तोमनाथ उप्रेती । साहित्यको इतिहासमा कहिलेकाहीँ यस्ता स्रष्टा जन्मिन्छन्, जसले समयको आत्मा लेख्छन्। उनीहरूले मानव चेतनाका अदृश्य तहहरू उद्घाटित गर्छन्। उनीहरूको लेखनी घटनाको विवरणभन्दा धेरै गहिरो हुन्छ। त्यो इतिहासका घाउहरूको स्पन्दन हो। मौनताको भाषा हो। करुणाको दर्शन हो। यस्तै दुर्लभ स्रष्टामध्ये एक हुन् दक्षिण कोरियाकी हान काङ। समकालीन विश्वसाहित्यमा उनको उपस्थिति एउटा लेखकको सफलताभन्दा धेरै ठूलो सांस्कृतिक, नैतिक र दार्शनिक घटना हो।

सन् २०२४ मा उनले साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेपछि विश्वसाहित्यले मानवीय संवेदनाको अद्वितीय स्वरलाई अभिवादन गर्यो। उनका शब्दहरू पढ्दा पाठकले आफ्नै अन्तरात्माको मौनसँग भेट गर्छ। उनका वाक्यहरू सरल देखिन्छन्, तर तीभित्र इतिहासको रक्तिम स्मृति, हिंसाको छाया, अस्तित्वको अनिश्चितता र करुणाको उज्यालो एकैसाथ स्पन्दित हुन्छ। यही कारण उनका कृतिहरू आत्मबोधका यात्रापथ बनेका छन्।हान काङको लेखनले आधुनिक सभ्यतालाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्छ। प्रगति, प्रविधि र शक्तिको उत्कर्षका बीच मानवता कहाँ उभिएको छ? उनी युद्ध, राज्यीय दमन, स्मृति, शरीर, मौनता, प्रेम र मृत्युजस्ता विषयलाई असाधारण काव्यात्मक गद्यमा रूपान्तरण गर्छिन्। उनका पात्रहरू आफ्नै अन्तरचेतनासँग संघर्षरत हुन्छन्। त्यसैले उनका आख्यानहरू पढ्दा पाठकले आफ्नै मानव अस्तित्वको दर्पणमा आफूलाई हेर्न बाध्य हुन्छ।

विश्वसाहित्यमा धेरै नोबेल विजेताहरूले आफ्ना आफ्ना युगको प्रतिनिधित्व गरेका छन्। कसैले स्मृतिको इतिहास लेखे, कसैले युद्धको त्रासदी, कसैले सामाजिक अन्याय र कसैले मानवीय स्वतन्त्रताको खोज। हान काङले भने यी सबै आयामलाई मौनताको अद्भुत सौन्दर्यसँग जोडिन्। उनले देखाइन् कि सबैभन्दा ठूलो चिच्याहट कहिलेकाहीँ शब्दविहीन हुन्छ। सबैभन्दा गहिरो प्रतिरोध कहिलेकाहीँ मौन रहनु पनि हुन सक्छ। यही अद्वितीय साहित्यिक दृष्टि, नैतिक गहिराइ र काव्यात्मक अभिव्यक्तिले उनलाई समकालीन विश्वसाहित्यको सर्वाधिक सम्मानित, प्रभावशाली र विशिष्ट स्रष्टामध्ये एकका रूपमा स्थापित गरेको छ।

हान काङको जन्म सन् १९७० नोभेम्बर २७ मा दक्षिण कोरियाको ग्वाङ्जु शहरमा भएको थियो। उनी सामान्य आर्थिक परिवेशमा हुर्किइन्, तर उनको पारिवारिक वातावरण असाधारण रूपमा साहित्यिक थियो। उनका पिता हान सेउङ वन दक्षिण कोरियाका प्रतिष्ठित उपन्यासकार थिए। त्यसैले उनको बाल्यकाल खेलौनाभन्दा बढी पुस्तकहरूको संगतमा बित्यो। घरका भित्ताहरूमा शब्दहरूको संसार थियो। पुस्तकका पानाहरूमा कल्पनाहरू थिए। कथाहरू थिए। जीवनका अनुत्तरित प्रश्नहरू थिए। यही वातावरणले हान काङको चेतनामा साहित्यप्रतिको पहिलो बीउ रोप्यो। उनले बाल्यकालमै भाषा मानवीय अनुभूतिको सबैभन्दा सूक्ष्म र शक्तिशाली अभिव्यक्ति हो भन्ने अनुभूति गरिन्। यही कारण उनका लागि लेखन आत्मासँगको निरन्तर संवाद बन्यो।

