-नियात्रा

तोमनाथ उप्रेती

अघि बढ्दै जाँदा मलाई महसुस भयो, धनकुटाको इतिहास पहाडका थुम्काहरूमा छ। खोलाहरूको बहावमा छ। किरातहरूको लोकस्मृतिमा छ। हरेक गाउँको नाममा छ। यहाँ इतिहास पढ्न पुस्तक मात्र पर्याप्त हुँदैन, भूगोल, जनश्रुति र मौनतालाई पनि पढ्न जान्नुपर्छ। यही कारण धनकुटाको इतिहासलेखन घटनाहरूको सूचीभन्दा धेरै स्मृति, मिथक र प्रमाणको संवाद बनेर उभिएको छ।

धनकुटा नामको उत्पत्तिबारे अनेक कथाहरू सुनिन्छन्। कसैले संस्कृतको “धान्यकुट” बाट यसको विकास भएको बताउँछन्, जहाँ धानका राशि जस्तै देखिने पहाडी थुम्काहरूले यस भूभागलाई परिचित गराए। कसैले यहाँ रहेको धनकुटा देवीस्थान लाई यसको आधार मान्छन्। किरात आठपहरियाहरूको विशाल ओखलमा धान कुटिने परम्पराले पनि यो नाम जन्माएको भन्ने विश्वास छ। कागते क्षेत्रका दुई प्राचीन पोखरीलाई ढिकी र ओखलसँग तुलना गर्ने जनश्रुति अझै स्थानीय स्मृतिमा जीवित छ। यी कथाहरूले एउटा महत्त्वपूर्ण सत्य उद्घाटित गर्छन्।इतिहास सधैँ अभिलेखबाट मात्र बन्दैन, समाजले आफ्नो भूगोलसँग गाँसेका विश्वासहरू पनि इतिहासका स्रोत बन्छन्।

धनकुटाको ऐतिहासिक विकास किरात सभ्यताको निरन्तरतासँग गहिरोसँग जोडिएको छ। राई, याख्खा, लिम्बू र आठपहरियाहरूले यस भूभागलाई भाषा, संस्कृति, भूमि व्यवस्थापन, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सामुदायिक जीवनको विशिष्ट परम्परा निर्माण गरे। पछि गोर्खा राज्यको एकीकरण, राणा शासन, आधुनिक प्रशासनिक पुनर्संरचना तथा वि.सं. २०१९ सालमा धनकुटा जिल्लाको औपचारिक नामकरणसम्म आइपुग्दा यस भूभागले अनेक राजनीतिक रूपान्तरण भोग्यो। तर यी सबै परिवर्तनका बीच यसको सांस्कृतिक आत्मा भने उही रहिरह्यो।

सभ्यता केवल दरबारमा जन्मिँदैन गाउँका चौतारा, पदमार्ग, मन्दिर, किरात मुन्धुम, खेतका आली, पहाडका थुम्का र जनताको सामूहिक स्मृतिमा पनि सभ्यता बाँच्छ। त्यसैले धनकुटा हेर्नु भनेको एउटा जिल्ला हेर्नु मात्र होइन; इतिहास, भूगोल, संस्कृति र मानवीय चेतनाले एकअर्कालाई लेखिरहेको जीवित ग्रन्थ पढ्नु हो। यहाँ प्रत्येक उकालो एउटा अध्याय हो, प्रत्येक कुहिरो एउटा रूपक हो र प्रत्येक पहाडले समयको मौन इतिहास अझै पनि धैर्यपूर्वक सुनाइरहेको छ।

अघि बढ्दै जाँदा धनकुटाले आफ्नो अर्को रूप देखायो,प्रकृतिको यस्तो सौन्दर्य, जहाँ पृथ्वी र आकाश एकअर्काप्रति मौन आकर्षणमा बाँधिएका प्रेमीझैँ देखिन्थे। भेडेटारको कुहिरो डाँडाहरूको काँधमा बिस्तारै झर्दै थियो, मानौँ कुनै लजालु युवतीले सेतो आँचलले आफ्नो अनुहार आधा छोपेकी हो। हावाले त्यो आँचल कहिले उघार्थ्यो, कहिले फेरि ओढाइदिन्थ्यो। प्रकृतिको यो लुकामारीमा कुनै अश्लीलता थिएन; केवल सृष्टिको आदिम लय थियो।

