तोमनाथ उप्रेती । मानव जीवनको सफलता मानिसले कति धन कमायो, कति ठूलो पद प्राप्त गर्‍यो वा कति प्रसिद्ध भयो भन्ने प्रश्नभन्दा उसले आफ्नो जीवनलाई कति नैतिक, जिम्मेवार, विवेकपूर्ण र अर्थपूर्ण बनायो भन्ने प्रश्न बढी महत्वपूर्ण हुन्छ। जीवनको वास्तविक सफलता व्यक्तिको चरित्र, चेतना र कर्मको गुणस्तरमा अभिव्यक्त हुन्छ। यस अर्थमा असल चरित्र, जागृत चेतना र सत्कर्म मानव जीवनका तीन परस्परपूरक आधार हुन्। चरित्रले व्यक्तिको नैतिक स्वरूप निर्माण गर्छ, चेतनाले सही गलत छुट्याउने विवेक प्रदान गर्छ र सत्कर्मले ती मूल्यलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्छ। यी तीन पक्षको सन्तुलित विकासबाट मात्र व्यक्ति, समाज र राष्ट्रको दिगो प्रगतिको आधार तयार हुन्छ।

चरित्रले व्यक्तिको स्थायी नैतिक गुण, आचरण, मूल्य, विश्वास र व्यवहारको समष्टिगत स्वरूपलाई बुझिन्छ। मानिस एकान्तमा हुँदा उसले के सोच्दछ र सार्वजनिक जीवनमा अरूसँग कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने दुवै चरित्रसँग सम्बन्धित छन्। इमानदारी, सत्यनिष्ठा, आत्मसंयम, जिम्मेवारीबोध, करुणा, न्यायप्रियता, अनुशासन र अरूप्रतिको सम्मान असल चरित्रका प्रमुख आधार हुन्। चरित्र कुनै एक दिनमा निर्माण हुने वस्तु होइन। दैनिक जीवनका साना साना निर्णय, बानी र व्यवहारको निरन्तर अभ्यासबाट चरित्र निर्माण हुन्छ। त्यसैले चरित्रलाई व्यक्तिको नैतिक पूँजी पनि भन्न सकिन्छ।

अरस्तूको सद्गुण नैतिकताले चरित्र निर्माणमा अभ्यासको विशेष महत्व देखाउँछ। उनका अनुसार सद्गुण ज्ञानबाट मात्र प्राप्त हुँदैन; त्यसलाई व्यवहारमा निरन्तर अभ्यास गर्नुपर्छ। मानिस न्यायपूर्ण कार्य गर्दै जाँदा न्यायप्रिय बन्छ, संयमित व्यवहार गर्दै जाँदा संयमी बन्छ। यस दृष्टिले असल चरित्र जन्मजात पूर्ण रूपमा प्राप्त हुने गुण होइन त्यो निरन्तर आत्मअनुशासन र नैतिक अभ्यासबाट विकसित हुने जीवनशैली हो। आजको समाजमा यो दृष्टिकोण झन् सान्दर्भिक छ, किनकि सूचना र अवसरको विस्तारसँगै प्रलोभन, स्वार्थ र तात्कालिक लाभका सम्भावनाहरू पनि बढेका छन्।

असल चरित्रको पहिलो आधार सत्यनिष्ठा हो। सत्यनिष्ठ व्यक्तिले परिस्थितिअनुसार आफ्नो मूल्य परिवर्तन गर्दैन। लाभ प्राप्त हुने अवस्थामा सत्य बोल्ने र घाटा हुने अवस्थामा असत्यको सहारा लिने प्रवृत्ति चरित्रको दृढता होइन। वास्तविक नैतिकता त्यतिबेला परीक्षण हुन्छ, जब गलत बाटोबाट तत्काल लाभ प्राप्त गर्न सकिन्छ। त्यसैले चरित्रको मूल्य कठिन परिस्थितिमा गरिएको निर्णयबाट मापन हुन्छ। सार्वजनिक जीवनमा सत्यनिष्ठा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ, किनकि एउटा व्यक्तिको अनैतिक निर्णयले संस्थाको विश्वसनीयता र समाजको विश्वाससमेत प्रभावित गर्न सक्छ।

चरित्रसँगै चेतनाको भूमिका उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। चेतना आफ्नो अस्तित्व, परिवेश, जिम्मेवारी, मूल्य र कर्मका परिणामप्रति जागरूक हुने क्षमता हो। जागृत चेतनाले मानिसलाई आफ्नो व्यवहारमाथि प्रश्न गर्न सिकाउँछ मैले के गर्दैछु? किन गर्दैछु? यसबाट कसलाई लाभ वा हानि पुग्छ? यो निर्णय नैतिक रूपमा उचित छ कि छैन? यस्ता प्रश्नले मानिसलाई आवेगबाट विवेकतर्फ लैजान्छ। त्यसैले जागृत चेतना नैतिक निर्णयको आन्तरिक मार्गदर्शक हो।

