दिङ्ला : अरुणको सुस्केरासँगै ज्ञानको उज्यालो तर्फ
तोमनाथ उप्रेती । बिहानको पहिलो किरणसँगै विराटनगरबाट यात्रा सुरु भयो। यो पूर्वी नेपालको इतिहासका अनेक तहहरू हुँदै चेतनाको अर्को अध्यायतर्फको प्रस्थान थियो। आजको विराटनगर आधुनिक नेपालको प्रमुख औद्योगिक केन्द्र हो, तर यसको माटोमा सभ्यता र संघर्षका गहिरा पदचिह्नहरू सुरक्षित छन्। प्राचीन कालमा यो सम्पूर्ण क्षेत्र विराट राज्यसँग जोडिएको मानिन्छ, जहाँ महाभारतकालीन राजा विराटको राजधानी रहेको विश्वास गरिन्छ। पाण्डवहरूले अज्ञातवासको अन्तिम वर्ष यही विराट राज्यमा बिताएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराले यस भूमिलाई नेपाली सभ्यताको एउटा जीवित स्मृति बनाएको छ।
कालान्तरमा यही भूभाग मोरङ राज्यको केन्द्र बन्यो। किराँत सभ्यताको प्रभाव, सेनकालीन शासन, गोरखा राज्यको एकीकरण अभियान र त्यसपछिको आधुनिक नेपालको राजनीतिक यात्राले विराटनगरलाई क्रमशः नयाँ पहिचान दियो। विसं १९९३ मा स्थापित विराटनगर जुट मिलले नेपालको औद्योगिक युगको ढोका खोल्यो। त्यसपछि कपडा, चिनी, साबुन, तेल र अन्य उद्योगहरूको विकाससँगै यो शहर “नेपालको औद्योगिक राजधानी” भनेर चिनिन थाल्यो। श्रमिक आन्दोलन, प्रजातान्त्रिक आन्दोलन र नेपालको राजनीतिक परिवर्तनका धेरै महत्त्वपूर्ण अध्यायहरू पनि यही शहरको सडक र कारखानासँग जोडिएका छन्।
आज विराटनगर सीमापार व्यापार, उद्योग, शिक्षा र बहुसांस्कृतिक सहअस्तित्वको केन्द्र हो। यहाँ मधेसी, पहाडी, थारू, नेवार, मुस्लिम, राजवंशी, मारवाडी, किराँत लगायत विभिन्न समुदायले साझा जीवनको सुन्दर उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्। त्यसैले विराटनगरबाट यात्रा सुरु गर्नु भनेको केवल एउटा शहर छोड्नु होइन; नेपालको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक विकासको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्यायलाई सम्मान गर्दै अर्को इतिहासतर्फ पाइला चाल्नु हो।
(तोमनाथ उप्रेती)
गाडी पूर्व–पश्चिम राजमार्ग हुँदै पश्चिमोत्तर दिशातर्फ अघि बढ्न थाल्यो। बिहानको सुनौलो घामले खेतहरूलाई स्पर्श गरिरहेको थियो। शहरका अग्ला भवनहरू विस्तारै पछाडि छुट्दै गए, तर इतिहासका ती सबै स्मृतिहरू भने यात्रासँगै मनभित्र यात्रा गरिरहे। मलाई लाग्यो हरेक यात्रा सडकबाट सुरु हुँदैन; त्यो त इतिहासको कुनै मौन पानाबाट सुरु हुन्छ।
शहर अझै पूर्ण रूपमा ब्युँझिएको थिएन। चिया पसलहरूमा पहिलो गफ सुरु हुँदै थियो। सडकमा केही सवारीसाधन मात्र देखिन्थे। पूर्वी तराईको समथर भूमिलाई पछाडि छोड्दै गाडी इटहरीतर्फ अघि बढ्यो। कोशीको मैदान विस्तारै पछाडि हट्दै गयो र क्षितिजमा पहाडका नीलाभ रेखाहरू स्पष्ट हुँदै गए।
इटहरी सदैव यात्राको एउटा संगमजस्तो लाग्छ। पूर्व–पश्चिम राजमार्ग र कोशी राजमार्गको भेट यहीँ हुन्छ। यहाँबाट यात्राको दिशा मात्र बदलिँदैन, भूगोल पनि बदलिन्छ। समथर धरतीबाट पहाडको आरोहण सुरु हुन्छ। मलाई लाग्यो, जीवनमा पनि यस्तै चौबाटोहरू आउँछन्, जहाँ बाटो रोज्नु भनेको आफ्नो भविष्य रोज्नु हो।
