तोमनाथ उप्रेती । मानव जीवन चेतना, विवेक, मूल्य र आत्मअनुभूतिको निरन्तर विकास यात्रा हो। मानिसले जीवनका विभिन्न परिस्थितिमा अनेक निर्णय गर्नुपर्ने हुन्छ र ती निर्णयहरूको गुणस्तर उसको ज्ञान, अनुभव, सामाजिक मूल्य, विवेक तथा अन्तरात्माको मार्गदर्शनसँग सम्बन्धित हुन्छ। आधुनिक समाजमा बढ्दो उपभोक्तावाद, प्रतिस्पर्धा, स्वार्थ, शक्तिकेन्द्रित सोच र नैतिक विचलनका कारण नैतिक निर्णयको प्रश्न झन् महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ। यस सन्दर्भमा अन्तरात्मालाई व्यक्तिको आन्तरिक नैतिक चेतना र आत्मचेतनालाई आफ्नो विचार, भावना तथा कर्मको मूल्याङ्कन गर्ने क्षमताका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

मानव जीवन चेतना, विवेक र आत्मअनुभूतिको निरन्तर यात्रा हो। मानिस अन्य प्राणीभन्दा आफ्नो विचार, व्यवहार र कर्मको मूल्याङ्कन गर्न सक्ने क्षमताका कारण विशिष्ट मानिन्छ। उसले बाह्य परिस्थितिको प्रतिक्रिया मात्र दिँदैन, आफ्ना निर्णयका सम्भावित परिणामबारे सोच्न, उचित र अनुचितबीच भेद गर्न तथा आफ्नो व्यवहारलाई सुधार्न पनि सक्षम हुन्छ। यही क्षमता नै आत्मचेतना र नैतिक विवेकको आधार हो।

जीवनमा साँचो रूपान्तरण तब प्रारम्भ हुन्छ, जब मानिसले बाह्य सफलता, भौतिक सुविधा र सामाजिक प्रतिष्ठाभन्दा पर गएर आफ्नो आन्तरिक चेतनासँग संवाद गर्न थाल्छ। आत्मचेतना भनेको व्यक्तिले आफ्ना विचार, भावना, इच्छा, व्यवहार र कर्मका परिणामलाई बुझ्ने तथा मूल्याङ्कन गर्ने क्षमता हो। यसले मानिसलाई असल र खराब, सत्य र असत्य, न्याय र अन्याय तथा सद्कर्म र दुष्कर्मबीच अन्तर छुट्याउन सहयोग गर्दछ। नैतिक निर्णय बाह्य नियमको पालनबाट उत्पन्न हुँदैन। कानुनले मानिसलाई दण्डको भयबाट गलत कार्य गर्नबाट रोक्न सक्छ, तर आन्तरिक रूपमा विकसित नैतिक चेतनाले मानिसलाई कसैले नदेखेको अवस्थामा पनि सही कार्य गर्न प्रेरित गर्दछ। यही कारणले अन्तरात्माको मार्गदर्शनलाई नैतिक व्यवहारको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा लिन सकिन्छ।

आत्मचेतना आत्मज्ञानतर्फ जाने पहिलो आधार हो। “म को हुँ?”, “मेरो जीवनको उद्देश्य के हो?”, “मेरो कर्मले अरूमा कस्तो प्रभाव पार्छ?” जस्ता प्रश्नहरूले व्यक्तिलाई आफ्नै अस्तित्वसँग संवाद गर्न प्रेरित गर्छन्। यस्तो आत्मसंवादले मानिसलाई आफ्नो कमजोरी, सीमा, क्षमता र जिम्मेवारीबारे सचेत बनाउँछ।

नैतिक विवेक आत्मचेतनासँग घनिष्ठ रूपमा सम्बन्धित हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो कर्मको परिणामबारे सोच्न सक्षम हुन्छ, तब उसले तत्कालीन लाभ र दीर्घकालीन परिणामबीच तुलना गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्तिलाई असत्य बोल्दा तत्काल लाभ प्राप्त हुने सम्भावना हुन सक्छ। तर उसको विवेकले त्यस कार्यको दीर्घकालीन परिणाम, सामाजिक विश्वास र व्यक्तिगत चरित्रमाथि पर्ने प्रभावको मूल्याङ्कन गर्दछ।यस अर्थमा आत्मचेतना नैतिक निर्णयको आन्तरिक आधार हो। आत्मचेतनायुक्त व्यक्ति बाह्य दबाब वा व्यक्तिगत स्वार्थका आधारमा मात्र निर्णय गर्दैन। उसले आफ्नो निर्णयलाई न्याय, सत्य, उत्तरदायित्व र मानवीय मूल्यका आधारमा परीक्षण गर्ने प्रयास गर्दछ। यही प्रक्रियाले व्यक्तिमा नैतिक परिपक्वता विकास गर्दछ।