उनी नौ वर्षकी हुँदा परिवार राजधानी सिओल बसाइँ सर्यो। त्यो समय दक्षिण कोरिया राजनीतिक अस्थिरता, सैन्य शासन र सामाजिक तनावको कठिन मोडमा उभिएको थियो। विशेषतः ग्वाङ्जु जनआन्दोलनको रक्तरञ्जित दमनले सम्पूर्ण राष्ट्रको सामूहिक चेतनामाथि गहिरो घाउ छोडेको थियो। यद्यपि उनी त्यस घटनाको प्रत्यक्ष साक्षी थिइनन्, त्यसको नैतिक कम्पन उनको चेतनाभित्र दीर्घकालसम्म प्रतिध्वनित भइरह्यो। उनले बुझिन् कि इतिहास मानिसका शरीरमा, स्मृतिमा, मौनतामा र पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण हुने पीडामा पनि जीवित रहन्छ। यही ऐतिहासिक संवेदनशीलताले उनका पछिल्ला कृतिहरूलाई सामूहिक स्मृतिको नैतिक दस्तावेज बनायो।

विद्यालय जीवनदेखि नै उनी अत्यन्त अध्ययनशील, चिन्तनशील र आत्ममन्थनशील थिइन्। उनले कविता पढिन्। विश्वसाहित्य अध्ययन गरिन्। पूर्वीय दर्शनको अन्वेषण गरिन्। संगीत सुनेर भावनाको लय बुझिन्। प्रकृतिसँग संवाद गरेर मौनताको अर्थ सिकिन्। उनी विस्तारै यस्तो निष्कर्षमा पुगिन् कि सबैभन्दा गहिरा सत्यहरू मौनताले व्यक्त गर्छन्। त्यसैले उनका कृतिहरूमा बाह्य घटनाभन्दा भित्री कम्पनको उपस्थिति बढी देखिन्छ। उनका पात्रहरू कम बोल्छन्, अनुभूति धेरै गर्छन्। यही शैलीले उनलाई समकालीन साहित्यमा विशिष्ट स्थान दिलाएको छ।

उनले योन्से विश्वविद्यालयबाट कोरियाली साहित्यमा उच्च शिक्षा प्राप्त गरिन्। विश्वविद्यालय जीवनले उनको बौद्धिक क्षितिजलाई अझ व्यापक बनायो। उनले मानव मनोविज्ञान, इतिहास, दर्शन र नैतिकताको जटिल अन्तरसम्बन्धलाई पनि गहिराइमा बुझिन्। उनले भाषा कसरी घाउ बन्न सक्छ र त्यही भाषा कसरी उपचारको माध्यम पनि बन्न सक्छ भन्ने सूक्ष्म सत्य आत्मसात् गरिन्। यही कारण उनका शब्दहरू कहिलेकाहीँ चक्कुभन्दा तीखा देखिन्छन्, त कहिलेकाहीँ मलमभन्दा कोमल।

उनको साहित्यिक यात्रा कविताबाट प्रारम्भ भयो। प्रारम्भिक कविताहरूले नै उनको असाधारण संवेदनशीलताको संकेत दिएका थिए। त्यसपछि उनी आख्यानतर्फ उन्मुख भइन्। छोटा कथाहरू लेखिन्। उपन्यास सिर्जना गर्न थालिन्। प्रत्येक कृतिमा नयाँ संरचना थियो। नयाँ भाषिक प्रयोग थियो। नयाँ मनोवैज्ञानिक गहिराइ थियो। उनी कहिल्यै आफूलाई दोहोर्याउने लेखिका बनिनन्। प्रत्येक पुस्तकले मानवीय अस्तित्वको अर्को अज्ञात तह उजागर गर्यो।

