सिञ्जा : राष्ट्रको जरा खोज्दै भाषाको जन्मघरमा(नियात्रा)
तोमनाथ उप्रेती । बिहान निकै चिसो थियो। हिमालका काखबाट बिस्तारै उज्यालो झर्दै थियो। रातभरि आकाशमा टाँसिएका ताराहरू एक एक गर्दै ओझेल पर्दै थिए, तर पहाडहरू भने अझै निद्राबाट पूर्ण रूपमा ब्युँझिएका थिएनन्। म सिञ्जातर्फ उक्लिरहेको थिएँ। यो यात्रा कुनै नयाँ ठाउँ हेर्नका लागि थिएन। यो आफ्नै भाषाको जन्मघर खोज्न निस्किएको यात्रा थियो। यात्रामा हिँड्दा प्रायः गन्तव्यभन्दा बाटो धेरै बोल्छ। सिञ्जाको बाटो पनि बोलिरहेको थियो। भीरहरू। खोँचहरू।
कर्णालीको अविरल स्वर र पहाडको मौनता। मलाई लाग्यो नदी बगेर बुढी हुँदैन, सभ्यता बिर्सिएर बूढी हुन्छ। गाडीको झ्यालबाट देखिने प्रत्येक मोड मानौँ समयको अर्को पाना थियो। कहिले घना वनले बाटो छेक्थ्यो, कहिले नाङ्गा चट्टानले पृथ्वीको प्राचीन अनुहार देखाउँथ्यो। कर्णाली नदी भने आफ्नै लयमा बगिरहेकी थिई। उसलाई कुनै हतार थिएन। मानौँ उसले हजारौँ वर्षदेखि इतिहास बगाइरहेकी छ। मैले महसुस गरेँ—यात्रा दूरी नाप्ने प्रक्रिया होइन, चेतना विस्तार गर्ने साधना हो। शरीर पहाड उक्लिरहेको थियो, तर मन समयको उल्टो दिशामा यात्रा गरिरहेको थियो। वर्तमानबाट अतीततिर। शब्दबाट मौनतिर। बाहिरी संसारबाट आफ्नै अन्तरात्मातिर।
सिञ्जा उपत्यका पहिलो पटक आँखाअघि खुल्यो। हरियो उपत्यका। वरिपरि उभिएका पहाडहरू। बीचबाट शान्त रूपमा बगिरहेको नदी। हेर्दा लाग्थ्यो, प्रकृतिले यहाँ कुनै महाकाव्य लेखेकी छ, तर समयले त्यसका धेरै हरफ मेटाइसकेको छ। यही उपत्यकाले नेपाली भाषाको पहिलो स्वर सुनेको थियो। यही माटोमा खस कुराले पहिलो पटक जीवन पाएको थियो।
यही भूमिमा राज्य सञ्चालनका आदेशहरू उच्चारण भएका थिए। यहीँबाट मध्यकालीन नेपालको विशाल खस साम्राज्यले आफ्नो शक्ति विस्तार गरेको थियो। आज भने उपत्यका असाध्यै शान्त थियो। यति शान्त कि हावाले पनि यहाँ बिस्तारै बोल्छ। मौनता कहिलेकाहीँ शब्दभन्दा धेरै अर्थपूर्ण हुन्छ। त्यो मौनताले मलाई सोध्यो—”तिमी आफ्नो भाषाको इतिहास खोज्न आएका हौ, कि आफ्नै पहिचान ?” प्रश्न सरल थियो, उत्तर कठिन। भाषा मर्छ भने पहिले शब्द मर्दैनन्, आत्मविश्वास मर्छ। त्यसैले सिञ्जामा उभिँदा मलाई कुनै उपत्यकामा होइन, नेपाली आत्माको प्रारम्भिक धड्कनमा उभिएको अनुभूति भयो।
दरबार क्षेत्रतर्फ पाइला बढाउँदै जाँदा इतिहास क्रमशः आँखाअघि खुल्दै गयो। भत्किएका पर्खालहरू थिए। ढलेका ढुङ्गाहरू थिए। कतै पुरानो जग बाँकी थियो, कतै अनुमान गर्ने ठाउँ। तर ती भग्नावशेषहरूले पनि एउटा गौरवशाली साम्राज्यको कथा सुनाइरहेका थिए। इतिहासकारहरूका अनुसार यही सिञ्जाबाट राजा नागराज र उनका उत्तराधिकारीहरूले विशाल खस साम्राज्यको शासन सञ्चालन गरेका थिए।