अन्तरात्मालाई मानिसभित्र विद्यमान नैतिक चेतनाको स्वरका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसले मानिसलाई आफ्नो कर्मको आन्तरिक मूल्याङ्कन गर्न प्रेरित गर्दछ। कुनै निर्णय कानुनी रूपमा सम्भव वा सामाजिक रूपमा स्वीकार्य भए पनि नैतिक रूपमा उचित नहुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा अन्तरात्माले व्यक्तिलाई आफ्नो निर्णयको गहिरो समीक्षा गर्न प्रेरित गर्दछ।

अन्तरात्माको मार्गदर्शन विशेष रूपमा त्यस्ता परिस्थितिमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ, जहाँ व्यक्ति स्वार्थ, लोभ, डर वा दबाबका बीच निर्णय गर्न बाध्य हुन्छ। मानिसले तत्काल लाभका लागि गलत बाटो रोज्ने अवसर पाउन सक्छ, तर आन्तरिक नैतिक चेतनाले त्यस निर्णयका सम्भावित नकारात्मक परिणामबारे सचेत गराउन सक्छ।यसले नैतिक निर्णयलाई बाह्य नियन्त्रणको विषयबाट आन्तरिक जिम्मेवारीको विषयमा रूपान्तरण गर्दछ। बाह्य नियमले के गर्न पाइन्छ? भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन सक्छ, तर अन्तरात्माले के गर्नु उचित हुन्छ? भन्ने गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। यही अन्तर नैतिक जीवनको मूल आधार हो।

व्यक्तिगत स्तरमा अन्तरात्मा र आत्मचेतना आत्मअनुशासन तथा आत्मसंयमका प्रमुख आधार हुन्। मानिसका व्यवहारमा लोभ, क्रोध, मोह, अहंकार र ईर्ष्या जस्ता भावनाले प्रभाव पार्न सक्छन्। यदि यस्ता भावनालाई विवेकद्वारा नियन्त्रण गर्न सकिएन भने व्यक्तिको निर्णय असन्तुलित र हानिकारक बन्न सक्छ।

आत्मचेतनायुक्त व्यक्तिले आफ्ना भावनात्मक प्रतिक्रियालाई पहिचान गर्न र नियन्त्रण गर्न सिक्छ। उसले क्रोधको अवस्थामा तुरुन्त प्रतिक्रिया दिनुभन्दा धैर्यपूर्वक सोच्ने प्रयास गर्छ। लोभको अवस्थामा तत्कालीन लाभभन्दा नैतिक परिणामलाई प्राथमिकता दिन सक्छ। यसरी आत्मचेतनाले व्यक्तिमा संयम, धैर्य र जिम्मेवारीको विकास गर्दछ।नैतिक अनुशासन बाहिरबाट थोपरिएको नियन्त्रणभन्दा आन्तरिक रूपमा विकसित जिम्मेवारीको भावना हो। जब व्यक्ति आफ्नो मूल्य र सिद्धान्तप्रति प्रतिबद्ध हुन्छ, तब उसको व्यवहार परिस्थितिअनुसार सजिलै परिवर्तन हुँदैन। यस्तो आन्तरिक अनुशासनले व्यक्तिको चरित्र निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

अन्तरात्माको मार्गदर्शन व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित हुँदैन। यसको प्रभाव सामाजिक व्यवहारमा पनि गहिरो हुन्छ। आत्मचेतनायुक्त व्यक्तिले अरू मानिसलाई केवल प्रतिस्पर्धी वा साधनका रूपमा हेर्दैन, बरु समान सम्मान र गरिमाका अधिकारी मानवका रूपमा बुझ्ने प्रयास गर्दछ।सहानुभूति र करुणा नैतिक समाजका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। जब मानिसले अरूको पीडा महसुस गर्न सक्छ, तब उसमा सहयोग, परोपकार र सामाजिक उत्तरदायित्वको भावना विकास हुन्छ। अन्तरात्माको जागरणले व्यक्तिलाई केवल आफ्नो हितमा केन्द्रित हुनबाट रोक्दै व्यापक सामाजिक हितबारे सोच्न प्रेरित गर्दछ।

