तोमनाथ उप्रेती । मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो हिस्सा मानिसको आफ्नै अन्तर्मनमा चलिरहेको हुन्छ। इच्छा, असन्तुष्टि, भय, अहंकार, लोभ र ईर्ष्याले यो आन्तरिक द्वन्द्वलाई जटिल बनाउँछन्। यीमध्ये ईर्ष्या अत्यन्त सूक्ष्म मनोभाव हो। यसलाई बाहिरबाट सधैँ देख्न सकिँदैन। तर यसको प्रभाव व्यक्ति, सम्बन्ध र समाजमा हुन्छ। ईर्ष्या प्रायः अरूको सफलता, प्रतिष्ठा, सौन्दर्य, सम्पत्ति, क्षमता वा सम्बन्धसँग गरिएको तुलनाबाट जन्मिन्छ। मानिसले अरूको उपलब्धिलाई आफ्नो अभावसँग जोड्न थालेपछि असन्तोष उत्पन्न हुन्छ। यही असन्तोष क्रमशः ईर्ष्यामा परिणत हुन सक्छ। त्यसैले ईर्ष्यालाई केवल नैतिक कमजोरीका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको मनोवैज्ञानिक संरचना बुझ्न आवश्यक हुन्छ। ईर्ष्याको जरो पहिचान गर्न सकियो भने यसलाई आत्मविकासको साधन बनाउन सकिन्छ। यस अर्थमा ईर्ष्या आत्मबोधको सम्भावित प्रवेशद्वार पनि हो।

ईर्ष्याको पहिलो आधार तुलना हो। मानिस स्वभावतः सामाजिक प्राणी हो। उसले आफूलाई अरूसँग तुलना गर्छ। यस्तो तुलना स्वस्थ पनि हुन सक्छ। अरूको प्रगति देखेर प्रेरणा लिन सकिन्छ। आफ्नो कमजोरी पहिचान गर्न सकिन्छ। लक्ष्य निर्धारण गर्न सकिन्छ। तर तुलना आत्ममूल्याङ्कनको एकमात्र आधार बनेपछि समस्या सुरु हुन्छ। प्रत्येक व्यक्तिको क्षमता, अवसर, पारिवारिक अवस्था, सामाजिक परिवेश र जीवनयात्रा फरक हुन्छ। त्यसैले दुई व्यक्तिको उपलब्धिलाई एउटै मापदण्डले नाप्नु स्वाभाविक रूपमा अपूर्ण हुन्छ। सामाजिक सञ्जालले यस्तो तुलनालाई अझ तीव्र बनाएको छ। मानिसले अरूको जीवनको चम्किलो पक्ष देख्छ। आफ्नो जीवनको संघर्षसँग त्यसलाई तुलना गर्छ। यसबाट आत्महीनता जन्मिन सक्छ। आत्महीनताले असुरक्षा बढाउँछ। असुरक्षाले ईर्ष्यालाई बलियो बनाउँछ। त्यसैले ईर्ष्याको उपचार अरूलाई बदल्नुमा होइन। आफ्नो तुलना गर्ने दृष्टिकोण बदल्नुमा छ।

ईर्ष्याको अर्को आधार आत्मस्वीकृतिको अभाव हो। आफू को हुँ भन्ने स्पष्ट बोध नभएको व्यक्ति बाह्य मान्यतामा बढी निर्भर हुन्छ। उसलाई अरूको प्रशंसा आफ्नो अपमानजस्तो लाग्न सक्छ। अरूको सफलता आफ्नो असफलताजस्तो देखिन सक्छ। अरूको सौन्दर्य आफ्नो कमजोरीजस्तो लाग्न सक्छ। अरूको पद आफ्नो अवमूल्यनजस्तो लाग्न सक्छ। यस्तो मानसिक संरचनामा ईर्ष्या सहजै जन्मिन्छ। तर वास्तविकता फरक छ। अरूको सफलता आफ्नो असफलता होइन। अर्को व्यक्तिको प्रतिभाले आफ्नो प्रतिभा समाप्त गर्दैन। अरूको प्रगतिले आफ्नो सम्भावना घटाउँदैन। जीवन सीमित पुरस्कारको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन। अवसर र सम्भावनाका अनेक क्षेत्र छन्। यो बोध विकसित भएपछि तुलना क्रमशः सहकार्यमा बदलिन सक्छ। आत्मस्वीकृति त्यस रूपान्तरणको पहिलो आधार हो। आफूलाई स्वीकार गर्ने मानिस अरूको अस्तित्वबाट भयभीत हुँदैन।

