तोमनाथ उप्रेती । आजको विश्व तीव्र परिवर्तनको चरणमा छ। डिजिटल प्रविधिले सामाजिक सम्बन्धको स्वरूप बदलेको छ। सामाजिक सञ्जालले सूचना आदानप्रदानलाई सहज बनाएको छ। यसले युवालाई नयाँ अवसर दिएको छ। तर जोखिम पनि बढाएको छ। गलत सूचना, साइबर दुर्व्यवहार, घृणात्मक अभिव्यक्ति र डिजिटल ठगी यसका उदाहरण हुन्। यस्तो अवस्थामा युवाको सशक्तीकरणमा नैतिक चेतना आवश्यक हुन्छ। सकारात्मक सोच उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। युवाले प्रविधि प्रयोग गर्न जान्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसको जिम्मेवार प्रयोग गर्न पनि जान्नुपर्छ। यहीँबाट नैतिक आचरण र सकारात्मक ऊर्जाको प्रश्न सुरु हुन्छ। युवा परिवर्तनका वाहक हुन्। तर परिवर्तनको दिशा मूल्यले निर्धारण गर्छ। मूल्यविहीन ऊर्जा जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। नैतिक ऊर्जाले भने परिवर्तनलाई रचनात्मक दिशा दिन्छ।

नैतिक आचरण व्यक्तिको चरित्रको आधार हो। यसमा सत्यनिष्ठा, इमानदारी, अनुशासन र उत्तरदायित्व पर्छन्। करुणा र सहिष्णुता पनि यसकै अङ्ग हुन्। नैतिक व्यक्ति आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठ्न सक्छ। उसले निर्णय गर्दा परिणाम पनि विचार गर्छ। उसले अरूको अधिकारको सम्मान गर्छ। युवाको जीवनमा यसको महत्त्व अझ बढी छ। विद्यार्थी जीवन चरित्र निर्माणको चरण हो। यही समयमा बानी र दृष्टिकोण विकसित हुन्छन्। विद्यालयमा अनुशासन पालना गर्नु नैतिक आचरण हो। परीक्षामा नक्कल नगर्नु पनि नैतिकता हो। सामाजिक सञ्जालमा झुटो सूचना नफैलाउनु पनि नैतिकता हो। सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु नागरिक सदाचार हो। कमजोर व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु मानवीय मूल्य हो। यसरी नैतिकता कुनै अमूर्त दर्शन मात्र होइन। यो दैनिक व्यवहारमा देखिने अभ्यास हो। त्यसैले युवाको सशक्तीकरणको पहिलो आधार चरित्र निर्माण हुनुपर्छ।

सकारात्मक ऊर्जा मानसिक दृष्टिकोणसँग सम्बन्धित हुन्छ। यसले कठिन परिस्थितिमा पनि सम्भावना खोज्न प्रेरित गर्छ। यसलाई समस्या अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति मान्नु हुँदैन। बरु समस्यालाई तथ्यका आधारमा बुझ्ने क्षमता हो। त्यसपछि समाधान खोज्ने सक्रियता हो। उदाहरणका लागि, परीक्षा असफल हुँदा विद्यार्थी निराश हुन सक्छ। तर सकारात्मक सोचले उसलाई कारण पहिचान गर्न प्रेरित गर्छ। उसले अध्ययन विधि सुधार्न सक्छ। समय व्यवस्थापन गर्न सक्छ। पुनः प्रयास गर्न सक्छ। यही प्रवृत्ति युवाको जीवनमा आवश्यक हुन्छ। बेरोजगारी, असमानता र सामाजिक दबाब वास्तविक चुनौती हुन्। यी चुनौतीलाई केवल निराशाबाट समाधान गर्न सकिँदैन। सीप, धैर्य र सकारात्मक सोच आवश्यक हुन्छ। सकारात्मक ऊर्जा व्यक्तिको आत्मविश्वास बढाउँछ। यसले समूहमा सहकार्यको भावना पनि विकास गर्छ। त्यसैले सकारात्मक ऊर्जा व्यक्तिगत सफलताको मात्र साधन होइन। यो सामाजिक परिवर्तनको ऊर्जा पनि हो।

युवाको सामाजिक भूमिकालाई विभिन्न घटनाले स्पष्ट पार्छ। विपद्का समयमा युवाले स्वयंसेवकका रूपमा काम गरेका छन्। भूकम्प, बाढी र महामारीका समयमा युवा परिचालन भएका उदाहरण छन्। उनीहरूले राहत सामग्री वितरण गरेका छन्। सूचना प्रवाहमा सहयोग गरेका छन्। रक्तदान र स्वास्थ्य सचेतना अभियानमा सहभागी भएका छन्। यस्ता गतिविधिले युवा शक्ति विरोधमा मात्र सीमित छैन भन्ने देखाउँछ। उनीहरू निर्माणमा पनि सक्रिय छन्। सामाजिक सञ्जाललाई जनहितमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। रक्तदान अभियान विस्तार गर्न सकिन्छ। विपद्को सूचना छिटो पुर्‍याउन सकिन्छ। वातावरणीय अभियान सञ्चालन गर्न सकिन्छ। तर डिजिटल सक्रियतामा पनि नैतिकता आवश्यक हुन्छ। अपुष्ट सूचना फैलाउँदा संकट बढ्न सक्छ। पीडितको तस्वीर दुरुपयोग गर्दा उसको सम्मानमा चोट पुग्न सक्छ। त्यसैले सकारात्मक ऊर्जा तथ्य, संवेदना र जिम्मेवारीसँग जोडिनुपर्छ।

