तोमनाथ उप्रेती । मानव सभ्यताको इतिहास विज्ञान, प्रविधि र आर्थिक समृद्धिको इतिहास हो। यो भय र आशा, हिंसा र करुणा, अन्धकार र चेतनाबीचको निरन्तर संघर्षको पनि इतिहास हो। प्रत्येक युगले मानिसलाई कुनै न कुनै प्रकारको त्रास दिएको छ। कुनै समय महामारीले, कुनै समय युद्धले, कुनै समय भोकमरीले र कुनै समय अधिनायकवादले मानव अस्तित्वलाई चुनौती दियो। आजको युगमा यी सबैसँगै नयाँ प्रकारका भयहरू आतङ्कवाद, साइबर असुरक्षा, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको दुरुपयोग, जलवायु सङ्कट, आणविक प्रतिस्पर्धा, गलत सूचनाको महामारी र सामाजिक ध्रुवीकरण जन्मिएका छन्। बाह्य रूपमा मानव सभ्यता अभूतपूर्व उन्नतिमा पुगेको देखिए पनि मानिसको मनभित्र असुरक्षा, अविश्वास र भयको छाया झन् गाढा बन्दै गएको छ।

भय मानव जीवनको स्वाभाविक मनोवैज्ञानिक प्रतिक्रिया हो। यसले संकटबाट जोगिन चेतावनी दिन्छ, तर जब भयलाई राजनीति, व्यापार, विचारधारा वा सत्ताको साधन बनाइन्छ, त्यसले व्यक्तिको विवेक, समाजको नैतिकता र लोकतन्त्रको आत्मालाई कमजोर बनाउँछ। इतिहासले देखाएको छ कि धेरै युद्धहरू केवल हतियारले जितिएका थिएनन्; तिनीहरू पहिले मानिसको मनमा भय सिर्जना गरेर जितिएका थिए। जब नागरिक स्वतन्त्रताभन्दा सुरक्षालाई, सत्यभन्दा अफवाहलाई र विवेकभन्दा उन्मादलाई प्राथमिकता दिन थाल्छन्, त्यहीँबाट चेतनाको क्षय आरम्भ हुन्छ।

आधुनिक सूचना प्रविधिले ज्ञानको पहुँच विस्तार गरेको छ, तर यही प्रविधिले भय फैलाउने क्षमता पनि अभूतपूर्व रूपमा बढाएको छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत केही मिनेटमै अफवाह विश्वभर फैलिन सक्छ। कृत्रिम रूपमा निर्माण गरिएका दृश्य, भिडियो र भ्रामक सामग्रीले मानिसको निर्णय क्षमतालाई प्रभावित गर्न सक्छन्। फलस्वरूप सत्य र असत्यबीचको दूरी साँघुरिएको छैन, बरु सत्यमाथिको विश्वास कमजोर भएको छ। यस्तो अवस्थामा मानिस तथ्यभन्दा भावना, प्रमाणभन्दा पूर्वाग्रह र विवेकभन्दा उत्तेजनाबाट निर्देशित हुन थालेको देखिन्छ।

समकालीन विश्वले भयको राजनीतिलाई विभिन्न रूपहरूमा अनुभव गरिरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा सुरक्षा चिन्ताले हतियार प्रतिस्पर्धा बढाएको छ। जलवायु परिवर्तनको त्रासले खाद्य सुरक्षा र बसाइँसराइका नयाँ चुनौतीहरू सिर्जना गरेको छ। आर्थिक अनिश्चितताले भविष्यप्रतिको विश्वास कमजोर बनाएको छ। महामारीपछिको संसारले देखायो कि केवल भाइरस होइन, डर पनि तीव्र गतिमा फैलिन्छ। कहिलेकाहीँ सामाजिक प्रतिक्रिया स्वयं संकटभन्दा बढी विनाशकारी हुन सक्छ।

भयको सबैभन्दा ठूलो क्षति मानिसको बाह्य जीवनमा मात्र देखिँदैन; यसले भित्री चेतनालाई प्रभावित गर्छ। डरले भरिएको मानिस सहज रूपमा घृणालाई स्वीकार गर्छ, भिन्न विचारलाई शत्रु ठान्छ, संवादभन्दा टकराव रोज्छ र स्वतन्त्र चिन्तनभन्दा भीडको मनोविज्ञान पछ्याउन थाल्छ। यही अवस्थाबाट साम्प्रदायिकता, कट्टरता, षड्यन्त्र सिद्धान्त र सामाजिक विभाजन जन्मिन्छन्। जब समाजमा विश्वास कमजोर हुन्छ, लोकतान्त्रिक संस्थाहरू पनि क्रमशः कमजोर हुन थाल्छन्।