मानिससँग ज्ञान हुनु र चेतना जागृत हुनु एउटै कुरा होइन। आधुनिक शिक्षाले मानिसलाई सूचना, सीप र प्राविधिक दक्षता प्रदान गर्न सक्छ, तर त्यसलाई सही उद्देश्यमा प्रयोग गर्ने विवेक स्वतः विकास हुन्छ भन्ने छैन। उच्च शिक्षित व्यक्तिले पनि अनैतिक काम गर्न सक्छ र सामान्य औपचारिक शिक्षा प्राप्त गरेको व्यक्तिले पनि अत्यन्त उच्च नैतिक चरित्र प्रदर्शन गर्न सक्छ। यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने ज्ञानको मूल्य त्यसलाई निर्देशित गर्ने चेतनामा निर्भर हुन्छ। ज्ञानले शक्ति दिन्छ भने चेतनाले त्यो शक्तिको जिम्मेवार प्रयोग सिकाउँछ।

जागृत चेतनाको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष आत्मचेतना हो। आत्मचेतनाले व्यक्तिलाई आफ्ना कमजोरी, पूर्वाग्रह, इच्छा, भय र सीमाबारे वस्तुगत रूपमा सोच्न सक्षम बनाउँछ। आफूभित्रका कमजोरी स्वीकार गर्न सक्ने व्यक्ति नै सुधारको बाटोमा अघि बढ्न सक्छ। आत्मचिन्तन, अध्ययन, संवाद, ध्यान, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र अनुभवबाट सिक्ने अभ्यासले चेतनालाई परिष्कृत गर्न सहयोग गर्छ। चेतना जागृत हुनु भनेको अरूको गल्ती देख्नु मात्र होइन, आफ्ना कमजोरीप्रति पनि इमानदार हुनु हो।

पूर्वीय दर्शनमा चेतना र आत्मअनुशासनलाई विशेष महत्व दिइएको छ। उपनिषद्हरूको आत्मअन्वेषण, बौद्ध दर्शनको स्मृति र प्रज्ञा, भगवद्गीताको निष्काम कर्म तथा जैन दर्शनको अहिंसा र अपरिग्रहजस्ता अवधारणाले मानिसलाई आफ्नो इच्छा र कर्ममाथि विवेकपूर्ण नियन्त्रण गर्न प्रेरित गर्छन्। बौद्ध दर्शनको सम्यक दृष्टि र सम्यक कर्म बीचको सम्बन्धले पनि सही दृष्टिकोण र सही व्यवहारबीचको अविभाज्य सम्बन्ध देखाउँछ। अर्थात् चेतना केवल विचारको विषय होइन त्यसको अन्तिम परीक्षा कर्ममै हुन्छ।
यहीँबाट सत्कर्मको अवधारणा अगाडि आउँछ। सत्कर्म सत्य, न्याय, करुणा, जिम्मेवारी र मानवकल्याणमा आधारित कार्य हो। कसैलाई कठिन अवस्थामा सहयोग गर्नु, आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु, कमजोरप्रति संवेदनशील हुनु, भ्रष्टाचारबाट टाढा रहनु, वातावरण संरक्षण गर्नु र समाजमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउनु सबै सत्कर्मका उदाहरण हुन्।

सत्कर्मको मूल्य त्यसको आकारमा होइन, उद्देश्य र प्रभावमा निर्भर हुन्छ। ठूलो काम मात्र महान् हुन्छ भन्ने छैन। कहिलेकाहीँ एउटा सानो सद्भावनापूर्ण व्यवहारले अर्को व्यक्तिको जीवनमा ठूलो सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। एक मुस्कान, संकटमा दिएको साथ, सत्य बोल्ने साहस वा अन्यायविरुद्ध उठाइएको आवाज पनि सत्कर्म हुन सक्छ। त्यसैले सत्कर्मलाई दैनिक जीवनको अभ्यास बनाउनु आवश्यक छ। महान् अवसरको प्रतीक्षा गरेर मात्र असल कर्म गर्न खोज्दा नैतिक जीवन अधुरो रहन्छ।

चरित्र, चेतना र सत्कर्मबीच गहिरो अन्तरसम्बन्ध छ। चरित्रले मानिसको आन्तरिक नैतिक आधार तयार गर्छ, चेतनाले त्यस आधारलाई विवेकपूर्ण दिशानिर्देश गर्छ र सत्कर्मले त्यसलाई व्यवहारमा अभिव्यक्त गर्छ। यसलाई एउटा त्रिकोणका रूपमा बुझ्न सकिन्छ चरित्र आधार हो, चेतना दिशा हो र सत्कर्म त्यसको व्यवहारिक परिणाम हो। चरित्र बलियो भए पनि चेतना संकीर्ण भयो भने व्यक्ति कट्टर बन्न सक्छ। चेतना उच्च भए पनि चरित्र कमजोर भयो भने ज्ञान स्वार्थपूर्तिको साधन बन्न सक्छ। चरित्र र चेतना दुवै राम्रो भए पनि कर्ममा रूपान्तरण भएन भने ती केवल आदर्शका रूपमा सीमित हुन्छन्। त्यसैले वास्तविक नैतिक जीवनमा विचार, मूल्य र व्यवहारबीच एकरूपता आवश्यक छ।
व्यक्तिगत जीवनमा यसको महत्व स्पष्ट छ। असल चरित्रले विश्वास निर्माण गर्छ। परिवार, मित्रता, व्यावसायिक सम्बन्ध र सामाजिक जीवन सबै विश्वासमा आधारित हुन्छन्। जागृत चेतनाले भावनात्मक आवेगमा गरिने गलत निर्णयलाई नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ। सत्कर्मले सम्बन्धलाई व्यवहारिक रूपमा सुदृढ बनाउँछ। यसरी यी तीन गुणले व्यक्तिलाई विश्वसनीय र सम्मानित पनि बनाउँछन्।