युवाको राजनीतिक सहभागितामा पनि नैतिकताको महत्त्व देखिन्छ। लोकतन्त्रमा प्रश्न गर्नु नागरिक अधिकार हो। असहमति व्यक्त गर्नु पनि लोकतान्त्रिक अभ्यास हो। तर असहमति हिंसामा बदलिनु हुँदैन। आलोचना तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ। सार्वजनिक बहस व्यक्तिमाथिको आक्रमण बन्नु हुँदैन। पछिल्ला वर्षमा विश्वका विभिन्न मुलुकमा युवाको नेतृत्वमा आन्दोलन भएका छन्। जलवायु परिवर्तन, भ्रष्टाचार, सामाजिक न्याय र पारदर्शिताका विषय उठेका छन्। नेपालमा पनि युवाले सार्वजनिक नीतिमाथि प्रश्न उठाउँदै आएका छन्। यस्ता घटनाले युवामा बढ्दो राजनीतिक चेतना देखाउँछन्। तर आन्दोलनको प्रभाव त्यसको नैतिक अनुशासनमा निर्भर हुन्छ। सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण आवश्यक हुन्छ। भिन्न विचारको सम्मान आवश्यक हुन्छ। गलत सूचना र उत्तेजक सामग्रीबाट बच्नुपर्छ। यसरी नैतिक राजनीतिक सक्रियताले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ। अनियन्त्रित आवेगले भने लोकतान्त्रिक संस्थामाथि दबाब बढाउन सक्छ।

युवा सशक्तीकरणमा शिक्षा निर्णायक पक्ष हो। यसले निर्णय गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ। सही र गलत छुट्याउने क्षमता दिनुपर्छ। तथ्य र भ्रमबीचको अन्तर बुझाउनुपर्छ। डिजिटल साक्षरता पनि शिक्षाको हिस्सा बन्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालको जिम्मेवार प्रयोग सिकाउनुपर्छ। साइबर सुरक्षाबारे आधारभूत ज्ञान दिनुपर्छ। स्रोत परीक्षण गर्ने सीप विकास गर्नुपर्छ। घृणात्मक अभिव्यक्तिको असर बुझाउनुपर्छ। साथै मानसिक दृढता पनि विकास गर्नुपर्छ। असफलता जीवनको अन्त्य होइन भन्ने बुझाउनुपर्छ। आलोचनाबाट सिक्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। आत्मअनुशासनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। विद्यालय, परिवार र समुदायले यसमा सहकार्य गर्नुपर्छ। शिक्षाले ज्ञान मात्र होइन। विवेक पनि दिनुपर्छ। विवेकसहितको ज्ञान नै युवाको वास्तविक शक्ति हो।

मानवीय सद्गुण युवाको नेतृत्व विकाससँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ। नेतृत्व पदबाट मात्र निर्माण हुँदैन। व्यवहारबाट निर्माण हुन्छ। इमानदारी नेतृत्वको आधार हो। उत्तरदायित्व यसको परीक्षण हो। संकटमा निर्णय गर्ने क्षमता यसको प्रमाण हो। कुनै युवा समूहको नेतृत्व गर्दा सबैको विचार सुन्नुपर्छ। कमजोर सदस्यलाई पनि अवसर दिनुपर्छ। निर्णयको कारण स्पष्ट गर्नुपर्छ। गल्ती भए स्वीकार गर्नुपर्छ। आवश्यक परे क्षमा माग्नुपर्छ। यस्तो व्यवहारले विश्वास निर्माण गर्छ। यसको विपरीत अहंकारले नेतृत्व कमजोर बनाउँछ। स्वार्थले संस्थालाई विभाजित गर्छ। पक्षपातले विश्वास घटाउँछ। त्यसैले युवाको नेतृत्व विकासमा नैतिक प्रशिक्षण आवश्यक छ। सार्वजनिक प्रशासनमा पनि यसको महत्त्व उत्तिकै छ। राजनीतिक रूपमा तटस्थ, आर्थिक रूपमा इमानदार र सामाजिक रूपमा जिम्मेवार कर्मचारी राज्य प्रभावकारिताका आधार हुन्। युवाले भविष्यमा सार्वजनिक जिम्मेवारी सम्हाल्ने भएकाले अहिलेबाटै सदाचारको अभ्यास आवश्यक हुन्छ।