महाभारत पर्वतका हरिया काखहरू घामको कोमल स्पर्शले सुनौलो हुँदै थिए। डाँडाका वक्ररेखाहरू मातृत्वले भरिएका पृथ्वीका अङ्गझैँ लाग्थे, जहाँ प्रत्येक वन, प्रत्येक घाँसे मैदान र प्रत्येक फूलले जीवनको उर्वरता गाइरहेको थियो। तल गहिरा खोँचहरू थिए, माथि खुला आकाश। बीचमा उभिएको मानिसले पहिलोपटक बुझ्थ्यो—प्रकृति केवल हेर्ने वस्तु होइन, अनुभूत गर्ने उपस्थिति हो।

वनभित्र पस्दा लालीगुराँसका पातहरू हावासँग सुम्सुम्याइरहेका थिए। सुनाखरीका फूलहरू चट्टानका काखमा टाँसिएर मुस्कुराइरहेका थिए। काईले ढाकिएका ढुङ्गाहरूमा वर्षौँको चिसोपन सुतिरहेको थियो। ती ढुङ्गामाथि झरेका पानीका थोपाहरू मोतीजस्तै चम्किन्थे। प्रकृतिले यहाँ आफ्नो शरीरलाई रङ, गन्ध, स्पर्श र संगीतले सजाएकी थिई।
हावामा चियाका कोमल पातको सुगन्ध मिसिएको थियो। कतै पाक्दै गरेका सुन्तलाका बगान थिए। कतै बाँसका झुरमुटहरू एकअर्कालाई आलिङ्गन गरेझैँ हल्लिरहेका थिए। चराहरूको स्वर कुनै अदृश्य बाँसुरीको धुन बनेर डाँडाबाट डाँडासम्म फैलिरहेको थियो। यस्तो लाग्थ्यो, प्रकृतिले आफ्नो प्रेम व्यक्त गर्न शब्द होइन, सुगन्ध र संगीत रोजेकी छ।

त्यही क्षण मलाई लाग्यो संसारको सबैभन्दा गहिरो आकर्षण शरीरमा होइन, सृष्टिको लयमा हुन्छ। नदीले पहाडलाई छुन खोज्छ। कुहिरोले वनलाई चुम्न खोज्छ। घामले फूललाई उज्यालोले स्पर्श गर्छ। वर्षाले माटोलाई भिजाउँछ। यी सबैमा एउटा आदिम, पवित्र र सृजनशील प्रेम लुकेको छ। यही प्रेमबाट जंगल हरियो हुन्छ, फूल फुल्छ, बीउ अंकुराउँछ र जीवन निरन्तर जन्मिरहन्छ।

सायद प्रकृतिको यही सौन्दर्यलाई ऋषिहरूले शक्ति भने। पृथ्वी र आकाशको यही मिलनलाई उनीहरूले सृष्टि भने। अनि मानिसले त्यसैको सानो अंशलाई प्रेमको नाम दियो। धनकुटाको पहाडमा उभिँदा महसुस भयो प्रकृतिको सबैभन्दा मोहक रूप आँखाले देखिने दृश्यमा होइन, जीवनलाई निरन्तर जन्म दिइरहेको त्यस अदृश्य आलिङ्गनमा रहेछ।