उनको विश्वप्रसिद्ध उपन्यास ‘द भेजिटेरियन’ प्रकाशित भएपछि विश्वसाहित्यमा एउटा नयाँ तरङ्ग उत्पन्न भयो। सतही दृष्टिले हेर्दा यो शाकाहारी बन्ने एक महिलाको कथा जस्तो देखिन्छ। तर यसको गहिराइमा प्रवेश गर्दा यो शरीरमाथिको सामाजिक नियन्त्रणविरुद्धको मौन विद्रोह हो। हिंसाको संस्कृतिविरुद्ध मानवीय चेतनाले गरेको प्रतिरोध हो। पितृसत्तात्मक संरचनामाथि उठाइएको गम्भीर दार्शनिक प्रश्न हो। व्यक्तिको स्वतन्त्र अस्तित्व र आत्मनिर्णयको अधिकारमाथिको गहन विमर्श हो। यही कृतिको अङ्ग्रेजी अनुवादले अन्तर्राष्ट्रिय पाठकलाई प्रभावित गर्यो र उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बुकर पुरस्कार दिलायो। त्यससँगै हान काङ विश्वसाहित्यमा करुणा, मौनता, ऐतिहासिक स्मृति र मानवीय गरिमाको सार्वभौमिक स्वरका रूपमा स्थापित भइन्।

‘द भेजिटेरियन’ को अभूतपूर्व सफलतापछि हान काङका अन्य कृतिहरू पनि विश्वसाहित्यमा गहन अध्ययन, आलोचना र प्रशंसाका केन्द्र बने। उनका प्रत्येक पुस्तकले फरक विषय उठाउँछन्, तर सबैलाई जोड्ने साझा सूत्र एउटै छ मानव अस्तित्वको जटिलता, स्मृतिको भार, करुणाको शक्ति र मौनताको भाषा। उनी कुनै कथालाई घटनाहरूको शृङ्खलामा सीमित राख्दिनन् बरु प्रत्येक आख्यानलाई मानव आत्माको गहिरो अनुसन्धानमा रूपान्तरण गर्छिन्।

उनको अत्यन्त चर्चित उपन्यास ‘ह्युमन एक्ट्स’ राज्यद्वारा सञ्चालित हिंसा, राजनीतिक दमन र सामूहिक स्मृतिको पीडामाथिको एक असाधारण साहित्यिक दस्तावेज हो। यो संसारभरि राज्यीय हिंसाको सिकार बनेका निर्दोष मानिसहरूको साझा इतिहास हो। यस कृतिमा हान काङले मृत्युभन्दा पनि स्मृतिको पीडा बढी गहिरो हुन्छ भन्ने सत्य उजागर गर्छिन्। हिंसा समाप्त भएपछि पनि त्यसका घाउ पुस्तौँसम्म जीवित रहन्छन् भन्ने उनको दार्शनिक निष्कर्षले विश्वभरका पाठकलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गरेको छ।

त्यसैगरी ‘द ह्वाइट बुक’ साहित्यिक दृष्टिले अत्यन्त मौलिक र ध्यानमूलक कृति मानिन्छ। यसमा उनले सेतो रङलाई जीवन, मृत्यु, अनुपस्थिति, शोक, शुद्धता र पुनर्जन्मको दार्शनिक रूपकका रूपमा प्रयोग गरेकी छन्। यस पुस्तकमा घटनाभन्दा अनुभूति प्रधान छ। कथाभन्दा मौनता गहिरो छ। प्रत्येक अनुच्छेद ध्यानजस्तै शान्त छ, तर त्यसको भावनात्मक प्रभाव समुद्रको गहिराइजत्तिकै विशाल छ।