सामाजिक न्याय, समानता र सहअस्तित्वका मूल्यहरू पनि आन्तरिक नैतिक चेतनासँग सम्बन्धित छन्। अन्याय देखेर मौन बस्नु र अन्यायको विरोध गर्नुबीचको निर्णयमा अन्तरात्माको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जागृत नैतिक चेतनाले व्यक्तिलाई कमजोर, पीडित र वञ्चित समुदायप्रति संवेदनशील बन्न प्रेरित गर्दछ।

आधुनिक प्रशासनिक र पेशागत जीवनमा नैतिक निर्णयको महत्त्व अत्यन्तै बढ्दो छ। सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिका निर्णयले केवल व्यक्तिगत जीवनलाई होइन, ठूलो सङ्ख्यामा नागरिकको जीवन र समाजको भविष्यलाई प्रभावित गर्न सक्छन्। त्यसैले नेतृत्व, प्रशासन र सार्वजनिक सेवामा अन्तरात्मा तथा नैतिक विवेकको भूमिका विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

कानुन, नीति र कार्यविधिले प्रशासनिक निर्णयका लागि आवश्यक संरचना प्रदान गर्छन्। तर सबै परिस्थितिको समाधान कानुनले मात्र दिन सक्दैन। कतिपय अवस्थामा कानुनी रूपमा सम्भव निर्णय नैतिक रूपमा उचित नहुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा सार्वजनिक पदाधिकारीको विवेक, उत्तरदायित्व र अन्तरात्माको मार्गदर्शन महत्त्वपूर्ण हुन्छ।जब प्रशासनिक निर्णय निष्पक्षता, पारदर्शिता, सत्यनिष्ठा र सार्वजनिक हितका आधारमा गरिन्छ, तब नागरिकको राज्यप्रतिको विश्वास बलियो हुन्छ। यसको विपरीत व्यक्तिगत स्वार्थ, शक्ति, दबाब वा पक्षपातका आधारमा गरिएका निर्णयले संस्थागत विश्वास कमजोर बनाउँछन्।

त्यसैले सुशासन नैतिक नेतृत्व, व्यक्तिगत इमानदारी र सार्वजनिक उत्तरदायित्वसँग पनि सम्बन्धित छ। अन्तरात्माको मार्गदर्शनमा आधारित सार्वजनिक व्यवहारले संस्थागत विश्वास र सुशासनको आधार निर्माण गर्दछ।

नैतिक चेतना जन्मजात रूपमा पूर्ण विकसित हुँदैन। यसको विकास शिक्षा, परिवार, सामाजिक वातावरण र व्यक्तिगत अभ्यासबाट क्रमशः हुन्छ। विद्यालयले ज्ञान र सीप मात्र प्रदान गर्नु पर्याप्त हुँदैन; यसले नैतिक निर्णय, सहानुभूति, जिम्मेवारी र आत्मचिन्तनको क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ।परिवार नैतिक संस्कारको पहिलो विद्यालय हो।बालबालिकाले अभिभावक र परिवारका सदस्यको व्यवहारबाट सत्य, अनुशासन, सम्मान र जिम्मेवारीका मूल्य सिक्छन्। त्यसैले नैतिक शिक्षा केवल उपदेशमा सीमित हुनु हुँदैन। व्यवहारमा देखाइने उदाहरण नै यसको सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम हो।

विद्यालय र समाजले पनि आलोचनात्मक सोच, आत्मविश्लेषण र नैतिक संवादलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। विद्यार्थीलाई के सही हो? भन्ने उत्तर मात्र सिकाउनु पर्याप्त हुँदैन; किन सही हो? र गलत निर्णयको परिणाम के हुन्छ? भन्ने विषयमा पनि सोच्न प्रेरित गर्नुपर्छ।ध्यान, योग, मौन साधना, आत्मसंवाद र रचनात्मक लेखनजस्ता अभ्यासहरूले व्यक्तिलाई आफ्नै विचार र भावनासँग संवाद गर्ने अवसर प्रदान गर्छन्। यस्ता अभ्यासले आत्मचेतना र भावनात्मक परिपक्वता विकास गर्न सहयोग गर्न सक्छन्। पूर्वीय दर्शनमा आत्मज्ञानलाई मानव जीवनको उच्चतम चेतनात्मक अवस्थाका रूपमा लिइन्छ। उपनिषदहरूले आत्माको पहिचान र आत्मबोधलाई जीवनको महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक लक्ष्यका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। भगवद्गीतामा कर्म, ज्ञान र भक्तिको माध्यमबाट आत्मअनुशासन, कर्तव्यबोध र आध्यात्मिक चेतनाको विकासमा जोड दिइएको छ।

