तोमनाथ उप्रेती । नैतिकता जीवनको मार्गदर्शक हो जसले मानवीय सम्बन्ध, समाज र प्रकृतिसँग सही व्यवहार गर्न सिकाउँछ। पूर्वीय दर्शनले नैतिकता र धर्मलाई जीवनका अभिन्न अङ्गका रूपमा स्वीकार गरेको छ।आत्मज्ञान, अर्थात् आत्माको सच्चा पहिचान, जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो। आत्मज्ञानले मानिसलाई मोक्षको मार्ग देखाउँछ, जहाँ दुःख र भ्रमबाट मुक्त भई शान्ति र मुक्तिको अनुभूति हुन्छ। पूर्वीय दर्शनले सत्यको खोजी, कर्मको जिम्मेवारी, नैतिक आचरण र आत्मज्ञानमार्फत जीवनलाई सार्थक र पूर्ण बनाउने मार्ग निर्देश गरेको छ। यो दर्शनले आजको आधुनिक समाजमा पनि जीवनका गहिरा प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न प्रेरित गर्छ।

पूर्वीय दर्शन जीवन, जगत् र कर्मको गहिरो अध्ययन हो जसले सत्य, ज्ञान, नैतिकता र आत्माको महत्वलाई प्राथमिकता दिन्छ। यस दर्शनमा कर्मलाई जीवनको आधार मानिन्छ जहाँ प्रत्येक व्यक्तिको कार्यले उसको वर्तमान र भविष्य निर्धारण गर्छ। कर्मको सिद्धान्तले मानवलाई सदाचार, दायित्व र नैतिकताप्रति सचेत बनाउँछ। पूर्वीय दर्शनले धर्म, संस्कार, योग, ध्यान र आत्मज्ञानलाई जीवनको मार्गदर्शनका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

पुर्वीय दर्शनले सहिष्णुता र सद्भाव ,अरुको सम्मान गर्ने, रिस, डाह, इर्ष्या, घमण्ड नगर्ने, भेदभाव नगर्ने, दुःख परेको समयमा सहयोग गर्ने , भाईचारा ,अरुप्रति गरिने आत्मिय व्यवहार, अरुको इज्जत गर्ने, भेदभाव नगर्ने, तेरोमेरो नभन्ने, मानवताको नाता सबैको एउटै भन्ने जस्ता कुराहरुमा जोढ दिने भएकाले मानिसको दिनचर्या, आश्रम प्रबन्ध र कानुनको पालनाजस्ता विषयमा जोड दिन्छ । यसका साथै कुनै पनि मुलुकको शासन व्यवस्था कस्तो हुनुपर्दछ, नागरिक र राज्यबीचको सम्बन्ध, राज्यले नागरिकका लागि पुरा गर्नुपर्ने दायित्व र नागरिकले मुलुकको हित तथा राष्ट्रिय उन्नति र समृद्धिका लागि पूरा गर्नुपर्ने कर्तव्य समेतलाई व्याख्या गरेको छ ।

व्यक्तिले आफूभन्दा तल परेका (उमेर, पद, सामाजिक प्रतिष्ठा वा आर्थिक हैसियत) हरुसँग विनम्र भाव राखी प्रस्तुत हुन, आफूलाई अरुको नजरबाट पनि हेर्ने बानीको विकास गर्न, व्यक्तिगतभन्दा पनि सामूहिक सम्मान र भावनाको विकास गर्न, सबैसँग भाइचाराको व्यवहार गर्न, कुकर्मलाई त्याग्न र असल कर्मद्वारा मानवीय जीवनलाई ऊर्जामय बनाउन पूर्वीय दर्शनको रसस्वादन गर्नु आवश्यक हुन्छ । यस्तो रसस्वादन लागि व्यक्ति आफैँले शास्त्रीय ज्ञानप्रतिको आकर्षण बढाउनुपर्दछ । व्यक्तिगत स्वार्थमा तँछाडमछाड गर्दै एकअर्काको खुट्टा तान्दै हिँड्ने बानी त्याग्नुपर्दछ । अहंकारी र व्यक्तिगत स्वार्थ मात्र हेर्ने, अरुलाई अपमान गर्ने, सार्वजनिक पद र मर्यादाको दुरुपयोग गर्ने व्यक्तिले क्षणिक लाभ त लिन सक्ला तर अन्ततोगत्वा दीर्घकालमा यस्ताको परिणाम भयावह हुन जान्छ । असल वा खराब कर्मले व्यक्ति तथा सामाजिक जीवनमा पारेको प्रभावलाई विश्वका धेरै सफल वा असफल व्यक्तिको जीवन–कथासँग समेत जोडेर हेर्न सकिन्छ । राज्यले नागरिकका लागि दिने सार्वजनिक सेवामा सरकारदेखि राष्ट्रसेवकसम्मले नीति बनाउँदा होस् वा सेवा प्रवाह गर्दा कसरी सदाचारितालाई मूल मन्त्र बनाउने भन्ने कुरा विभिन्न दृष्टान्तसहित उल्लेख गरेको छ । वेदको निष्कर्ष, गीताको मुल संदेश, बुद्धका चार आर्य सत्य र अष्टाङमार्ग वाट इमानदार, शुद्द आचरण र चरित्रवान प्रशासकहरु तयारगरी उनिहरुको असल कर्मले व्यक्तिगत, सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनमा प्रभाव पार्दे मुलुकको सार्वजनिक प्रशासनलाई स्वच्छ,पारदर्शी, निष्पक्ष, समावेशी,सहभागितामुलक,जवाफदेहि र भ्रष्टाचारमुक्त वनाउन सहयोग गर्दछ ।