उनको अर्को उल्लेखनीय कृति ‘ग्रीक लेसन्स’ भाषा, मौनता, प्रेम, स्मृति र आत्मपहिचानको अत्यन्त सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक अध्ययन हो। बोल्ने क्षमता गुमाएकी एउटी महिला र दृष्टि गुमाउँदै गरेका एक शिक्षकबीचको सम्बन्धमार्फत उनले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएकी छन्। भाषा हराएपछि मानिसको अस्तित्व कसरी अभिव्यक्त हुन्छ? के मौनताभित्र पनि संवाद सम्भव छ? के प्रेम शब्दविनै पूर्ण हुन सक्छ? यस्ता प्रश्नहरूले यस उपन्यासलाई मानव चेतनाको दार्शनिक अन्वेषण बनाएका छन्।विश्वसाहित्यमा उनी आज मानव पीडालाई दार्शनिक गरिमामा रूपान्तरण गर्ने दुर्लभ स्रष्टाका रूपमा सम्मानित छिन्।

हान काङको साहित्यिक चिन्तनमा अस्तित्ववादको गहिरो प्रभाव देखिए पनि उनलाई पश्चिमी अस्तित्ववादको अनुयायी वा प्रतिरूपका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। उनी कुनै दार्शनिक परम्पराको अनुकरण गर्दिनन्; बरु आफ्नै अनुभव, आफ्नो समाजको ऐतिहासिक यथार्थ र पूर्वीय आध्यात्मिक संवेदनाबाट एक मौलिक साहित्यिक दर्शन निर्माण गर्छिन्। उनका कृतिहरूमा जीवनको अर्थ, पीडाको औचित्य, मृत्युको रहस्य, स्मृतिको बोझ र मानव स्वतन्त्रताका प्रश्नहरू निरन्तर उपस्थित हुन्छन्। हान काङका पात्रहरू आफ्ना व्यक्तिगत संकटसँगै समाज, इतिहास र सामूहिक विवेकसँग पनि संवाद गरिरहेका हुन्छन्। यही विशेषताले उनको साहित्यलाई समकालीन विश्वसाहित्यमा अद्वितीय बनाएको छ।

पश्चिमी अस्तित्ववादी चिन्तकहरूले मानिसको स्वतन्त्रता, निरर्थकता, भय र एक्लोपनलाई केन्द्रमा राखेका छन्। हान काङले भने ती प्रश्नहरूलाई पूर्वीय करुणा, ध्यान, आत्मसंयम र मौनताको गहिरो अनुभूतिसँग जोड्छिन्। उनका लागि मौनता आत्मबोधको अवस्था हो। करुणा नैतिक साहस हो। स्मृति न्यायको खोज हो। उनका पात्रहरू मानवताको पुनःस्थापनाको सम्भावना खोज्छन्। यही कारण उनको साहित्यमा बौद्ध करुणा, पूर्वीय ध्यानचेतना र आधुनिक अस्तित्ववादी प्रश्नहरूको अनुपम समन्वय देखिन्छ। उनले पूर्व र पश्चिमलाई संवादमा उभ्याएकी छन्। यस अर्थमा उनको साहित्य दुई सभ्यता, दुई दर्शन र दुई संवेदनाबीचको दुर्लभ सेतु बनेको छ।

समकालीन नोबेल पुरस्कार विजेता लेखकहरूसँग तुलना गर्दा पनि हान काङको मौलिकता अझ स्पष्ट देखिन्छ। एनी एर्नोले आफ्ना व्यक्तिगत अनुभव, वर्गीय संघर्ष र निजी स्मृतिलाई सामूहिक सामाजिक इतिहासमा रूपान्तरण गरिन्। उनले आत्मकथात्मक लेखनलाई समाजको ऐनामा परिणत गरिन्। हान काङको यात्राचाहिँ ठीक विपरीत दिशाबाट अघि बढ्छ। उनी सामूहिक इतिहासका रक्ताम्य अध्यायहरूलाई व्यक्तिको शरीर, चेतना र अन्तरात्माभित्र उतार्छिन्। राज्यीय हिंसा, युद्ध र राजनीतिक दमनजस्ता घटनाहरू उनका पात्रहरूको मानसिक र शारीरिक अस्तित्वमै प्रतिध्वनित हुन्छन्।