राजारानी पुग्नेबित्तिकै जंगलले मलाई पर्यटकका रूपमा होइन, पुरानो चिनजानको मानिसझैँ स्वागत गर्‍यो। हावाको ताप फेरिएको थियो। माटोको गन्ध अझ गहिरिएको थियो। अग्ला सल्ला, उत्तिस, कटुस, चिलाउने र लालीगुराँसका वृक्षहरू आकाशतिर उभिएका थिए। उनीहरूको मौनतामा शताब्दीहरूको इतिहास थियो। ती वृक्षहरूले कुनै पुस्तक लेखेनन्। कुनै अभिलेख राखेनन्। तर उनीहरूको जराले समयलाई समातेर राखेका थिए। राज्यहरू उदाए। साम्राज्यहरू ढले। मानिसहरू आए। गए। तर जंगल आफ्नै लयमा उभिरह्यो। त्यही क्षण लाग्यो,सभ्यताको पहिलो विश्वविद्यालय शायद वन नै थियो, जहाँ मानिसले धैर्य, सहअस्तित्व र पुनर्जन्मको पाठ सिकेको थियो।
राजारानी तालको किनारमा केहीबेर बस्दा पानीको सतहमा आकाश आफैँ झुकेको देखिन्थ्यो। एउटा हावाको झोक्काले तरंग उठ्थ्यो, अनि केही क्षणपछि फेरि सबै शान्त हुन्थ्यो। मन पनि यस्तै रहेछ। बाहिरको घटनाले तरंग उठाउँछ। तर गहिराइमा शान्ति बचिरहन्छ। प्रकृतिले मलाई ध्यान सिकाइरहेकी थिई,मौन हुनु भनेको आवाज हराउनु होइन; भित्रको कोलाहल शान्त पार्नु हो।

त्यसपछि यात्रा ध्वजेडाँडातिर उकालियो। उचाइ बढ्दै जाँदा क्षितिज फराकिलो हुँदै गयो। पूर्वतिर टाढासम्म सगरमाथा, मकालु, कञ्चनजङ्घा र अन्य हिमशृङ्खलाहरू नीलो आकाशमाथि उज्याला मन्त्रझैँ उभिएका देखिन्थे। ती हिमालहरू केवल चट्टान थिएनन्। उनीहरू पृथ्वीका मौन ऋषि थिए। हजारौँ वर्षदेखि ध्यानस्थ। न हतार। न प्रदर्शन। केवल अस्तित्वको शुद्ध उपस्थिति।

त्यही दृश्यले एउटा अनुभूति जन्मायो,ध्यान भनेको संसारबाट भाग्नु होइन। संसारसँग यति गहिरो रूपमा एकाकार हुनु हो कि ‘म’ र ‘ब्रह्माण्ड’ बीचको दूरी आफैँ हराओस्। हिमालहरू बोल्दैनन्। तर उनीहरूको मौनताले हजारौँ उपदेशभन्दा बढी प्रभाव पार्छ।

छिन्ताङ पुगेपछि यात्राको स्वर फेरि बदलियो। यहाँ प्रकृतिको सौन्दर्यसँग इतिहासको पीडा मिसिएको थियो। शहीद स्मृति पार्कमा उभिएका प्रत्येक शिलालेख, प्रत्येक ढुङ्गा र प्रत्येक वृक्षले एउटा अधुरो संवाद बोकेको अनुभूति हुन्थ्यो। यहाँ हावा पनि सामान्य थिएन। त्यसमा बलिदानको गन्ध मिसिएको थियो। स्वतन्त्रताको मूल्य कागजमा होइन, मानिसको रगतमा लेखिएको हुन्छ भन्ने सत्य त्यहाँको मौनताले सम्झाइरहेको थियो।

म स्मारकअगाडि लामो समय उभिरहेँ। कसैले केही बोलेन। तर भित्र एउटा प्रश्न लगातार उठिरह्यो के हामीले प्राप्त गरेको स्वतन्त्रताको सम्मान त्यति नै गर्छौं, जति यसको लागि कसैले आफ्नो जीवन अर्पण गरेका थिए? उत्तर सजिलो थिएन।