मानव सभ्यताको वास्तविक उन्नति केवल भौतिक समृद्धि, वैज्ञानिक आविष्कार वा आर्थिक विस्तारले मात्र मापन गर्न सकिँदैन। कुनै पनि सभ्यता त्यतिबेला परिपक्व हुन्छ, जब त्यसका नागरिकहरूको चरित्र उच्च हुन्छ, सामाजिक सम्बन्ध विश्वासमा आधारित हुन्छ, न्याय नैतिकताद्वारा निर्देशित हुन्छ र विकास मानवीय संवेदनासँग जोडिएको हुन्छ। आज विश्व कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक प्रविधि, अन्तरिक्ष अनुसन्धान र डिजिटल अर्थतन्त्रको युगमा प्रवेश गरिरहेको छ। तर यही युगमा युद्ध, हिंसा, भ्रष्टाचार, पर्यावरणीय विनाश, मानसिक तनाव, सामाजिक विखण्डन र नैतिक संकट पनि अभूतपूर्व रूपमा बढिरहेका छन्। यसले स्पष्ट संकेत गर्छ कि प्रविधिको विकासभन्दा चेतनाको विकास बढी आवश्यक छ।

पूर्वीय दर्शनको मूल आधार कर्म हो। कर्मको सिद्धान्तले मानिसलाई आफ्नो प्रत्येक विचार, वचन र व्यवहारप्रति उत्तरदायी बनाउँछ। मानिसले जे गर्छ, त्यसको परिणाम उसैले भोग्नुपर्छ भन्ने मान्यताले बाह्य नियन्त्रणभन्दा भित्री अनुशासनलाई महत्त्व दिन्छ। यही कारण पूर्वीय सभ्यतामा कानूनभन्दा पहिले विवेक, दण्डभन्दा पहिले आत्मसंयम र अधिकारभन्दा पहिले कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिइन्छ। जहाँ कर्मप्रति उत्तरदायित्व हुन्छ, त्यहाँ अनैतिकता स्वतः सीमित हुँदै जान्छ।

भगवद्गीताले निष्काम कर्मयोगको दर्शन प्रस्तुत गर्दै फलको आसक्तिभन्दा कर्तव्यलाई सर्वोच्च स्थान दिएको छ। यसले मानिसलाई परिणामको लोभ वा असफलताको भयबाट मुक्त भएर सत्य र धर्मअनुकूल कर्म गर्न प्रेरित गर्छ। यही शिक्षा सार्वजनिक प्रशासन, राजनीति, शिक्षा, न्यायपालिका, व्यवसाय र सामाजिक जीवन सबै क्षेत्रमा समान रूपमा लागू हुन्छ। आफ्नो पदलाई सेवा सम्झने व्यक्ति नै सच्चा नेतृत्वकर्ता बन्न सक्छ।

उपनिषद्हरूले मानवलाई आत्मचिन्तनतर्फ उन्मुख गराउँछन्। उनीहरूको विचारमा बाह्य संसारमा देखिने विविधताको मूलमा एउटै चेतना विद्यमान छ। जब मानिसले सबै प्राणीमा आफ्नै अस्तित्वको अनुभूति गर्न थाल्छ, तब हिंसा, घृणा, विभेद र शोषणका आधारहरू कमजोर बन्छन्। नैतिक सभ्यता बाह्य नियमले मात्र होइन, भित्री चेतनाले निर्माण हुन्छ भन्ने गहिरो सन्देश उपनिषद्हरूले दिएका छन्।