यसका विपरीत, चेतना भनेको सत्यको खोजी गर्ने क्षमता, नैतिक विवेक, आत्मअनुशासन, सहिष्णुता र करुणाको समष्टिगत रूप हो। चेतनायुक्त समाज भयबाट भाग्दैन, त्यसलाई बुझ्छ; घृणालाई बढाउँदैन, संवादलाई प्रोत्साहन गर्छ, अफवाहलाई पछ्याउँदैन, प्रमाण खोज्छ। त्यस्तो समाजमा सुरक्षा केवल हतियारबाट होइन, विश्वास, न्याय र उत्तरदायी संस्थाबाट सुनिश्चित हुन्छ।

आज मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो चुनौती चेतनाको अभाव हो। हामीसँग सूचना धेरै छ, तर विवेक कम छ; शक्ति धेरै छ, तर संयम कम छ, सम्पत्ति धेरै छ, तर करुणा घट्दै गएको छ। यदि भयले हाम्रो चेतनालाई नियन्त्रण गर्न थाल्यो भने विज्ञानले पनि शान्ति दिन सक्दैन, प्रविधिले पनि सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सक्दैन र आर्थिक समृद्धिले पनि स्थायी सुख प्रदान गर्न सक्दैन।

त्यसैले आजको मूल प्रश्न बाहिरी संकट कसरी समाप्त गर्ने भन्ने मात्र होइन, भयको अन्धकारमा हराउन लागेको मानवीय चेतनालाई कसरी पुनर्जागृत गर्ने भन्ने हो। यही प्रश्नको उत्तरमा भविष्यको सभ्यता, लोकतन्त्र, शान्ति र मानवताको स्थायित्व निर्भर रहनेछ।

मनोविज्ञानका अनुसार भय मानव मस्तिष्कको स्वाभाविक सुरक्षा प्रणाली हो। वास्तविक खतराबाट जोगिन यसले शरीर र मस्तिष्कलाई तत्काल प्रतिक्रिया दिन तयार बनाउँछ। तर जब भय दीर्घकालीन मानसिक अवस्था बन्छ, यसले विवेकपूर्ण निर्णय गर्ने क्षमता कमजोर पार्न थाल्छ। मानिसले तथ्यभन्दा भावना, प्रमाणभन्दा पूर्वाग्रह र दीर्घकालीन हितभन्दा तत्कालीन सुरक्षालाई प्राथमिकता दिन्छ। यही कारणले भयग्रस्त समाजमा अफवाह छिटो फैलिन्छ, षड्यन्त्र सिद्धान्तले सजिलै विश्वास पाउँछ र विभाजनकारी विचारले बलियो आधार बनाउँछ।

राजनीतिक विज्ञानमा भयको राजनीति भन्ने अवधारणा यही यथार्थसँग सम्बन्धित छ। इतिहासमा विभिन्न शासन प्रणालीहरूले बाह्य वा आन्तरिक शत्रुको भय देखाएर जनसमर्थन जुटाउने, असहमतिलाई कमजोर पार्ने र असाधारण सुरक्षा उपायलाई वैध ठहर गर्ने प्रयास गरेका उदाहरणहरू प्रशस्त छन्। लोकतान्त्रिक समाजमा पनि आतंकवाद, आप्रवासन, आर्थिक असुरक्षा वा सामाजिक अस्थिरताको डर कहिलेकाहीँ सार्वजनिक बहसलाई तथ्यभन्दा भावनाले निर्देशित गर्ने माध्यम बन्न सक्छ। यसको अर्थ सबै सुरक्षा चिन्ता कृत्रिम हुन्छन् भन्ने होइन; तर वास्तविक जोखिम र भयको राजनीतिक उपयोगबीचको भिन्नता छुट्याउन सक्ने नागरिक चेतना लोकतन्त्रका लागि अत्यावश्यक हुन्छ।

सूचना प्रविधिले ज्ञानको लोकतन्त्रीकरण गरेको छ, तर यसले भय फैलाउने प्रक्रियालाई पनि अभूतपूर्व गति दिएको छ। सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमहरूले मानिसको ध्यान आकर्षित गर्ने सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन्छन्, र धेरै अवस्थामा डर, आक्रोश तथा सनसनीपूर्ण सामग्रीले तथ्यपरक सामग्रीभन्दा बढी प्रतिक्रिया प्राप्त गर्छ। परिणामस्वरूप गलत सूचना, डीपफेक, भ्रामक भिडियो तथा अपुष्ट दाबीहरू लाखौं मानिससम्म केही घण्टामै पुग्न सक्छन्।