सार्वजनिक प्रशासन र नेतृत्वमा यसको महत्व अझ हुन्छ। पद, अधिकार र स्रोतको प्रयोग गर्ने व्यक्तिमा चरित्रको अभाव भयो भने संस्थागत शक्ति व्यक्तिगत स्वार्थको साधन बन्न सक्छ। जागृत चेतना भएन भने निर्णयको सामाजिक प्रभावबारे विचार हुँदैन। सत्कर्मको संस्कार भएन भने सार्वजनिक पद सेवा होइन, सुविधाको माध्यम बन्न सक्छ। त्यसैले सुशासनको आधार संरचना सञ्चालन गर्ने व्यक्तिको नैतिक चरित्र पनि हो। कानुनले न्यूनतम आचरण सुनिश्चित गर्न सक्छ, तर उत्कृष्ट सार्वजनिक सेवा प्रदान गर्न आन्तरिक नैतिकता आवश्यक हुन्छ।

आजको डिजिटल युगले चरित्र र चेतनाको परीक्षा अझ जटिल बनाएको छ। सामाजिक सञ्जालमा तत्काल प्रतिक्रिया दिने प्रवृत्ति, गलत सूचना फैलाउने सम्भावना, अरूको गोपनीयताको उल्लङ्घन, घृणात्मक अभिव्यक्ति र डिजिटल भीडको मनोविज्ञानले व्यक्तिको नैतिक जिम्मेवारी बढाएको छ। डिजिटल संसारमा पनि चरित्र उही हुन्छ, जुन वास्तविक संसारमा हुन्छ। पर्दापछाडि लुकेर गरिएको अनैतिक व्यवहार पनि चरित्रकै अभिव्यक्ति हो। त्यसैले डिजिटल नागरिकताका लागि पनि आत्मसंयम, सत्यापन, सम्मान र जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ।

युवापुस्तामा चरित्र, चेतना र सत्कर्मको विकासका लागि शिक्षा प्रणालीले विशेष भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। शिक्षा परीक्षा, प्रमाणपत्र र रोजगारीको तयारीमा सीमित हुनु हुँदैन। नैतिक शिक्षा, नागरिक चेतना, सामाजिक सेवा, वातावरणीय जिम्मेवारी, सामुदायिक सहभागिता र आलोचनात्मक सोचलाई शिक्षाको अभिन्न हिस्सा बनाउनुपर्छ। विद्यार्थीले असल चरित्रका विषयमा पढ्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; उसले व्यवहारमै सहयोग, अनुशासन, इमानदारी र जिम्मेवारी अभ्यास गर्ने अवसर पाउनुपर्छ।

असल चरित्र, जागृत चेतना र सत्कर्म कुनै निश्चित धर्म, जाति, वर्ग वा संस्कृतिमा सीमित मूल्य होइनन्। यी सार्वभौमिक मानवीय मूल्य हुन्। संसारका विभिन्न दार्शनिक र धार्मिक परम्पराहरूले फरक भाषामा भए पनि सत्य, करुणा, आत्मसंयम, न्याय, सेवा र जिम्मेवारीलाई महत्व दिएका छन्। यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि सभ्यताको दीर्घ यात्रामा मानिसले खोजेको वास्तविक समृद्धि केवल बाह्य उपलब्धि होइन, आन्तरिक परिष्कार पनि हो।

सफल जीवनको अर्थ आफू माथि उठ्दै अरूलाई पनि उठ्न सहयोग गर्नु हो। चरित्रले हामी को हौँ भन्ने देखाउँछ, चेतनाले हामीले के सही ठान्छौँ भन्ने निर्धारण गर्छ र सत्कर्मले हामी वास्तवमा के गर्छौँ भन्ने प्रमाणित गर्छ। त्यसैले जीवनलाई सार्थक बनाउन असल चरित्र निर्माण गरौँ, चेतनालाई निरन्तर जागृत राखौँ र सत्कर्मलाई दैनिक जीवनको संस्कार बनाऔँ। व्यक्तिको चरित्र सुध्रिँदा परिवार बलियो हुन्छ, परिवार बलियो हुँदा समाज सुदृढ हुन्छ र समाजको नैतिक आधार बलियो हुँदा राष्ट्र समुन्नत बन्छ। सभ्य समाजको वास्तविक पहिचान उसको भौतिक सम्पन्नताभन्दा पनि त्यहाँका मानिसहरूको चरित्र, चेतना र कर्ममा देखिन्छ।
(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङमा कार्यरत छन् । )