नैतिकताको प्रश्न व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित छैन। यसको सम्बन्ध संस्थागत सुशासनसँग पनि छ। एउटा संस्थाको संस्कृति त्यसका सदस्यको व्यवहारबाट निर्माण हुन्छ। भ्रष्टाचारविरुद्ध नीति बनाएर मात्र पुग्दैन। कार्यान्वयनमा इमानदारी चाहिन्छ। पारदर्शिता आवश्यक हुन्छ। जवाफदेहिता चाहिन्छ। युवाले सार्वजनिक संस्थालाई प्रश्न गर्न सक्छन्। तर प्रश्न तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ। प्रमाणविहीन आरोपले संस्थागत विश्वास कमजोर पार्न सक्छ। त्यस्तै संस्थाले पनि युवाको प्रश्नलाई दबाउनु हुँदैन। आलोचनालाई सुधारको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ। यसरी उत्तरदायी संस्था र सचेत युवाबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ। लोकतन्त्रमा नागरिक र राज्यबीच विश्वास महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यो विश्वास नैतिक व्यवहारबाट निर्माण हुन्छ। सकारात्मक ऊर्जा त्यसको सामाजिक शक्ति हो। त्यसैले युवा सशक्तीकरणलाई सुशासनसँग अलग गरेर हेर्न मिल्दैन।

आजको डिजिटल पुस्तासामु नयाँ प्रकारका नैतिक चुनौती छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल अर्थतन्त्र तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेका छन्। प्रविधिले अवसर सिर्जना गरेको छ। यसले जोखिम पनि सिर्जना गरेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट गलत सूचना निर्माण गर्न सकिन्छ। अरूको सामग्री दुरुपयोग गर्न सकिन्छ। व्यक्तिगत गोपनीयता जोखिममा पर्न सक्छ। डिजिटल ठगीको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको छ। युवाले यी चुनौती बुझ्नुपर्छ। प्रविधिको विरोध समाधान होइन। प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोग समाधान हो। त्यसका लागि डिजिटल नागरिकता आवश्यक हुन्छ। पासवर्ड सुरक्षा, गोपनीयता र स्रोत परीक्षण यसको आधार हुन्। अरूको सम्मान पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। डिजिटल संसारमा पनि मानवीय मर्यादा लागू हुन्छ। स्क्रिन पछाडिको व्यक्ति पनि वास्तविक मानिस हो। त्यसैले अनलाइन व्यवहारमा पनि नैतिकता आवश्यक छ। यही चेतनाले डिजिटल पुस्तालाई जिम्मेवार नागरिक बनाउँछ।

युवा सशक्तीकरणलाई रोजगारी र उद्यमशीलतासँग पनि जोड्नुपर्छ। आर्थिक आत्मनिर्भरता आत्मविश्वासको महत्वपूर्ण आधार हो। तर आर्थिक सफलतासँग नैतिकता जोडिनुपर्छ। व्यवसायमा ठगी गरेर प्राप्त लाभ दिगो हुँदैन। श्रमिकको अधिकारको सम्मान आवश्यक हुन्छ। उपभोक्तालाई सही सूचना दिनुपर्छ। करसम्बन्धी दायित्व पूरा गर्नुपर्छ। वातावरणीय जिम्मेवारी पनि निर्वाह गर्नुपर्छ। सामाजिक उद्यमशीलताले यस क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना देखाउँछ। युवाले नाफासँगै सामाजिक प्रभावलाई पनि विचार गर्न सक्छन्। कृषि, प्रविधि, पर्यटन र सिर्जनात्मक उद्योगमा यस्तो सम्भावना छ। सीप विकासले रोजगारीको अवसर बढाउन सक्छ। उद्यमशीलताले समस्या समाधान गर्न सिकाउँछ। असफलताबाट सिक्ने क्षमता विकास गर्छ। सकारात्मक ऊर्जा यहीँ उपयोगी हुन्छ। जोखिमलाई तथ्यका आधारमा मूल्यांकन गर्नुपर्छ। धैर्यपूर्वक पुनः प्रयास गर्नुपर्छ। नैतिक उद्यमशीलता आर्थिक विकासको बलियो आधार बन्न सक्छ।

त्यसैले युवालाई अवसर, शिक्षा, सीप र जिम्मेवारी दिनुपर्छ। राज्यले विश्वास गर्नुपर्छ। समाजले मार्गदर्शन गर्नुपर्छ। परिवारले प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। युवाले पनि आफ्नो शक्ति नैतिक उद्देश्यमा प्रयोग गर्नुपर्छ। सकारात्मक ऊर्जालाई सदाचारसँग जोड्न सके युवा सशक्तीकरण वास्तविक सामाजिक रूपान्तरणमा बदलिन सक्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन्।)