आध्यात्मिकता कुनै धार्मिक परम्पराको बाह्य अभ्यासमा मात्र सीमित अवधारणा होइन। यसको व्यापक अर्थ जीवन, कर्म र सम्बन्धप्रति गहिरो चेतना विकास गर्नु हो। सत्य, करुणा, क्षमा, सहिष्णुता र अहिंसा जस्ता मूल्यहरू आध्यात्मिक तथा नैतिक जीवनका साझा आधार हुन्।आजको उपभोक्तावादी र प्रतिस्पर्धात्मक समाजमा मानिस बाह्य उपलब्धि र भौतिक सफलतातर्फ बढी आकर्षित भएको देखिन्छ। तर बाह्य सफलता मात्रले आन्तरिक शान्ति र नैतिक सन्तुलन सुनिश्चित गर्दैन। त्यसैले मानिसले समय–समयमा आफूभित्र फर्केर आफ्ना उद्देश्य, प्राथमिकता र व्यवहारको समीक्षा गर्न आवश्यक हुन्छ।आत्मचिन्तन र आध्यात्मिक अभ्यासले मानिसलाई बाह्य संसारबाट भाग्न होइन, अझ जिम्मेवार र सचेत रूपमा संसारसँग सम्बन्ध स्थापित गर्न प्रेरित गर्दछ।

समग्रमा, अन्तरात्माको मार्गदर्शनमा आधारित नैतिक निर्णय र व्यवहार मानव जीवनको महत्त्वपूर्ण आधारशिला हो। आत्मचेतनाले मानिसलाई आफ्नो विचार, भावना र कर्मको मूल्याङ्कन गर्न सक्षम बनाउँछ भने अन्तरात्माले उचित र अनुचितबीचको नैतिक प्रश्नसँग संवाद गर्न प्रेरित गर्दछ। बाह्य नियम, कानुन र सामाजिक नियन्त्रण आवश्यक भए पनि दीर्घकालीन नैतिक व्यवहारका लागि आन्तरिक आत्मअनुशासन र विवेक अपरिहार्य हुन्छ।

व्यक्तिगत जीवनमा यसले आत्मसंयम, जिम्मेवारी र चरित्र निर्माण गर्दछ। सामाजिक जीवनमा सहानुभूति, करुणा, न्याय र सहअस्तित्वलाई प्रोत्साहन गर्दछ। पेशागत तथा प्रशासनिक क्षेत्रमा यसले सत्यनिष्ठा, निष्पक्षता, पारदर्शिता र सार्वजनिक उत्तरदायित्वको विकास गर्दछ। यही कारणले अन्तरात्माको मार्गदर्शनलाई व्यक्तिगत नैतिकताको विषयमा मात्र सीमित राख्न सकिँदैन यो सुशासन, सामाजिक विश्वास र न्यायपूर्ण समाज निर्माणसँग पनि प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छ।

आधुनिक युगका जटिल चुनौतीहरूका बीच मानिसलाई सही मार्ग देखाउने सबैभन्दा प्रभावकारी शक्ति बाह्य नियन्त्रण मात्र होइन, जागृत आन्तरिक चेतना पनि हो। जब व्यक्तिका विचार, वाणी र कर्म आत्मचेतना, विवेक र अन्तरात्माको मार्गदर्शनसँग समन्वित हुन्छन्, तब व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, समग्र समाज पनि अधिक न्यायपूर्ण, करुणामय र नैतिक बन्न सक्छ।

अतः नैतिक जीवनको वास्तविक आधार आन्तरिक रूपान्तरणमा निहित छ। अन्तरात्माको आवाज सुन्ने, आफ्ना निर्णयको आत्मसमीक्षा गर्ने र सत्य, न्याय तथा करुणाका आधारमा व्यवहार गर्ने संस्कारको विकास नै व्यक्तिको नैतिक उन्नति र सभ्य समाज निर्माणको दीर्घकालीन मार्ग हो।

-उपसचिव, नेपाल सरकार