(तोमनाथ उप्रेती)
पश्चिममा कुमाऊँ र गढवालदेखि दक्षिणतिर तिनाउ नदीसम्म फैलिएको त्यो राज्य भाषा, धर्म, संस्कृति र प्रशासनको संगठित केन्द्र थियो। आज भने त्यही दरबारका आँगनमा घाँस उम्रिएको छ। कुनै समय जहाँ राजकीय निर्णय हुन्थे, आज त्यहाँ चराहरूले गुँड बनाएका छन्। मैले एउटा पुरानो ढुङ्गालाई हातले छोएँ। त्यो चिसो थियो, तर त्यसभित्र समयको ताप बाँकी थियो। मलाई लाग्यो—ढुङ्गा निर्जीव हुँदैन। ऊ समयको सबैभन्दा इमानदार अभिलेख हो। मानिसले इतिहास लेख्छ, तर ढुङ्गाले इतिहास सम्झिरहन्छ। सभ्यताले कागज गुमाउन सक्छ, तर चट्टानले स्मृति गुमाउँदैन।
थोरै पर पुगेपछि देवनागरी लिपिमा कुँदिएका प्राचीन शिलालेखहरू देखिए। ती अक्षरहरू हेर्दा मैले कुनै पुरानो अभिलेख मात्र देखिनँ, मैले नेपाली भाषाको बाल्यकाल देखेँ। आज हामी सहज रूपमा बोल्ने प्रत्येक शब्दको कुनै न कुनै पूर्वज यही माटोमा जन्मिएको थियो। भाषा कुनै विश्वविद्यालयमा निर्माण हुँदैन। भाषा खेतमा, गोठमा, नदी किनारमा, आमाको काखमा र समाजको साझा अनुभूतिमा जन्मिन्छ। त्यसैले भाषाको इतिहास पढ्नु भनेको मानिसको आत्माको यात्रा पढ्नु हो। मैले मनमनै सोचें—हामी नेपाली भाषाको सम्मान गर्छौं भन्ने दाबी त गर्छौँ, तर त्यसको जन्मस्थललाई कति चिन्छौँ ?
विद्यालयमा व्याकरण पढाइन्छ, तर व्याकरण जन्मिएको माटो देखाइँदैन। हामी शब्दको शुद्धता सिक्छौँ, तर शब्दको उत्पत्तिप्रतिको श्रद्धा सिक्दैनौँ। त्यसैले सिञ्जाको प्रश्न केवल पुरातत्त्वको होइन; यो भाषिक नैतिकताको प्रश्न पनि हो। जसले आफ्नो भाषाको जन्मभूमिलाई सम्मान गर्न सक्दैन, उसले आफ्नै सांस्कृतिक अस्तित्वलाई कति सम्मान गर्ला ?
त्यसपछि म कनका सुन्दरी भगवती मन्दिर पुगेँ। वरिपरि ठूलो तामझाम थिएन। तर वातावरणमा अनौठो आध्यात्मिक गाम्भीर्य थियो। घण्टीको मधुर ध्वनि हावामा मिसिएको थियो। धूपको सुगन्धले समयलाई नै पवित्र बनाइरहेको जस्तो लाग्थ्यो। यही देवीलाई खस राजाहरूले आफ्नो कुलदेवी मानेका थिए। यही आस्थाबाट उनीहरूले शक्ति, साहस र शासनको प्रेरणा पाएका थिए। आज पनि देवकोटा र काफ्ले वंशका पुजारीहरूले त्यो परम्परा निरन्तर जोगाइरहेका छन्। मैले देवीको सामुन्ने उभिएर कुनै वरदान मागिनँ। केवल एउटा प्रश्न गरेँ—किन इतिहासभन्दा वर्तमान सधैँ ठूलो देखिन्छ ? मनभित्रबाट उत्तर आयो—किनभने वर्तमानले आँखालाई आकर्षित गर्छ, इतिहासले आत्मालाई। मन्दिरले मलाई धर्मको अर्को अर्थ सिकायो। धर्म पूजा मात्र होइन। धर्म स्मृतिको संरक्षण पनि हो। धर्म पुस्ता र पुस्ताबीचको अदृश्य सेतु पनि हो। जहाँ श्रद्धा समाप्त हुन्छ, त्यहाँ सभ्यता धेरै समय टिक्दैन। त्यसैले मन्दिर सभ्यताको जीवित संग्रहालय हो।