ईर्ष्याले व्यक्तिको भावनात्मक स्वास्थ्यमा पनि असर पार्न सक्छ। निरन्तर तुलना गर्दा असन्तुष्टि बढ्छ। असन्तुष्टिले मानसिक तनाव बढाउन सक्छ। तनावले निद्रा, एकाग्रता र दैनिक व्यवहारमा असर पार्न सक्छ। लामो समयसम्म नकारात्मक भावनामा रहँदा सम्बन्धहरू पनि कमजोर हुन्छन्। तर ईर्ष्यालाई प्रत्यक्ष रूपमा रोग वा निश्चित शारीरिक लक्षणको कारणका रूपमा प्रस्तुत गर्नु वैज्ञानिक रूपमा सावधानीपूर्वक गर्नुपर्छ। मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यबीच सम्बन्ध अवश्य हुन्छ। तर प्रत्येक व्यक्तिमा यसको प्रभाव समान हुँदैन। त्यसैले ईर्ष्यालाई बुझ्दा अतिरञ्जना होइन, मनोवैज्ञानिक यथार्थमा आधारित दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ। भावनालाई दबाउनु पनि समाधान होइन। दबाइएको भावना अन्य रूपमा प्रकट हुन सक्छ। त्यसैले भावनाको पहिचान, स्वीकार र स्वस्थ व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ।

सम्बन्धमा ईर्ष्याको प्रभाव अझ स्पष्ट देखिन्छ। प्रेममा ईर्ष्या कहिलेकाहीँ स्वाभाविक भावनात्मक प्रतिक्रिया हुन सक्छ। तर यसको मात्रा बढ्दै जाँदा प्रेम नियन्त्रणमा बदलिन सक्छ। विश्वास शङ्कामा बदलिन सक्छ। आत्मीयता स्वामित्वबोधमा बदलिन सक्छ। साथीको सफलतामा खुसी हुनुपर्ने ठाउँमा असन्तोष उत्पन्न हुन सक्छ। सहकर्मीको प्रगतिलाई स्वीकार गर्न कठिन हुन सक्छ। पारिवारिक सम्बन्धमा पनि तुलना र पक्षपातले ईर्ष्यालाई जन्म दिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा समस्या केवल ईर्ष्या गर्ने व्यक्तिमा हुँदैन। सम्बन्धको संवाद पनि कमजोर भएको हुन सक्छ। स्वस्थ सम्बन्धका लागि विश्वास, खुला संवाद, पारस्परिक सम्मान र व्यक्तिगत स्वतन्त्रता आवश्यक हुन्छ। ईर्ष्याको समाधान निगरानी होइन। संवाद हो। नियन्त्रण होइन। विश्वास हो। प्रतिस्पर्धा होइन। सहकार्य हो।