रगत समयसँगै सुक्छ। तर त्याग इतिहासको माटोमा सदैव हरियो रहन्छ।

धनकुटाको सामाजिक जीवनले अर्को गहिरो प्रभाव छोड्यो। यहाँ किरात सभ्यताको प्राचीन चेतना, हिन्दू संस्कृतिको निरन्तरता, बौद्ध करुणाको स्पर्श र विभिन्न जातीय समुदायहरूको सहअस्तित्व एउटै माला बनेर गाँसिएको थियो। राई, लिम्बू, याख्खा, आठपहरिया, ब्राह्मण, क्षेत्री, मगर, तामाङ, नेवार, गुरुङ—सबैले आ-आफ्नो पहिचान जोगाउँदै साझा समाज निर्माण गरेका थिए। यही विविधताले धनकुटालाई केवल एउटा जिल्ला होइन, नेपाली सभ्यताको जीवित संग्रहालय बनाएको रहेछ।
एउटा अठपहरिया वृद्धसँग लामो संवाद भयो। उनको अनुहारमा उमेरका गहिरा रेखाहरू थिए, तर आँखामा बालकको जस्तै चमक। उनले मुस्कुराउँदै भने, “पहाडले मानिसलाई दुई कुरा सिकाउँछ—चढ्न र झुक्न। चढ्न नसक्नेले शिखर देख्दैन। झुक्न नसक्नेले आकाश देख्दैन।” त्यो वाक्य मैले यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपहार ठानेँ।उकालोले शरीरलाई बलियो बनाउँछ।झुकाइले आत्मालाई विशाल बनाउँछ।

पाख्रीबासतिरको बाटो सुन्तलाका बगानले भरिएको थियो। हरिया डाँडाका काखमा फैलिएका चियाका बोटहरू यस्तो लाग्थे, मानौँ पृथ्वीले आफ्ना हरिया अक्षरमा कविता लेखिरहेकी हो। बिहानको घामले चियाका कोमल पातमा सुनका धर्का कोर्थ्यो। खेतका आलीमा झुकेर काम गरिरहेका किसानहरू, दूधका क्यान बोकेर बजारतिर हिँड्ने युवाहरू, विद्यालयबाट फर्कँदै गरेका बालबालिका, गोठतिर फर्कने गाईबस्तु र घरघरबाट उठिरहेको चुलोको धुवाँ यी सबै दृश्यहरूले समृद्धिको नयाँ अर्थ सिकाए।विकास मानिसको अनुहारमा देखिने सन्तुष्टिको उज्यालो पनि हो।

धनकुटा नगरमा साँझ बिस्तारै ओर्लिँदै थियो। डाँडामाथि सूर्यको अन्तिम किरणहरू सुनौलो भएर फैलिएका थिए। बजारका झ्यालहरूमा बत्ती बल्न थालेका थिए। कुहिरो फेरि पहाडको काखबाट उठेर सहरलाई अँगाल्न आइपुगेको थियो। त्यो साँझ हेर्दा लाग्यो दिन अस्ताएको होइन, प्रकृतिले अर्को ध्यान आरम्भ गरेकी हो। त्यही मौन उज्यालोभित्र उभिएर मैले महसुस गरेँ, धनकुटाको वास्तविक सौन्दर्य दृश्यमा मात्र होइन, दृश्यले जगाउने चेतनामा रहेछ।

सूर्य पश्चिमका डाँडामुनि बिस्तारै विलाउँदै थियो। दिनको अन्तिम उज्यालोले धनकुटाका पहाडहरूलाई सुनौलो आभाले स्नान गराइरहेको थियो। आकाश पहेंलोबाट सुनौलो, सुनौलोबाट केशरिया, अनि बिस्तारै बैजनी हुँदै रातको काखमा समर्पित भइरहेको थियो। त्यो साँझ कुनै साधारण प्राकृतिक दृश्य थिएन; त्यो दिन र रातबीचको मौन संवाद थियो। पहाडहरूले केही बोलेनन्। तर उनीहरूको मौनतामा एउटा गहिरो शान्ति थियो, जसले मनभित्रका असङ्ख्य आवाजहरूलाई पनि बिस्तारै थामिदियो।
धनकुटा नगरका घरघरमा एकपछि अर्को गर्दै बत्ती बल्न थाले। टाढाबाट हेर्दा ती बत्तीहरू पृथ्वीमा झरेका ताराहरूजस्ता देखिन्थे। प्रत्येक झ्यालभित्र एउटा परिवार थियो। कसैको हाँसो। कसैको प्रतीक्षा। कसैको संघर्ष। कसैको प्रार्थना। त्यतिबेला मलाई लाग्यो,संसार बिजुलीको उज्यालोले मात्र उज्यालो भएको होइन मानिसका आशा, प्रेम र विश्वासले उज्यालो भएको हो।