धरान पुग्दा बिहानको घाम पहाडका काखमा फैलिसकेको थियो। धरानले सधैँझैँ आफ्नो अनुशासित सौन्दर्यले स्वागत गर्यो। सडकका दुवैतिरका हरिया वृक्ष, सफा बजार, र टाढाबाट देखिने महाभारत पर्वतमालाले यात्राको लयलाई नयाँ ऊर्जा दिए। यहाँबाट उकालो साँच्चै सुरु भयो। घुम्तीहरू एकपछि अर्को आउन थाले। तल हेर्दा सडक आफैँले आफ्नै कथा लेखेजस्तो देखिन्थ्यो।
जति माथि उक्लँदै गयो, त्यति नै प्रकृतिको स्वर बदलिँदै गयो। गर्मीको ठाउँमा शीतलता आयो। धानका फाँटको ठाउँमा वनहरूले कब्जा जमाए। चरा पनि फरक स्वरमा गाउन थाले। मलाई लाग्यो, उचाइ बढ्नु भनेको केवल समुद्री सतहबाट माथि जानु होइन, अनुभूतिको तह पनि माथि उठ्नु रहेछ।
धनकुटा पुग्दा पहाडले आफ्नो वास्तविक परिचय दिन थाल्यो। सडकका घुम्तीहरू, टाढासम्म फैलिएका सिँढीदार खेत, बादलभित्र हराउँदै गरेका गाउँहरू र चियाको बास्नाले भरिएका साना बजारहरूले यात्रालाई केवल दूरीको हिसाबमा होइन, संवेदनाको हिसाबमा पनि समृद्ध बनाइरहेका थिए। प्रत्येक मोडमा नयाँ दृश्य थियो, प्रत्येक दृश्यमा नयाँ कविता।
धनकुटाबाट भोजपुरतर्फ मोडिएपछि यात्रा अझ आत्मीय बन्दै गयो। सडक अब पहाडसँग संवाद गर्दै अघि बढिरहेको थियो। कतै भीरको छेउछाउबाट, कतै गहिरा खोल्सामाथि बनेका पुलहरू पार गर्दै। तल अरुण नदी कहिले नीलो र कहिले हरियो भएर बगिरहेकी थिइन्। उनी पूर्वी नेपालको इतिहास, सभ्यता र जीवनलाई निरन्तरता दिने जीवनरेखा थिइन्।
अरुणलाई नियाल्दै जाँदा मनमा एउटा विचार आयो,नदीले कहिल्यै आफ्नो गन्तव्यको चिन्ता गर्दिन। ऊ केवल बगिरहन्छ। त्यसैले ऊ सागरसम्म पुग्छ। मानिसले पनि कहिलेकाहीँ गन्तव्यभन्दा यात्रालाई प्रेम गर्न सिक्नुपर्छ।
साँझ ढल्कन लाग्दा गाडी दिङ्लातर्फ उक्लियो। पहाडको काखमा बसेको त्यो बजार पहिलो दृष्टिमै साधारण लागे पनि त्यसको आत्मा असाधारण थियो। बजारमा प्रवेश गर्नेबित्तिकै पुराना नेवारी शैलीका घरहरू, साँघुरा गल्लीहरू, मानिसहरूको आत्मीय मुस्कान र व्यापारिक चहलपहलले स्वागत गरे। मलाई लाग्यो, कुनै ठाउँको परिचय त्यहाँका मानिसहरूको व्यवहारले दिन्छ।
दिङ्ला केवल एउटा बजार होइन; यो ज्ञान, संस्कृति र इतिहासको संगम रहेछ। यही भूमिमा समाज सुधारक महागुरु षडानन्द अधिकारीले आधुनिक शिक्षाको दीप प्रज्वलित गरेका थिए। वि.सं. १९३२ मा स्थापना भएको षडानन्द संस्कृत विद्यालय नेपाली समाजलाई अज्ञानको अन्धकारबाट ज्ञानको उज्यालोतर्फ डोर्याउने आन्दोलन थियो।
त्यो विद्यालयको प्राङ्गणमा उभिँदा लाग्यो, भवनहरू पुराना हुन सक्छन्, तर विचार कहिल्यै बूढा हुँदैनन्। एउटा शिक्षकले बालेको ज्ञानको दीपक पुस्तौँसम्म निभ्दैन। समयले भित्ताहरू जीर्ण बनाउन सक्छ, तर चेतनाको उज्यालो जीर्ण हुँदैन।
