प्रशासनिक जटिलताबाट उत्कृष्टतातर्फ: नेपालको शिक्षा सुधारका लागि एक आह्वान
-एनडी लामा
परिचय: संकटमा शिक्षा प्रणाली
नेपालको शिक्षा प्रणाली लामो समयदेखि माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (SEE) को अधीनमा छ, जुन उच्च-दबाबयुक्त केन्द्रीयकृत परीक्षा हो, जसले प्रत्येक वर्ष लाखौं विद्यार्थीहरूको भविष्य निर्धारण गर्छ। यो दृष्टिकोण प्रभावकारी देखिए पनि, यसले शिक्षाभन्दा प्रशासनिक प्रक्रियालाई प्राथमिकता दिन्छ। फलस्वरू शिक्षकहरूलाई “परीक्षाका लागि मात्र पढाउने” बाध्यता हुन्छ भने विद्यार्थीहरू रट्नुपर्ने झन्झटले थिचिन्छन्। परिणाम? सिर्जनशीलता, आलोचनात्मक चिन्तन, र व्यवहारिक सीपहरू सिकाउने अवसरहरू सबै गुम्छन्।
यो संकट सैद्धान्तिक मात्र होइन—यसको असर शिक्षक, विद्यार्थी, र विद्यालयहरूले दैनिक रूपमा भोगिरहेका छन्। एक विद्यालय संस्थापक र शिक्षकको रूपमा मैले यो क्षति नजिकबाट भोगेको छु। एक विज्ञान शिक्षकको रूपमा, म मेरा सहकर्मी शिक्षकहरूलाई विद्यार्थीहरूलाई नवप्रवर्तनशील र व्यवहारिक परियोजनाहरूमा संलग्न गराउने स्वतन्त्रता दिन चाहन्छु, जस्तै—जलवायु-प्रतिरोधी घर बनाउने वा कृषिका लागि उपकरणहरू डिजाइन गर्ने। तर, हामीलाई केवल एसईई पास गराउन विद्यार्थीलाई तयार पार्न ध्यान केन्द्रित गर्न बाध्य पारिएको छ।
कम्प्युटर शिक्षकको रूपमा म मेरा विद्यार्थीहरूलाई एआई-निर्देशित भविष्यको तयारी गराउन चाहन्छु, जसमा प्रोग्रामिङ र समस्या समाधान जस्ता सीपहरू उनीहरूलाई दिन सकौं। तर, म पुरानो पाठ्यक्रम पढाउन बाध्य छु, जसमा विद्यार्थीहरूलाई परीक्षाका लागि अप्रासंगिक उत्तरहरू याद गराउनुपर्ने हुन्छ अर्थात घोकाउनु पर्ने हुन्छ।
मेरो सबैभन्दा प्रतिभाशाली विद्यार्थीहरू—शालोम, आयुष, र समीर—जुन कम्प्युटर विज्ञानमा उत्कृष्ट छन्, तिनै विद्यार्थीहरू रट्ने शिक्षामा आधारित विषयहरूबाट पछाडि पर्छन्। यी प्रतिभाशाली केटाहरू भविष्यका नवप्रवर्तक बन्न सक्छन्, तर यो कठोर प्रणालीले उनीहरूलाई त्यस्ता क्षेत्रमा असफल भएको महसुस गराउँछ, जहाँ उनीहरूले वास्तवमा उन्नति गर्न सक्ने क्षमता राख्छन्।
शिक्षकहरूलाई सशक्त बनाउँदै, मूल्याङ्कनलाई आधुनिक बनाउँदै जानुपर्छ
यस चक्रबाट मुक्त हुनु भनेको शिक्षकहरूलाई सशक्त बनाउने र मूल्याङ्कन प्रणालीलाई आधुनिक बनाउने बाटोबाट सुरु हुन्छ। कल्पना गर्नुहोस्—एउटा कक्षा, जहाँ शिक्षकहरूलाई विद्यार्थीहरूको आवश्यकताहरू र वातावरणअनुसार स्थानीय रूपमा सान्दर्भिक मूल्याङ्कनहरू तय गर्ने भरोसा गरिन्छ। जुम्लामा, एक विज्ञान शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई मौसम-प्रतिरोधी घर डिजाइन गर्न लगाउन सक्छन्। ललितपुरमा, अर्को शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई कृषिका लागि उपकरणहरू विकास गर्न नेतृत्व दिन सक्छन्। यस्ता व्यवहारिक परियोजनाहरूले विद्यार्थीहरूलाई मात्र संलग्न गराउँदैन, तर व्यवहारिक समस्या समाधान गर्ने सीपहरूसमेत विकास गर्न मद्दत गर्दछ।