आशा निभ्यो भने सबैभन्दा तेज बत्ती पनि अँध्यारो हुन्छर आशा बाँचेसम्म एउटा सानो दियोले पनि रातलाई चुनौती दिन सक्छ।

रात गहिरिँदै गयो। होटलको झ्याल खोलेर म धेरैबेर बाहिर हेरिरहेँ। दिनभरि स्पष्ट देखिएका पहाडहरू अब अन्धकारमा विलीन भइसकेका थिए। उनीहरूको आकृति हराइसकेको थियो। तर उपस्थिति हराएको थिएन। हावाको स्पर्शमा, वनको सुगन्धमा, झ्याउँकिराको स्वरमा र रातको निस्तब्धतामा ती पहाडहरू अझ गहिरोसँग महसुस भइरहेका थिए।त्यही क्षण एउटा आध्यात्मिक अनुभूति मनमा जन्मियो।ईश्वर पनि शायद यस्तै हुन्छन्।आँखाले सधैँ देखिँदैनन्।तर अनुभूतिबाट कहिल्यै टाढा हुँदैनन्।विश्वास दृश्यको विषय होइन।उपस्थितिको अनुभव हो।

भोलिपल्ट बिहान फर्कने बेला धनकुटा पहिलेझैँ शान्त थियो। कुहिरोले फेरि डाँडाहरूलाई सेतो चादर ओढाइदिएको थियो। सडकहरू उस्तै थिए। हावा उस्तै थियो। तर म उस्तै थिइनँ। एउटा यात्राले मानिसलाई बदल्ने भनेको यही रहेछ। बाहिरी भूगोल उही रहन्छ, भित्री भूगोल बदलिन्छ।

धनकुटाले मलाई कुनै महँगो उपहार दिएन। न कुनै मूर्ति, न कुनै तस्वीर, न कुनै स्मृतिचिन्ह। तर उसले संसारलाई हेर्ने एउटा नयाँ दृष्टि दियो, जुन कुनै बजारमा किन्न सकिँदैन र कुनै संग्रहालयमा सुरक्षित राख्न सकिँदैन। त्यहाँबाट फर्किएपछि पहाड मेरो लागि ढुङ्गाको थुप्रो मात्र रहेन त्यो लाखौँ वर्षको समय बोकेको जीवित अभिलेख बन्यो, जहाँ पृथ्वीले आफ्नै इतिहास शिलामा कुँदेर राखेकी छ। नदी पानीको बहाव मात्र रहिन ऊ परिवर्तन, निरन्तरता र पुनर्जन्मको दर्शन बनिन्, जसले सिकाइरहन्छ,बग्नु नै जीवन हो, रोकिँदा अस्तित्व सुक्न थाल्छ।

कुहिरो मौसमको एउटा क्षणिक घटना मात्र रहेन ऊ सत्य र रहस्यबीच झुन्डिएको अदृश्य पर्दा बन्यो, जसले सम्झाइरहन्छ कि जीवनका सबै उत्तर स्पष्ट देखिँदैनन्, केही उत्तर अनुभूतिमा मात्र खुल्छन्। वन रूखहरूको भीड मात्र रहेन; त्यो पृथ्वीको मौन प्रार्थना बन्यो, जहाँ प्रत्येक पातले हावासँग मन्त्र उच्चारण गरिरहेको हुन्छ, प्रत्येक जराले माटोसँग जीवनको वाचा दोहोर्याइरहेको हुन्छ। अनि मानिस… मानिस केवल एउटा जैविक प्राणी मात्र रहेन; ऊ प्रकृति र ब्रह्माण्डबीच चेतनाको सेतु बन्यो एउटा यस्तो सेतु, जसले माटोको सीमित शरीरभित्र अनन्तताको अनुभूति बोकेर हिँड्छ।