दिङ्लाको सांस्कृतिक जीवन पनि उत्तिकै जीवन्त रहेछ। नेवार समुदायको बाक्लो बसोबासले यहाँको बजारलाई विशिष्ट पहिचान दिएको छ। नागपञ्चमीदेखि सुरु हुने लाखे नाचका कथाहरू स्थानीयले गर्वका साथ सुनाइरहेका थिए। ती कथाहरू सुन्दा महसुस भयो संस्कृति संग्रहालयमा बन्द भएर बाँच्दैन, मानिसको दैनिक जीवनमा बाँचिरहन्छ।
बजारको एक कुनाबाट तलतिर फैलिएको अरुण उपत्यका देखिन्थ्यो। साँझको सुनौलो घाम नदीमाथि छरिएको थियो। हावाले देवदारुका पातहरू हल्का हल्लाइरहेका थिए। त्यो दृश्यमा कुनै कोलाहल थिएन, कुनै प्रदर्शन थिएन। केवल मौन सौन्दर्य थियो।
त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ दिङ्ला पुग्नु भनेको एउटा ठाउँमा पुग्नु मात्र होइन; नेपालको शैक्षिक चेतनाको एउटा मूल स्रोतसम्म पुग्नु हो। यहाँ आएपछि बुझिन्छ, सभ्यता केवल दरबारले निर्माण गर्दैन, विद्यालयले पनि निर्माण गर्छ। इतिहास केवल राजाहरूले लेख्दैनन्, शिक्षकहरूले पनि लेख्छन्। फर्कने बेला मैले अन्तिम पटक दिङ्लालाई हेरेँ। बजार पहाडको काखमा शान्त भएर बसेको थियो। तर त्यसको मौनताभित्र ज्ञानको शताब्दी लामो प्रतिध्वनि सुनिन्थ्यो। अनि मनमा एउटा वाक्य आफैँ जन्मियो—
अघि बढ्दै गर्दा मैले अन्तिम पटक दिङ्लाको पहाडी बजारतर्फ फर्केर हेरेँ। साँझको सुनौलो प्रकाशले पुराना घरका छाना, विद्यालयको प्राङ्गण र वरिपरिका डाँडाहरूलाई एउटा अद्भुत शान्तिमा ढाकेको थियो। तल अरुण नदी निरन्तर बगिरहेकी थिइन्, माथि पहाडहरू समयका मौन साक्षीझैँ उभिएका थिए। प्रकृतिले यहाँ सौन्दर्य दिएको थियो, तर मानिसले त्यस सौन्दर्यलाई ज्ञान, संस्कृति र चेतनाले अर्थ दिएको थियो।
त्यही क्षण मैले महसुस गरेँ—यात्राको वास्तविक उपलब्धि गन्तव्यमा पुग्नु होइन, आफूभित्र एउटा नयाँ दृष्टि जन्माउनु हो। दिङ्लाले मलाई यही दृष्टि दियो। यहाँ आएपछि बुझियो, विद्यालयहरू केवल अक्षर सिकाउने भवन होइनन्; ती समाज परिवर्तनका प्रयोगशाला हुन्। शिक्षकहरू केवल पाठ पढाउने व्यक्ति होइनन्; उनीहरू भविष्यका निर्माता हुन्। र एउटा सानो बजार पनि सम्पूर्ण राष्ट्रको बौद्धिक यात्राको आधारशिला बन्न सक्छ।
गाडी विस्तारै ओरालोतिर लाग्यो। दिङ्ला आँखाबाट ओझेल पर्दै गयो। तर केही ठाउँहरू दृष्टिबाट हराए पनि स्मृतिबाट कहिल्यै हराउँदैनन्। ती मनको भूगोलमा स्थायी रूपमा बस्छन्। दिङ्ला पनि अब मेरो लागि एउटा स्थान मात्र रहेन; त्यो ज्ञानको ज्योति, सामाजिक जागरण र नेपाली चेतनाको अमिट प्रतीक बनिसकेको थियो।
मैले डायरीको अन्तिम पानामा एउटा वाक्य लेखेँ—
“हिमालले उचाइ दिन्छ, नदीले प्रवाह दिन्छ, तर दिङ्लाले ज्ञानको उज्यालो दिन्छ। त्यसैले यो केवल भोजपुरको एउटा बजार होइन, नेपालको चेतनाको एउटा उज्यालो अध्याय हो। यहाँ आइपुगेर मैले एउटा ठाउँ देखिनँ मैले एउटा विचार भेटेँ। एउटा विद्यालय देखिनँ मैले एउटा युगको सुरुआत देखेँ। अनि मैले बुझें सभ्यताको सबैभन्दा बलियो स्मारक ढुङ्गाले बनेका दरबार होइनन्, ज्ञानले उज्यालिएका मानिस हुन्।”