युन फोसेले मौनतालाई नाट्यभाषाको गहिरो सौन्दर्यमा रूपान्तरण गरे। उनका पात्रहरू कम बोल्छन्, तर मौनताले धेरै अर्थ व्यक्त गर्छ। हान काङले यो मौनतालाई अझ अर्को तहमा पुर्याउँछिन्। उनका लागि मौनता पीडाको स्वर हो। हिंसाले बोल्न नसक्ने बनाइएका मानिसहरूको भाषा हो। शोक, करुणा र प्रतिरोधको अदृश्य अभिव्यक्ति हो।

ओल्गा टोकार्चुकले मिथक, यात्रा, इतिहास र सांस्कृतिक स्मृतिलाई पुनर्पाठ गर्दै मानव सभ्यताको नयाँ व्याख्या प्रस्तुत गरिन्। हान काङले भने मिथकभन्दा स्मृतिलाई, यात्राभन्दा घाउलाई र सभ्यताभन्दा मानव अन्तरात्मालाई केन्द्रमा राखिन्। उनले हिंसाले टुक्र्याएको मानव गरिमालाई साहित्यको माध्यमबाट पुनःस्थापित गर्ने प्रयास गरिन्। उनका लागि सभ्यताको महानता पीडित मानिसप्रतिको करुणामा निहित हुन्छ।

काजुओ इशिगुरोले स्मृतिको धुम्म, अनिश्चित र धूसर संसारलाई अद्भुत कलात्मकताका साथ चित्रण गरे। उनका पात्रहरू बिर्सन र सम्झनका बीच भौंतारिन्छन्। हान काङले स्मृतिलाई अझ कठोर ऐतिहासिक यथार्थसँग जोड्छिन्। उनका कृतिहरूमा स्मृति रक्ताम्य इतिहासको नैतिक प्रमाण हो। केही स्मृतिहरू बिर्सनु भनेको पीडितहरूको अस्तित्व नै मेट्नु हो। त्यसैले उनका पात्रहरू सम्झन बाध्य छन्। उनीहरूका लागि स्मरण गर्नु नै न्यायको पहिलो शर्त हो।

यही मौलिक दार्शनिक दृष्टि, असाधारण भाषिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक चेतना र मानवीय करुणाको विलक्षण समन्वयले हान काङलाई समकालीन विश्वसाहित्यमा आफ्नै पृथक् उचाइमा स्थापित गरेको छ। उनी कुनै साहित्यिक प्रवृत्तिको छायाँ होइनन्। कुनै स्थापित परम्पराको पुनरावृत्ति पनि होइनन्। उनी आफ्नै स्वर, आफ्नै दृष्टि र आफ्नै नैतिक साहसका कारण विश्वसाहित्यमा अनुपम पहिचान निर्माण गर्ने दुर्लभ स्रष्टा हुन्। उनको साहित्यले आज पनि विश्वलाई एउटा आधारभूत सत्य सम्झाइरहेको छ मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति करुणामा निहित हुन्छ।

सन् २०२४ विश्वसाहित्यका लागि एउटा ऐतिहासिक वर्ष बन्यो। यही वर्ष स्विडिस एकेडेमीले हान काङलाई साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गर्दै उनको लेखनलाई ऐतिहासिक सङ्घातको सामना गर्ने र मानव जीवनको कोमलता उद्घाटित गर्ने चरम काव्यात्मक गद्यको अनुपम उदाहरणका रूपमा सम्मान गर्यो। यो निर्णय एउटा लेखकको सृजनात्मक उपलब्धिको मूल्याङ्कन मात्र थिएन यो साहित्यको नैतिक शक्ति, मानवीय करुणा र ऐतिहासिक स्मृतिप्रतिको विश्वव्यापी सम्मानको घोषणा पनि थियो। यस्तो समयमा, जब विश्व युद्ध, हिंसा, विस्थापन, ध्रुवीकरण र मानवीय संकटका नयाँ नयाँ रूपसँग जुधिरहेको छ, हान काङको लेखनीले मानिसभित्र अझै जीवित रहेको करुणा, संवेदना र नैतिक विवेकलाई पुनः स्मरण गराइदियो।