संस्थामा सहकर्मीको सफलताप्रति ईर्ष्या हुँदा सहयोगको वातावरण कमजोर हुन्छ। प्रतिभाशाली व्यक्तिलाई प्रोत्साहन गर्नुको सट्टा उसको कमजोरी खोज्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ। सामाजिक जीवनमा यसले चुगली, नकारात्मक प्रचार, चरित्रहत्या र विभाजनलाई प्रोत्साहित गर्न सक्छ। यस्तो प्रवृत्तिले संस्थागत उत्पादकत्व घटाउँछ। सामाजिक विश्वास कमजोर बनाउँछ। सामूहिक उपलब्धिको सम्भावना घटाउँछ। स्वस्थ समाजमा व्यक्तिको सफलता सामूहिक प्रेरणाको स्रोत बन्नुपर्छ। एउटा व्यक्तिको प्रगति अर्को व्यक्तिका लागि सम्भावनाको उदाहरण बन्न सक्छ। त्यसैले ईर्ष्यालाई प्रतिस्पर्धात्मक द्वेषबाट रचनात्मक प्रतिस्पर्धामा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ। प्रतिस्पर्धाले उत्कृष्टता जन्माउन सक्छ। तर द्वेषले विनाश निम्त्याउन सक्छ।

अहंकारले आफूलाई अरूभन्दा माथि राख्न खोज्छ। जब वास्तविकता उसको अपेक्षासँग मेल खाँदैन, असन्तोष जन्मिन्छ। अरूको उपलब्धिले अहंकारलाई चुनौती दिन्छ। त्यसपछि ईर्ष्या उत्पन्न हुन सक्छ। पूर्वीय दर्शनमा काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद र मात्सर्यलाई मानवीय कमजोरीसँग जोडेर हेरिएको पाइन्छ। मात्सर्य अर्थात् अरूको उन्नतिप्रति असहिष्णुता यसै सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसको अर्थ ईर्ष्या केवल आधुनिक मनोविज्ञानको विषय होइन। यो मानव चेतनाको पुरानो नैतिक र दार्शनिक प्रश्न पनि हो। योग र ध्यान परम्पराले मनको चञ्चलता र आसक्तिलाई नियमन गर्ने अभ्यासमा जोड दिन्छ। यसको आधुनिक अर्थ आत्मनिरीक्षण, भावनात्मक अनुशासन र सचेतन अभ्यासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

ईर्ष्याबाट मुक्त हुने उपाय आत्मनिरीक्षण हो। “म किन ईर्ष्या गरिरहेको छु?” भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। “मलाई वास्तवमा के चाहिएको छ?” भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण छ। “अरूको सफलताले मेरो कुन असुरक्षालाई छोएको छ?” भन्ने प्रश्नले समस्याको जरोसम्म पुर्‍याउन सक्छ। ईर्ष्यालाई बाह्य व्यक्तिसँग जोडेर मात्र हेर्दा समाधान भेटिँदैन। यसको स्रोत आफ्नै मनमा खोज्नुपर्छ। त्यसपछि भावनालाई नकारात्मक निर्णय नगरी स्वीकार गर्नुपर्छ। “मलाई ईर्ष्या लाग्यो” भन्न सक्नु आत्मबोधको सुरुआत हो। भावना स्वीकार गर्नु त्यसलाई समर्थन गर्नु होइन। त्यसलाई बुझ्नु हो। बुझाइपछि रूपान्तरण सम्भव हुन्छ।

कसैको सफलता देख्दा “उसले किन पायो?” भन्ने प्रश्नभन्दा “उसले कसरी पायो?” भन्ने प्रश्न उपयोगी हुन्छ। यसले दृष्टिकोण परिवर्तन गर्छ। व्यक्तिप्रतिको असन्तोष उपलब्धिप्रतिको जिज्ञासामा बदलिन्छ। कसैले राम्रो पुस्तक लेखेको छ भने लेखकप्रति ईर्ष्या गर्नुभन्दा लेखन सिक्न सकिन्छ। कसैले उत्कृष्ट संस्था निर्माण गरेको छ भने उसको उपलब्धिलाई अध्ययन गर्न सकिन्छ। कसैले कठिन परिस्थितिमा सफलता पाएको छ भने उसको अनुशासनबाट प्रेरणा लिन सकिन्छ। यसरी ईर्ष्याको ऊर्जा सिकाइमा रूपान्तरण हुन्छ। यही रूपान्तरणको क्षण ज्ञानको प्रारम्भ हो।

