतको संकट, वायु प्रदूषण र प्राकृतिक विपद्को बढ्दो जोखिमले मानव सभ्यताको विकास मोडेलमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। औद्योगिक उत्पादन, शहरी विस्तार र उपभोगको तीव्र वृद्धिले आर्थिक अवसर सिर्जना गरे पनि त्यसका पर्यावरणीय लागतलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन। विकास र संरक्षणबीचको सन्तुलन आज सार्वजनिक नीति, अर्थतन्त्र, सामाजिक न्याय र अन्तरपुस्तागत उत्तरदायित्वको साझा प्रश्न बनेको छ।

विज्ञानले वातावरणीय संकटका कारण पहिचान गर्न, तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न र सम्भावित समाधानका लागि प्रमाणमा आधारित आधार निर्माण गर्न सक्छ। प्रविधिले नवीकरणीय ऊर्जा, ऊर्जा–दक्षता, हरित पूर्वाधार, वातावरणीय अनुगमन र स्रोत व्यवस्थापनका नवीन सम्भावना प्रदान गर्छ। तर प्रविधिको उपलब्धता मात्र पर्याप्त हुँदैन। उपलब्ध साधनको प्रयोग कुन उद्देश्यका लागि, कति सीमा भित्र र कस्तो सामाजिक मूल्यका आधारमा गर्ने भन्ने प्रश्न मूल्यचेतनासँग सम्बन्धित हुन्छ। यही बिन्दुमा अध्यात्म, नैतिकता र संस्कृतिको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

पूर्वीय अध्यात्मले मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई स्वामित्वको सम्बन्धभन्दा सहअस्तित्व र परस्पर निर्भरताको सम्बन्धका रूपमा हेर्न प्रेरित गर्छ। “ईशावास्यमिदं सर्वम्” र “माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः” जस्ता वैदिक–उपनिषदिक उद्घोषलाई समकालीन सन्दर्भमा पुनर्पाठ गर्दा प्रकृतिप्रतिको सम्मान, संयम र उत्तरदायित्वका मूल्यहरू उजागर हुन्छन्। यस दृष्टिले प्रकृति संरक्षण केवल कानुनी बाध्यता नभई नैतिक संस्कार पनि हो। उपभोगभन्दा संयम, स्वार्थभन्दा लोकमंगल, प्रतिस्पर्धाभन्दा सहअस्तित्व र दोहनभन्दा संरक्षणलाई महत्त्व दिनु यस्तो जीवनदृष्टिको व्यावहारिक अभिव्यक्ति बन्न सक्छ।

नेपालको भौगोलिक विविधता, जैविक सम्पदा, सांस्कृतिक बहुलता र आध्यात्मिक परम्पराले प्रकृति–संस्कृति सम्बन्धलाई विशेष अर्थ प्रदान गर्छ। हिमाल, नदी, ताल, वन, सिमसार, जैविक सम्पदा तथा तीर्थस्थलहरू केवल प्राकृतिक स्रोत होइनन्; तिनीहरू नेपाली समाजको सांस्कृतिक स्मृति, सामुदायिक जीवन, धार्मिक आस्था र राष्ट्रिय पहिचानसँग गहिरोसँग जोडिएका छन्।

त्यसैले नेपालको सन्दर्भमा पर्यावरणीय संरक्षणलाई केवल सरकारी कार्यक्रम, कानुनी दायित्व वा विकास आयोजनाको प्राविधिक पक्षमा सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन। स्थानीय ज्ञान, परम्परागत संरक्षण प्रणाली, सांस्कृतिक मूल्य, वैज्ञानिक अनुसन्धान र आधुनिक सार्वजनिक नीतिबीच संस्थागत समन्वय आवश्यक हुन्छ। प्रकृतिप्रतिको सांस्कृतिक सम्मानलाई आधुनिक वातावरणीय शासन, दिगो विकास र नागरिक उत्तरदायित्वसँग जोड्न सकियो भने संरक्षणको सामाजिक आधार अझ सुदृढ हुन सक्छ।

यसका लागि विद्यालयीय शिक्षा, सार्वजनिक चेतना, स्थानीय शासन, सामुदायिक सहभागिता र वातावरणीय नीतिमा प्रकृति–संस्कृतिको सम्बन्धलाई समावेश गर्न सकिन्छ। आध्यात्मिक मूल्यलाई अन्धविश्वास वा रूढिगत अभ्यासका रूपमा होइन, मानव–प्रकृति सम्बन्धमा संयम, करुणा, उत्तरदायित्व र सहअस्तित्वको नैतिक आधारका रूपमा पुनर्व्याख्या गर्न आवश्यक छ। यसरी आधुनिक विज्ञान र परम्परागत मूल्यबोधबीच संवाद स्थापित गर्न सकेमा नेपालको दिगो विकासको विमर्श अझ समावेशी र सांस्कृतिक रूपमा सान्दर्भिक बन्न सक्छ।

अध्यात्म र प्रकृति–संस्कृतिको सम्बन्ध पूर्वीय सभ्यताको महत्त्वपूर्ण जीवनदृष्टि हो। यसको मूल अभिप्राय मानवलाई प्रकृतिको निरंकुश स्वामीका रूपमा होइन, प्रकृतिसँग अन्तरनिर्भर सम्बन्धमा रहेको उत्तरदायी अस्तित्वका रूपमा बुझ्नु हो। वैदिक प्रकृतिचेतना, उपनिषद्हरूको समग्र अस्तित्वबोध, बुद्धको करुणा, महावीरको अहिंसा, लाओत्सेको प्रकृतिसँगको सामञ्जस्य, कन्फ्युसियसको नैतिक अनुशासन तथा गान्धीको संयममूलक जीवनदर्शनले मानव जीवनलाई व्यापक नैतिक र सभ्यतागत परिप्रेक्ष्यमा बुझ्ने विभिन्न आयाम प्रस्तुत गर्छन्।

समुन्नत मानव जीवनको अवधारणा आर्थिक सम्पन्नता, वैज्ञानिक उपलब्धि र भौतिक सुविधामा मात्र सीमित हुन सक्दैन। वास्तविक समृद्धि तब सार्थक हुन्छ, जब बाह्य विकाससँगै आन्तरिक चेतना, नैतिक विवेक, सामाजिक उत्तरदायित्व र पर्यावरणीय संवेदनशीलताको पनि विकास हुन्छ। मानव सभ्यताको भविष्य प्रकृतिमाथिको प्रभुत्वमा होइन, प्रकृतिसँगको विवेकपूर्ण सहअस्तित्वमा निर्भर हुँदै गएको छ।

यसर्थ अध्यात्मलाई अतीतमुखी चिन्तनका रूपमा मात्र होइन, भविष्यको सभ्यता निर्माण गर्ने नैतिक विमर्शका रूपमा पनि पुनर्विचार गर्न आवश्यक छ। विज्ञानले ज्ञान र प्रविधिको सामर्थ्य प्रदान गर्छ; संस्कृति जीवनपद्धति निर्माण गर्छ; प्रकृतिले अस्तित्वको आधार दिन्छ; र अध्यात्मले यी सबैबीच विवेकपूर्ण सम्बन्ध स्थापित गर्ने मूल्यचेतना प्रदान गर्न सक्छ। प्रकृतिको सम्मान, संस्कृतिको संरक्षण, वैज्ञानिक विवेक र आत्मचेतनाको विकासलाई समन्वित गर्न सकिएमा मात्र मानव सभ्यता दीर्घकालीन रूपमा सन्तुलित, न्यायपूर्ण र दिगो दिशातर्फ उन्मुख हुन सक्छ।