त्यसपछि मैले बुझें, यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि नयाँ ठाउँ देख्नु होइन आफूभित्र नयाँ दृष्टि जन्माउनु रहेछ। धनकुटाले मेरो बाटो मात्र परिवर्तन गरेन, उसले मेरो चेतनाको दिशासमेत परिवर्तन गरिदियो।गाडी ओरालो झर्दै थियो। प्रत्येक मोडसँगै धनकुटा आँखाबाट टाढिँदै गइरहेको थियो। भेडेटारका कुहिरा, हिलेको चिया, राजारानीको जंगल, ध्वजेडाँडाको क्षितिज, छिन्ताङको मौन इतिहास र पाख्रीबासका सुन्तलाका बगानहरू एक एक गर्दै दृष्टिबाट ओझेल पर्दै थिए। तर स्मृतिबाट होइन। बरु ती दृश्यहरू मनभित्र झन् स्पष्ट हुँदै गइरहेका थिए।

त्यसबेला मैले एउटा गहिरो सत्य बुझेँ यात्राको अन्त्य गन्तव्य छोड्दा हुँदैन, यात्राको अन्त्य तब मात्र हुन्छ, जब कुनै ठाउँले हाम्रो अन्तरात्मामा प्रश्न उठाउन छोड्छ। धनकुटाले भने विदाइका बेला पनि प्रश्नहरू छोडिरहेको थियो। पहाडहरू किन यति मौन छन्? नदीहरू किन कहिल्यै थाक्दैनन्? जंगलले किन मानिसभन्दा बढी धैर्य राख्छ? इतिहास किन अभिलेखमा भन्दा जनस्मृतिमा लामो समय बाँच्छ? ती प्रश्नहरूको उत्तर तत्काल थिएन, तर तिनैले मेरो चेतनामा एउटा नयाँ यात्राको सुरुवात गरिदिएका थिए। त्यही क्षण महसुस भयो प्रकृति केवल आँखाले हेर्ने दृश्य होइन, जीवनलाई बुझाउने दर्शन हो। इतिहास केवल मिति, शासन र युद्धहरूको विवरण होइन, पुस्तौंपुस्ताले बोकेर हिँडेको सामूहिक स्मृति हो। सभ्यता केवल सडक, भवन र दरबारहरूको निर्माण होइन, मानिसभित्र जीवित रहने चेतना, करुणा र संस्कृतिको निरन्तर प्रवाह हो। अनि यात्रा… यात्रा केवल एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्नु होइन; आफ्नै सीमित ‘म’ बाट विशाल ‘हामी’ सम्म पुग्ने आध्यात्मिक आरोहण हो, जहाँ मानिस आफ्नो अहंकार गुमाउँछ र अस्तित्वको विशालतालाई भेट्छ।

गाडी अन्तिम मोड काटेर तराईतिर झरिसकेको थियो। धनकुटाका पहाडहरू विस्तारै क्षितिजपारि हराइसकेका थिए, तर उनीहरूको मौन उपस्थिति अझै मेरो भित्र जीवित थियो। मैले त्यतिबेला बुझें—केही यात्राहरू कहिल्यै समाप्त हुँदैनन्। ती भूगोलबाट निस्केर समयमा प्रवेश गर्छन्, समयबाट स्मृतिमा बस्छन्, स्मृतिबाट चेतनामा रूपान्तरित हुन्छन्, र अन्ततः मानिसको व्यक्तित्वकै एउटा अंश बन्छन्। धनकुटा अब मेरो लागि प्रशासनिक सीमाभित्र बाँधिएको जिल्ला रहेन। ऊ एउटा जीवित दर्शन बन्यो, मौन गुरु बन्यो, समयको शिला बन्यो, जसले बिना शब्द जीवनको सबैभन्दा गहिरो शिक्षा दियो। आज पनि जब कुनै पहाडमाथि कुहिरो झर्छ, कुनै चियाबारीमाथि बिहानको घाम फैलिन्छ, वा कुनै जंगलको हावाले मेरो अनुहार छोइरहन्छ, म धनकुटालाई फेरि भेट्छु। नक्सामा होइन, स्मृतिमा पनि होइन मेरो आत्माको गहिराइमा। र सायद जीवनको सबैभन्दा सफल यात्रा त्यही हो, जहाँ फर्किएपछि संसार उस्तै रहन्छ, तर संसारलाई हेर्ने मानिस भने सधैँका लागि बदलिइसकेको हुन्छ।