कृतज्ञताले ध्यानलाई अभावबाट उपलब्धितर्फ मोड्छ। मानिससँग नभएको कुरामा मात्र केन्द्रित हुँदा असन्तोष बढ्छ। आफूसँग भएको ज्ञान, सम्बन्ध, अवसर, अनुभव र क्षमताको मूल्य बुझ्दा आत्मसन्तोष बढ्छ। आत्मसन्तोष निष्क्रियता होइन। यो स्वस्थ आत्ममूल्याङ्कन हो। त्यसैगरी ध्यान, योग, मौन चिन्तन, नियमित आत्मसमीक्षा र सकारात्मक सामाजिक सम्बन्धले भावनात्मक सन्तुलनमा सहयोग गर्न सक्छन्। आवश्यक परेमा मनोवैज्ञानिक वा परामर्शदाताको सहयोग लिनु पनि व्यावहारिक विकल्प हो। भावनात्मक समस्या लुकाउनु भन्दा त्यसलाई बुझ्नु परिपक्वता हो।

ईर्ष्याको पूर्ण अन्त्य सधैँ सम्भव नहुन सक्छ। मानिस भावनात्मक प्राणी हो। जीवनमा तुलना, असुरक्षा र असन्तोष आउने सम्भावना रहन्छ। लक्ष्य भावना नै नआओस् भन्ने होइन। भावना आएपछि त्यसले हाम्रो व्यवहार नियन्त्रण नगरोस् भन्ने हो। यही भावनात्मक परिपक्वता हो। ईर्ष्या उत्पन्न हुँदा त्यसलाई पहिचान गर्ने, कारण बुझ्ने, तुलना रोक्ने र ऊर्जालाई सिर्जनामा लगाउने अभ्यास गर्न सकिन्छ। अरूको सफलतामा शुभेच्छा व्यक्त गर्नु पनि एउटा अभ्यास हो। सुरुमा कृत्रिम लाग्न सक्छ। तर क्रमशः मनको संरचना बदलिन सक्छ। अरूको उपलब्धिमा आनन्द लिन सक्ने क्षमता व्यक्तित्वको उच्च भावनात्मक विकास हो।

अज्ञानतामा ईर्ष्या विष बन्न सक्छ। आत्मबोधमा पुगेपछि त्यही भावना प्रश्न बन्न सक्छ। प्रश्न खोजमा बदलिन्छ। खोज ज्ञानमा बदलिन्छ। ज्ञान आत्मविश्वासमा बदलिन्छ। आत्मविश्वास सहकार्यमा बदलिन्छ। यही रूपान्तरणको यात्रा हो। ईर्ष्यालाई दबाएर होइन, बुझेर परिष्कृत गर्नुपर्छ। अरूको सफलतालाई आफ्नो पराजय मान्ने मानसिकता त्याग्नुपर्छ। प्रत्येक व्यक्तिको जीवनयात्रा विशिष्ट हुन्छ। त्यसैले आफ्नो मूल्य अरूको उपलब्धिले निर्धारण गर्दैन। साँचो विजय अरूलाई पछाडि पार्नु होइन। आफ्नै सीमालाई पार गर्नु हो। साँचो ज्ञान अरूको प्रकाश निभाउनु होइन। त्यसबाट आफ्नो दीप प्रज्वलित गर्नु हो। जब मानिस अरूको सफलतामा प्रेरणा देख्न थाल्छ, अरूको प्रतिभामा सिकाइ देख्न थाल्छ र अरूको समृद्धिमा शुभेच्छा अनुभव गर्न थाल्छ, तब ईर्ष्याको विष क्रमशः ज्ञानको अमृतमा बदलिन्छ। त्यही क्षण अन्तःसंघर्ष आत्मविकासमा रूपान्तरित हुन्छ र त्यहीँबाट मानिसको वास्तविक मानसिक स्वतन्त्रता सुरु हुन्छ।