बौद्ध दर्शनले करुणा, मैत्री, मुदिता र उपेक्षालाई नैतिक जीवनका आधारस्तम्भका रूपमा स्थापित गरेको छ। बुद्धका अनुसार मानिसको सबैभन्दा ठूलो विजय अरूमाथिको विजय होइन, आफ्नै लोभ, मोह र क्रोधमाथिको विजय हो। आजको विश्वमा देखिने अधिकांश हिंसा र द्वन्द्वको जड बाह्य अभावभन्दा भित्री असन्तुलनमा रहेको तथ्य बुद्धको शिक्षाले स्पष्ट पार्छ। करुणामा आधारित समाजमा कानूनको आवश्यकता घट्दै जान्छ, किनकि मानिस स्वयं नै जिम्मेवार बन्छ।

जैन दर्शनले अहिंसालाई केवल शारीरिक हिंसाको निषेधमा सीमित राख्दैन। विचार, वचन र व्यवहारमा समेत अहिंसा अपनाउनुपर्ने शिक्षा दिन्छ। अनेकान्तवादले सत्यका विभिन्न पक्षहरूलाई स्वीकार गर्न सिकाउँछ। यसले वैचारिक सहिष्णुता, संवाद र लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई बलियो बनाउँछ। आज सामाजिक सञ्जालमा बढ्दो असहिष्णुता, घृणायुक्त अभिव्यक्ति र ध्रुवीकरणका बीच जैन दर्शनको यो शिक्षा अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छ।

कन्फ्युसियसले नैतिक शासनको अवधारणा अघि सारे। उनका अनुसार असल राज्य कानूनी कठोरताभन्दा नैतिक नेतृत्वबाट निर्माण हुन्छ। यदि शासक नै इमानदार, अनुशासित र सेवाभावी छ भने नागरिकहरू पनि त्यसैबाट प्रेरित हुन्छन्। नेतृत्वको चरित्रले संस्थाको संस्कृतिलाई निर्धारण गर्छ भन्ने उनको विचार आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।पूर्वीय दर्शनको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता सहअस्तित्वको चेतना हो। प्रकृति, समाज र मानव एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्, परस्पर पूरक हुन्। पृथ्वीलाई माता, नदीलाई जीवन, वनलाई सम्पत्ति र जीवजन्तुलाई सहयात्री मान्ने दृष्टिकोणले वातावरणीय नैतिकताको विकास गर्छ। आज जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको क्षय र प्राकृतिक स्रोतहरूको अन्धाधुन्ध दोहनका बीच पूर्वीय पर्यावरणीय दर्शनले दिगो विकासको नयाँ आधार प्रस्तुत गर्छ।

पूर्वीय सभ्यताले परिवारलाई नैतिक शिक्षाको पहिलो विद्यालयका रूपमा स्वीकार गरेको छ। सम्मान, सेवा, कृतज्ञता, सहिष्णुता, त्याग र उत्तरदायित्वका संस्कार परिवारबाटै सुरु हुन्छन्। परिवार कमजोर हुँदा समाजमा व्यक्तिवाद, एक्लोपन, हिंसा र सामाजिक विखण्डन बढ्न सक्छ। त्यसैले नैतिक सभ्यताको निर्माण विद्यालय वा सरकारबाट मात्र सम्भव हुँदैन; यसको प्रारम्भ परिवारबाट हुन्छ।आजको डिजिटल युगले सूचना र अवसरहरू विस्तार गरेको छ। तर यससँगै भ्रम, गलत सूचना, साइबर अपराध, डिजिटल लत र कृत्रिम सम्बन्धहरूको चुनौती पनि बढेको छ। प्रविधि स्वयं न राम्रो हुन्छ न नराम्रो; त्यसको उपयोग गर्ने चेतनाले यसको दिशा निर्धारण गर्छ। पूर्वीय दर्शनले आत्मसंयम, विवेक र उत्तरदायित्वको अभ्यासमार्फत प्रविधिलाई मानवकल्याणको साधन बनाउन प्रेरित गर्छ।