विद्यालय र शिक्षकहरूलाई स्वायत्तता प्रदान गर्दा उनीहरूको व्यावसायिक विकासलाई पनि प्रोत्साहन मिल्छ। शिक्षकहरू अब कठोर, परीक्षा-केन्द्रित पाठ्यक्रमहरूमा सीमित हुने छैनन्। बरु, उनीहरू नवीनताका अग्रणी बन्न सक्छन्, सिकाइलाई प्रेरित गर्ने पाठ्यक्रम परिवर्तनहरू ल्याउन सक्षम हुन्छन्। यो परिवर्तनले एउटा लचिलो, गतिशील शिक्षा प्रणाली निर्माण गर्छ, जहाँ शिक्षक र विद्यार्थी दुवै फलदायी बन्छन्।
सरल र प्रविधि-आधारित नमूना
नेपालको मूल्याङ्कन प्रणालीमा सुधार गर्नका लागि राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (NEB) का असक्षमताहरूलाई समाधान गर्नु पनि आवश्यक छ। हाल, अनुमानित ७७ जिल्लाका ८४७ कर्मचारीहरूले SEE परीक्षा व्यवस्थापन गर्छन्, जसमा प्रत्येक जिल्लाको संस्थागत लागत औसतमा NPR ७,०००,००० पर्छ। यो वार्षिक रूपमा कुल NPR ५३९,०००,००० (झण्डै NPR ९०० वा US$6.75 प्रति विद्यार्थी) मा पुग्छ। यी स्रोतहरूले मुख्य रूपमा प्रशासनिक व्यवस्थापनमा खर्च हुन्छ, तर शिक्षा गुणस्तर सुधार गर्न होइन।
एक सरल, प्रविधि-आधारित नमुनाले यस प्रणालीलाई परिवर्तन गर्न सक्छ। कल्पना गर्नुहोस्—मात्र ३०–४० जनशक्तिहरूले व्यवस्थापन गर्ने एक सुरक्षित अनलाइन प्लेटफर्म, जसले विद्यार्थीहरूलाई आफ्नो स्थानीय विद्यालयबाट आफ्नो गति अनुसार, वर्षमा धेरै पटक परीक्षा दिन अनुमति दिन्छ। एसईई कम्प्युटरको माध्यमबाट दिन पाउँछ। यस्तो प्रणालीले लागतमा उल्लेखनीय रूपमा कमी ल्याउनेछ भने लचिलोपन र पहुँचमा वृद्धि हुनेछ। कडा तालिकाबाट मुक्त भएका विद्यार्थीहरू, जस्तै शालोम, आयुष, र समीर,ले आफ्नो सीपहरू प्रदर्शन गर्न सक्नेछन्, जुन उनीहरूको शक्तिहरू र चासोहरूसँग मेल खान्छ।
प्रशासनिक झन्झटलाई कम गर्दा बचत भएको कोष शिक्षक प्रशिक्षण, आधुनिक सिकाइ सामग्री, र पाठ्यक्रम नवप्रवर्तनमा लगानी गर्न सकिन्छ। यसरी परीक्षा नियण्त्रणका कर्मचारीहरूको विद्यार्थीको कापी वसार प्रसार गर्ने थारो कामबाट फलदायी उत्पादनसील काम शिक्षण अभ्यासको सुधार गर्न शिक्षण सामग्री सुधार गर्ने, पाठ्यक्रम विकास गर्ने वा अनुसन्धान गर्ने भूमिकामा परिणत गर्न सकिन्छ।
भत्किएको प्रणालीमा मानवीय क्षति
वर्तमान प्रणालीले केवल स्रोतहरू फाल्नेमात्र नभएर यसले सम्भावनालाई पनि निमोट्छ। शालोम, आयुष, र समीर यसको उत्कृष्ट उदाहरण हुन्। यी केटाहरू कम्प्युटर विज्ञानमा अत्यन्त प्रतिभाशाली छन्—शालोमले उपयोगी एपहरू बनाउँछन्, आयुष रोबोटिक्समा उत्कृष्ट छन्, र समीरले कोडिङ प्रतियोगिताहरू राम्रा छन्। तर, तिनीहरू एउटा यस्तो परीक्षा प्रणालीबाट पिडित छन्, जसले नवीनता भन्दा रटाइलाई प्राथमिकता दिन्छ। शालोमले अप्रचलित प्रोग्रामिङ शब्दहरू याद गर्न बाध्य छन्, आयुषले आफ्ना व्यवहारिक सीपहरूलाई बेवास्ता गर्ने परीक्षासँग संघर्ष गर्नुपर्छ, र समीरले रातभर नसुती निरर्थक तथ्यहरू रट्नुपर्ने बाध्यता भोगिरहेका छन्।