गाडीले अन्तिम मोड काट्दा धनकुटाका पहाडहरू कुहिरोभित्र बिस्तारै विलाउन थाले। मैले झ्यालबाट धेरैबेर पछाडि फर्केर हेरिरहेँ। कुनै ठाउँ पहिलो पटक छोड्दा यति धेरै पीडा किन हुन्छ? सायद केही भूगोलहरू केवल नक्सामा हुँदैनन् ती मनको कुनै गहिरो कुनामा घर बनाइसकेका हुन्छन्। धनकुटा पनि अब एउटा जिल्ला मात्र रहेन। त्यो मेरो स्मृतिको स्थायी ठेगाना बनिसकेको थियो। यहाँका डाँडाहरू, जंगलहरू, चौतारीहरू, चियाबारीहरू, सुन्तलाका बगानहरू र कुहिरोले भरिएका बिहानहरूले मेरो भित्र एउटा यस्तो मौन संसार निर्माण गरिसकेका थिए, जसलाई कुनै दूरीले मेटाउन सक्दैन।

त्यो यात्राले मलाई कुनै वस्तु दिएन, तर जीवनभर साथ रहने दृष्टि दियो। अब पहाड मेरो लागि केवल ढुङ्गाको थुप्रो रहेन; त्यो धैर्यको जीवित प्रतिमा बन्यो। नदी पानीको प्रवाह मात्र रहिन ऊ समयजस्तै निरन्तर बगिरहने जीवनको दर्शन बनिन्। जंगल रूखहरूको भीड मात्र रहेन त्यो पृथ्वीको धड्कन बन्यो। कुहिरो मौसम मात्र रहेन त्यो सत्य र रहस्यबीचको सूक्ष्म पर्दा बन्यो। धनकुटाले मलाई सिकायो संसारमा देखिने सबैभन्दा सुन्दर कुरा आँखाले देखिँदैन, त्यो त चेतनाले मात्र अनुभूत गर्न सकिन्छ।
घर फर्किएपछि पनि धनकुटा मबाट कहिल्यै फर्किएन। कहिलेकाहीँ साँझपख पश्चिममा घाम अस्ताउँदै गर्दा, वा वर्षायाममा कुनै डाँडामाथि कुहिरो झर्दै गरेको देख्दा, मन अनायास धनकुटातिर पुगिहाल्छ। लाग्छ, मेरो आत्माको एउटा अंश अझै पनि भेडेटारको चिसो हावामा उडिरहेको छ, राजारानीको जंगलमा मौन उभिएको छ, ध्वजेडाँडाबाट हिमालहरूलाई निहारिरहेको छ, वा छिन्ताङको स्मारकअगाडि इतिहाससँग संवाद गरिरहेको छ। शरीर मात्र फर्किएको हो चेतना अझै त्यहीँ यात्रामा छ।

त्यस दिन मैले बुझें यात्राको वास्तविक अर्थ गन्तव्यमा पुग्नु होइन, आफूभित्र नयाँ मानिस जन्माउनु रहेछ। केही यात्राहरू बाटो सकिएसँगै समाप्त हुँदैनन्। ती जीवनभर हामीभित्र हिँडिरहन्छन्। धनकुटाले मेरो पाइला रोकेन उसले मेरो दृष्टि बदलिदियो। अब जहाँसुकै पहाड देख्छु, त्यहाँ धनकुटाको अनुहार देख्छु। जहाँसुकै हावा चल्छ, त्यहाँ भेडेटारको स्पर्श भेट्छु। जहाँसुकै इतिहासको कुरा उठ्छ, त्यहाँ छिन्ताङको मौन बलिदान सम्झन्छु। त्यसैले आज म निर्धक्क भएर भन्न सक्छु मैले धनकुटाको यात्रा गरेको होइन धनकुटाले मेरो आत्माको यात्रा गरेको थियो। र त्यो यात्रा अझै समाप्त भएको छैन। त्यो प्रत्येक साससँग, प्रत्येक सम्झनासँग र प्रत्येक नयाँ यात्रासँग निरन्तर अगाडि बढिरहेको छ।