नोबेल पुरस्कार लेखकको सम्पूर्ण साहित्यिक योगदान, बौद्धिक गहिराइ, कलात्मक मौलिकता र विश्वमानवताप्रतिको योगदानको अन्तर्राष्ट्रिय स्वीकारोक्ति हो। हान काङले आफ्नो सम्पूर्ण लेखनमार्फत यही उचाइ प्राप्त गरेकी हुन्। उनले हिंसालाई सनसनीका रूपमा प्रस्तुत गरिनन् त्यसको मौन पीडा देखाइन्। उनले इतिहासलाई पीडितहरूको आँखाबाट पढिन्। उनले मृत्युको वर्णनभन्दा जीवनको नाजुक गरिमालाई बढी महत्त्व दिइन्। यही कारण उनको साहित्य सम्पूर्ण मानवजातिको साझा संवेदनाको अभिव्यक्ति बन्यो।

यस सम्मानसँगै हान काङ साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने पहिलो दक्षिण कोरियाली साहित्यकार बनिन्। यो उपलब्धि व्यक्तिगत सफलताभन्दा धेरै ठूलो सांस्कृतिक घटना थियो। यसले कोरियाली भाषामा सिर्जना गरिएको साहित्यलाई विश्वसाहित्यको केन्द्रमा स्थापित गर्यो। लामो समयसम्म युरोपेली र उत्तर अमेरिकी साहित्यको प्रभावमा केन्द्रित रहेको अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक विमर्शमा पूर्वी एसियाली साहित्यको नैतिक, सौन्दर्यात्मक र दार्शनिक शक्ति नयाँ उचाइका साथ स्थापित भयो।

उनी साहित्यतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने अठारौँ महिला साहित्यकार पनि बनिन्। यो उपलब्धिले विश्वसाहित्यमा महिला स्रष्टाहरूको सिर्जनात्मक योगदानलाई थप प्रतिष्ठा प्रदान गर्यो। उनले महिलाको शरीर, स्वतन्त्रता, मौन प्रतिरोध र आत्मनिर्णयको अधिकारलाई अत्यन्त सूक्ष्म, कलात्मक र दार्शनिक गहिराइका साथ अभिव्यक्त गरिन्। त्यसैले उनको लेखनलाई नारीवादी, अस्तित्ववादी, मानवीय र नैतिक साहित्यको अद्वितीय संगमका रूपमा पनि अध्ययन गरिन्छ।

स्विडिस एकेडेमीको निर्णयलाई विश्वभरका साहित्यकार, आलोचक, अनुवादक, अनुसन्धानकर्ता र पाठकहरूले अत्यन्त उत्साहका साथ स्वागत गरे। धेरै विद्वानहरूले यसलाई पछिल्ला वर्षहरूका सबैभन्दा सार्थक र दूरदर्शी नोबेल निर्णयहरूमध्ये एक माने। किनभने हान काङले साहित्यलाई मनोरञ्जनको माध्यमबाट माथि उठाएर नैतिक चेतनाको उज्यालो बनाएकी छन्।

आज हान काङ मानव करुणाकी संवाहिका, ऐतिहासिक स्मृतिकी संरक्षिका, मौनताको दार्शनिक व्याख्याता र समकालीन विश्वसाहित्यकी उज्ज्वल प्रतिनिधि हुन्। साहित्यको सर्वोच्च उद्देश्य मानव आत्मालाई अझ संवेदनशील, अझ न्यायपूर्ण र अझ मानवीय बनाउनु हो भन्ने सन्देश दिएकि छन्। यही अमर योगदानका कारण हान काङको नाम विश्वसाहित्यको इतिहासमा दीर्घकालसम्म अद्वितीय सम्मानका साथ स्मरण गरिनेछ।