मन्दिरबाट फर्किने क्रममा एउटा वृद्धसँग भेट भयो। उनको अनुहारमा पहाडको सरलता र समयको गहिराइ दुवै देखिन्थे। उनले मुस्कुराउँदै भने, “बाबु, यहाँ फोटो मात्र नखिच्नु, ढुङ्गाले बोलेको पनि सुन्नू।” त्यो वाक्यले मेरो सम्पूर्ण यात्रालाई नयाँ अर्थ दियो। साँच्चै, आधुनिक मानिस हेर्न धेरै जान्दछ, तर सुन्न कम जान्दछ। हामी दृश्य सङ्कलन गर्छौँ, अनुभूति होइन। मोबाइलमा हजारौँ तस्वीर हुन्छन्, तर मनमा एउटा पनि गहिरो संवाद हुँदैन। मैले फेरि वरिपरि हेरेँ। खुला आकाशमुनि छरिएका पुरातात्त्विक अवशेषहरू समयसँगै क्षय भइरहेका थिए।
वर्षाले माटो बगाइरहेको थियो। झाडीले इतिहास ढाकिरहेको थियो। संरक्षणको अभावले स्मृतिलाई बिस्तारै मेटाइरहेको थियो। मलाई लाग्यो सभ्यता एकैदिन मर्दैन। पहिले संरचना भत्किन्छन्। त्यसपछि स्मृति हराउँछ। अन्ततः मानिस आफ्नै जरा बिर्सिन्छ। त्यो दिन कुनै राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो पराजय हुन्छ।
साँझ पर्न थालेको थियो। अस्ताउँदै गरेको सूर्यले सिञ्जाका पहाडहरूलाई सुनौलो रङले रंगाइरहेको थियो। त्यो प्रकाश भग्न दरबारका ढुङ्गामाथि परेर अनौठो उज्यालो सिर्जना गरिरहेको थियो। मलाई लाग्यो, इतिहास कहिल्यै पूर्ण रूपमा अन्धकारमा जाँदैन। उसलाई सम्झिने एउटा चेतना बाँकी रहेसम्म ऊ जीवित रहन्छ। सिञ्जामा इतिहास, भाषा, धर्म, संस्कृति र प्रकृति एकअर्काका एकअर्काका पूरक हुन्। यदि यो सम्पदालाई वैज्ञानिक रूपमा संरक्षण गर्न सकियो, यदि शिलालेखहरू सुरक्षित गरिए, यदि दरबार क्षेत्र पुनर्जीवित बनाइयो, यदि विद्यालयका विद्यार्थीलाई यहाँ ल्याएर इतिहाससँग प्रत्यक्ष साक्षात्कार गराइयो भने सिञ्जा नेपाली सभ्यताको खुला विश्वविद्यालय बन्नेछ।
फर्किने बेला मैले अन्तिम पटक सिञ्जालाई हेरेँ। उपत्यका बिस्तारै साँझको कुहिरोभित्र हराउँदै थिई। तर मेरो मनमा भने एउटा अदृश्य उज्यालो बलिरहेको थियो। मैले महसुस गरेँ हामी इतिहास हेर्न यात्रा गर्दैनौँ आफूलाई चिन्न यात्रा गर्छौँ। सिञ्जाले मलाई सिकायो, भाषा शब्दहरूको संग्रह होइन, एउटा सभ्यताको श्वास हो। इतिहास पुराना घटनाहरूको सूची होइन, वर्तमानलाई दिशा दिने चेतना हो। र आध्यात्मिकता कुनै चमत्कार खोज्नु होइन, आफ्नै जरासँग पुनः भेट हुनु हो।
गाडी तल झर्दै थियो, तर मेरो मन अझै सिञ्जामै थियो। मलाई लाग्यो एक दिन ढुङ्गाहरू पनि धूलो बन्नेछन्, दरबारका पर्खालहरू पनि समयसँगै हराउनेछन्। तर यदि हामीले स्मृति बचायौँ भने सभ्यता बाँच्छ। यदि भाषाको सम्मान गर्यौँ भने राष्ट्र बाँच्छ। र यदि सिञ्जालाई जोगायौँ भने हामीले नेपाली आत्माको जन्मस्थल जोगाएका हुनेछौँ। त्यस क्षण मैले मौन रूपमा सिञ्जालाई प्रणाम गरेँ।