डिजिटल युगमा भय आर्थिक र राजनीतिक स्रोतसमेत बनेको छ। क्लिक, भ्यु, विज्ञापन र राजनीतिक प्रभावका लागि डरलाई बजारमा रूपान्तरण गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले सामाजिक विश्वासलाई कमजोर बनाउँदै संस्थाप्रतिको आस्था घटाउने र नागरिकहरूलाई परस्पर शंकालु बनाउने जोखिम सिर्जना गरेको छ। कोभिड–१९ महामारीले विज्ञानको शक्ति मात्र होइन, मानवीय चेतनाको स्तर पनि परीक्षण गर्‍यो। एकातिर वैज्ञानिक सहकार्यबाट छोटो समयमै खोप विकास भयो भने अर्कोतिर गलत सूचना, षड्यन्त्र सिद्धान्त र सामाजिक अविश्वासले सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रयासलाई चुनौती दियो। यस घटनाले स्पष्ट गर्‍यो कि संकटको सामना केवल प्रविधिले सम्भव हुँदैन; त्यसका लागि सामाजिक विश्वास, उत्तरदायी नेतृत्व र सचेत नागरिकता पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

त्यसैगरी जलवायु परिवर्तन, आणविक हतियारको जोखिम, साइबर आक्रमण तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको दुरुपयोगजस्ता चुनौतीहरू कुनै एक राष्ट्रको सीमाभित्र समाधान हुन सक्दैनन्। यी समस्याले विश्वलाई प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्यतर्फ उन्मुख हुन बाध्य बनाएका छन्। यदि राष्ट्रहरू भय र अविश्वासको चक्रमा मात्र अल्झिरहे भने साझा चुनौतीहरूको समाधान झन् कठिन बन्दै जानेछ।

पूर्वीय दर्शनले भयको मूल कारण बाह्य परिस्थितिभन्दा आन्तरिक अवस्थालाई मानेको छ। बुद्धले लोभ, द्वेष र मोहलाई दुःखका प्रमुख कारण बताएका छन्। भगवद्गीताले आसक्ति र अहङ्कारबाट मुक्त विवेकपूर्ण कर्मलाई आन्तरिक शान्तिको आधार मानेको छ। उपनिषद्हरूले आत्मबोधलाई भयमुक्त जीवनको आधारका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यी सबै दृष्टिकोणको साझा सन्देश स्पष्ट छ—बाहिरी संसारलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिँदैन, तर आफ्नो चेतना, विवेक र नैतिक दृष्टिकोणलाई परिष्कृत गर्न सकिन्छ।

यसको अर्थ आधुनिक सुरक्षा संरचना आवश्यक छैन भन्ने होइन। बलियो कानुनी शासन, प्रभावकारी सुरक्षा संयन्त्र, वैज्ञानिक अनुसन्धान र आधुनिक प्रविधि अपरिहार्य छन्। तर यी सबैको सफलताको आधार अन्ततः जिम्मेवार नागरिक चेतना, नैतिक नेतृत्व र सत्यप्रतिको प्रतिबद्धतामै निहित हुन्छ।

भयमुक्त समाज निर्माणको आधार केवल अपराध नियन्त्रण वा सैन्य शक्ति होइन; गुणस्तरीय शिक्षा, आलोचनात्मक सोच, स्वतन्त्र सञ्चार माध्यम, पारदर्शी शासन, सामाजिक न्याय र अन्तरसामुदायिक विश्वास हो। विद्यालयले केवल सूचना होइन, विवेक सिकाउनुपर्छ। सञ्चार माध्यमले केवल सनसनी होइन, सत्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। राज्यले केवल नियन्त्रण होइन, नागरिकको विश्वास आर्जन गर्नुपर्छ। नागरिकले पनि अधिकारसँगै उत्तरदायित्वलाई समान महत्त्व दिनुपर्छ।

जब समाजले डरभन्दा संवाद, घृणाभन्दा सहिष्णुता, अफवाहभन्दा प्रमाण र विभाजनभन्दा सहकार्यलाई रोज्छ, तब चेतना पुनर्जीवित हुन्छ। त्यस्तो समाजमा संकट आउँछन्, तर संकटले मानवतालाई पराजित गर्न सक्दैन। इतिहासले देखाएको छ कि सभ्यताको दीर्घकालीन शक्ति हतियारमा होइन, चेतनामा निहित हुन्छ।

भय मानव जीवनको अपरिहार्य यथार्थ हो, तर भयद्वारा सञ्चालित समाज दीर्घकालसम्म स्वतन्त्र, न्यायपूर्ण र समृद्ध रहन सक्दैन। जब डरले विवेकलाई नियन्त्रण गर्छ, तब सत्य कमजोर हुन्छ, लोकतन्त्र सङ्कुचित हुन्छ र मानवता विभाजित हुन्छ। यसको विपरीत, चेतनाले निर्देशित समाजले संकटलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। आजको विश्वलाई नयाँ प्रविधिभन्दा बढी नयाँ नैतिक चेतना, नयाँ राजनीतिक उत्तरदायित्व र नयाँ मानवीय संवेदनशीलताको आवश्यकता छ।