यदि एउटा लचिलो र आधुनिक प्रणाली भएको भए, यी विद्यार्थीहरू प्रफुल्ल हुन सक्थे। कल्पना गर्नुहोस्—एक यस्तो प्रणाली जहाँ उनीहरूको सिर्जनशीलतालाई सम्मान गरिन्छ र उनीहरूलाई प्रविधिको भविष्यका अगुवा बन्ने सीपहरू प्रदान गरिन्छ। तर, कठोर एसईई प्रणालीले तिनीहरूलाई थकान र निराशातर्फ धकेलिरहेको छ।
भविष्य केन्द्रित शिक्षा प्रणाली निर्माण
समाधान स्पष्ट छ: मूल्याङ्कनलाई विकेन्द्रीकरण गर्ने, प्रविधिको प्रयोग गर्ने, र शिक्षकहरूलाई अर्थपूर्ण सिकाइ अनुभवको नेतृत्व गर्न सशक्त बनाउने। यो दृष्टिकोणले निम्न कुराहरूलाई मूर्तरूप दिन सक्छ:
शिक्षक-नेतृत्वको नवीनता: शिक्षकहरूले स्थानीय रूपमा सान्दर्भिक परियोजना र मूल्याङ्कनहरू डिजाइन गर्छन्, जसले विद्यार्थीहरूलाई व्यवहारिक समस्याको समाधानमा संलग्न गराउँछ।
प्रविधि-आधारित परीक्षा: एक डिजिटल प्लेटफर्मले वर्षमा धेरै पटक परीक्षा दिने अवसर प्रदान गर्छ, जसले तनाव कम गर्छ र मूल्याङ्कनलाई थप सटीक बनाउँछ।
स्रोतहरूको पुनःवितरण: प्रशासनिक असक्षमताबाट बचत गरिएका कोष शिक्षक प्रशिक्षण, अद्यावधिक पाठ्यक्रम, र प्रविधि एकीकरणमा पुनः लगानी गरिन्छ।
समानतामूलक सिकाइ: शालोम, आयुष, र समीर जस्ता विद्यार्थीहरूलाई अब एउटा मात्र उच्च-दवावको परीक्षाले न्याय गरिने छैन, बरु उनीहरूको अनौठो प्रतिभा र योगदानलाई समग्र रूपमा मूल्याङ्कन गरिनेछ।
कदमको लागि आह्वानः प्रशासनिक जटिलताबाट उत्कृष्टता तर्फ
राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (NEB) का अधिकारीहरू र शिक्षा मन्त्रीहरूबीचका हालका बहसहरूले सुधारको तत्काल आवश्यकता औंल्याउँछ। नेपालले आफ्नो प्रतिभाशाली दिमागहरूलाई पुरानो र कठोर प्रणालीबाट खेर जान दिनुहुँदैन। अब समय आएको छ कि एसईईलाई एक लचिलो, प्रविधि-आधारित नमुनाले प्रतिस्थापन गरियोस्, यो सानो र दक्ष टोलीद्वारा व्यवस्थापन गरिन्छ। अधिकारलाई विकेन्द्रीकरण गरौं, शिक्षकहरूलाई सशक्त बनाऔं, र विद्यार्थीहरूलाई आफ्नो क्षमतालाई अर्थपूर्ण तरिकामा प्रदर्शन गर्न विश्वास गरौं।
नेपालको शिक्षा प्रणालीको भविष्य प्रशासनिक थारो संरचनालाई बचाउन होइन, बरु नवीनता र समानतालाई अंगाल्नुमा धेरै उज्यालो छ। आउनुहोस्, एउटा यस्तो प्रणाली निर्माण गरौं, जसले सिर्जनशीलतालाई पोषण गर्छ, उत्कृष्टतालाई सम्मान गर्छ, र विद्यार्थीहरूलाई भोलिका चुनौतीहरूको तयारी गराउँछ। कदम चाल्नका लागि आज नै सही समय हो।
References
-Edukhabar, “The SEE System in Crisis,” accessed December 15, 2024, https://www.edukhabar.com/news/16561.
-Paulo Freire, Pedagogy of the Oppressed, trans. Myra Bergman Ramos (New York: Continuum, 2000).
-“Statistics on SEE 2023,” National Examination Board (NEB), Nepal.
-“Finland’s Education Model,” OECD, accessed December 15, 2024.
– John Dewey, Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of Education (New York: Macmillan, 1916).