राज्य सञ्चालनमा पनि पूर्वीय दर्शनको योगदान उल्लेखनीय छ। नैतिक पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, निष्पक्षता, सेवाभाव, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण र जनविश्वासको सम्मान नै सुशासनका वास्तविक आधार हुन्। जब सार्वजनिक पदलाई व्यक्तिगत लाभको माध्यम बनाइन्छ, तब संस्थागत विश्वास कमजोर बन्छ। तर पदलाई लोकसेवाको अवसरका रूपमा स्वीकार गरियो भने राज्यप्रति नागरिकको भरोसा बढ्छ।नैतिक सभ्यता निर्माणमा युवाको भूमिका निर्णायक हुन्छ। युवाले ऊर्जा, नवीनता र परिवर्तनको सम्भावना बोकेका हुन्छन्। तर त्यो ऊर्जा मूल्यविहीन भयो भने समाजमा अराजकता बढ्न सक्छ। त्यसैले युवालाई केवल सीप, रोजगारी र प्रविधि मात्र होइन, चरित्र, करुणा, अनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्वको शिक्षा पनि आवश्यक हुन्छ। पूर्वीय दर्शनले यही समग्र विकासलाई प्राथमिकता दिएको छ।

विश्व शान्तिको आधार पनि नैतिक चेतनामै निहित छ। युद्ध अन्त्य गर्न लोभ, अहंकार र घृणाको अन्त्य पनि आवश्यक हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा न्याय, सम्मान, सहकार्य र मानव गरिमाको मूल्य स्थापित भएमा मात्र दिगो शान्ति सम्भव हुन्छ। यस दृष्टिले पूर्वीय दर्शन कुनै एक क्षेत्रको सम्पत्ति होइन; सम्पूर्ण मानवताको साझा बौद्धिक सम्पदा हो।नैतिक सभ्यता बाह्य संरचनाबाट होइन, आन्तरिक संस्कारबाट जन्मिन्छ। कानूनले अपराधलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ, तर चरित्र निर्माण गर्न सक्दैन। प्रविधिले सुविधा दिन सक्छ, तर विवेक दिन सक्दैन। अर्थतन्त्रले समृद्धि दिन सक्छ, तर सन्तोष दिन सक्दैन। यी सबैको सन्तुलन पूर्वीय दर्शनले प्रस्तुत गरेको नैतिक जीवनदृष्टिमा भेटिन्छ।

आज मानव सभ्यताले नयाँ दिशाको खोजी गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा कर्म, करुणा, सत्य, अहिंसा, आत्मसंयम, कर्तव्य र सहअस्तित्वमा आधारित पूर्वीय दर्शन केवल अतीतको गौरव होइन, भविष्यको आवश्यकता पनि हो। जब व्यक्तिको चरित्र नैतिक हुन्छ, परिवार संस्कारित हुन्छ, संस्था उत्तरदायी हुन्छ, राज्य न्यायपूर्ण हुन्छ र विश्व सहकार्यमा आधारित हुन्छ, तब मात्र साँचो अर्थमा नैतिक सभ्यताको निर्माण सम्भव हुन्छ। पूर्वीय दर्शनले यही शाश्वत मार्ग देखाएको छ—मानवलाई बाह्य सफलताभन्दा आन्तरिक उत्कृष्टताको यात्रामा अघि बढाउने मार्ग, जहाँ सभ्यता केवल विकसित हुँदैन, परिष्कृत पनि हुन्छ।

पूर्वीय र पाश्चात्य चिन्तन परम्पराका सकारात्मक पक्षहरूको समन्वयले मानव कल्याण, समाज विकास र विश्व शान्ति सम्भव छ । पूर्वीय चिन्तनले धर्म, संस्कार, संस्कृति, कला र साहित्यमा मानव चरित्र र सामूहिकतालाई महत्व दिन्छ भने पाश्चात्य चिन्तनले वैज्ञानिक खोज, आधुनिक प्रविधि र तर्कशास्त्रलाई प्राथमिकता दिन्छ । यी दुवै दृष्टिकोणको मेलले नेपालले विश्वव्यापी शासन प्रणालीबाट लाभ लिन सक्छ । वर्तमान अवस्थामा सत्य, अहिंसा, शान्ति कमजोर भई अपराध, हिंसा, भ्रष्टाचार, सामाजिक विकृति बढिरहेको छ । त्यसैले पूर्वीय दर्शनबाट नैतिकता, सदाचार, राष्ट्रिय एकता र मानव मूल्यहरू आत्मसाथ गरी समाज सुधार गर्न आवश्यक छ ।

-(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन।)