-नियात्रा

तोमनाथ उप्रेती । बिहानको उज्यालो पहाडमाथि विस्तारै पोखिँदै थियो। पूर्वको आकाश सुनौलो हुँदै थियो। शीतले भिजेका घाँसका पात चम्किरहेका थिए। गुराँसका फूलहरू हावासँग बिस्तारै हल्लिरहेका थिए। ती फूलमा कुनै प्रदर्शन थिएन। कुनै आग्रह थिएन। उनीहरू केवल फुलिरहेका थिए। यही स्वाभाविकता नै मलाई सुन्दर लागिरहेको थियो।
सडक कहिले वनभित्र हराउँथ्यो। कहिले खुला डाँडामा निस्किन्थ्यो। कतै चट्टानको छेउबाट सानो झरना झरिरहेको थियो। कतै खोला ढुंगासँग ठोक्किँदै तलतिर दौडिरहेको थियो। त्यसको आवाजमा एउटा गहिरो संगीत थियो। त्यो संगीत सुन्दा मलाई लाग्थ्यो, पहाड बोलिरहेको छ।म ताप्लेजुङको बाटोमा हिँडिरहेको थिएँ। वरिपरि फैलिएको प्रकृतिले मलाई निरन्तर रोकिरहेको थियो। हरेक मोडमा नयाँ दृश्य थियो। हरेक दृश्यमा एउटा मौन कथा थियो। मलाई लागिरहेको थियो, म कुनै जिल्लाभित्र हिँडिरहेको छैन। म प्रकृतिले आफैँ लेखेको विशाल कविताभित्र प्रवेश गरिरहेको छु।

टाढा हिमशिखरहरू बादलभित्र लुकेका थिए। कहिले बादल हट्थ्यो। सेतो हिमाल अचानक देखिन्थ्यो। सूर्यको किरण पर्दा हिमाल सुनौलो हुन्थ्यो। फेरि बादल आउँथ्यो। हिमाल हराउँथ्यो। मलाई लाग्थ्यो, प्रकृति आफैँ पर्दा खोल्दै र बन्द गर्दै कुनै नाटक देखाइरहेकी छ।पहाडका काखमा साना गाउँहरू देखिन्थे। ढुंगाका घरहरू थिए। खेतका गह्राहरू थिए। आँगनमा मानिसहरू थिए। चुलोबाट निस्किएको धुवाँ आकाशतिर उडिरहेको थियो। त्यो धुवाँमा मलाई जीवनको सरलता देखिन्थ्यो। मलाई त्यतिबेला एउटा कुरा गहिरोसँग महसुस भयो। प्रकृतिको वास्तविक सौन्दर्य उसको भव्यतामा मात्र हुँदैन। त्यो सानो झरनामा पनि हुन्छ। शीतको एउटा थोपामा पनि हुन्छ। गाउँको धुवाँमा पनि हुन्छ। पहाडको मौनतामा पनि हुन्छ।

ताप्लेजुङले मलाई यही सौन्दर्य देखाइरहेको थियो। बाहिर हिमाल उभिएको थियो। तर भित्र मेरो मनमा पनि एउटा शान्त, अडिग र अनन्त नयाँ हिमाल उठिरहेको थियो।
बिहानको ताप्लेजुङ झन् मोहक लाग्छ। पूर्वबाट आएको सुनौलो घाम पहाडका टाकुरामा बिस्तारै पोखिन्छ। रातभरको शीतले गुराँसका पातहरू चम्किरहेका हुन्छन्। घाँसका टुप्पामा टाँसिएका शीतका थोपा साना मोतीजस्ता देखिन्छन्। हावाले गुराँसका हाँगा हल्लाउँदा फूलहरू मौन नृत्य गरिरहेका हुन्छन्।

पहाडका हरिया भित्ताहरू टाढासम्म फैलिएका छन्। कतै बाक्लो वन छ। कतै खुला चरनभूमि छ। कतै सिँढीजस्ता खेतका गह्रा छन्। ती गह्रामा किसानको श्रमको कथा देखिन्छ। घरका छानाबाट निस्किएको धुवाँले गाउँमा जीवन अझै जागिरहेको संकेत दिन्छ।बाटोमुनि तमोर नदी आफ्नै लयमा बगिरहेको हुन्छ। चट्टानमा ठोक्किँदा उसको आवाज गम्भीर सुनिन्छ। कहिले त्यो आवाज नजिकै आउँछ। कहिले गहिरो खोँचभित्र हराउँछ। नदीको निरन्तर प्रवाहले समयको सम्झना गराउँछ। माथि हेर्दा हिमाल देखिन्छ। बादलले कहिले शिखर छोप्छ। कहिले अचानक पर्दा हटेजस्तै हिमाल खुल्छ। सेतो हिमशिखरमा सूर्यको किरण पर्दा त्यो सुनौलो देखिन्छ। केही क्षणपछि फेरि चाँदीजस्तै चम्किन्छ।

ताप्लेजुङको सौन्दर्यमा एउटा गहिरो रहस्य छ। यहाँ प्रकृति कहिल्यै पूर्ण रूपमा आफैँलाई खोल्दैन। केही दृश्य देखाउँछ। केही लुकाउँछ। केही कुरा हावामा छोड्छ। केही कुरा मौनतामा राख्छ।त्यही अपूर्णताले यसको सौन्दर्यलाई पूर्ण बनाउँछ। यात्रु अघि बढिरहन्छ। तर उसको आँखाले पछाडि छुटेको दृश्य खोजिरहन्छ। ताप्लेजुङ त्यसैले केवल हेर्ने ठाउँ होइन। यो अनुभूति गर्ने ठाउँ हो। यहाँको हावा छुन सकिन्छ। नदीको संगीत सुन्न सकिन्छ। हिमालको मौनता महसुस गर्न सकिन्छ। र प्रकृतिको सौन्दर्यलाई मनभित्र लामो समयसम्म बाँचिरहन दिन सकिन्छ।

कुनै घरबाट धुवाँ निस्किरहेको थियो। त्यो धुवाँ केवल चुलोको धुवाँ थिएन। त्यो पहाडको जीवनको संकेत थियो। म फुङ्लिङ पुग्दा साँझ पर्न थालेको थियो। फुङ्लिङ बजार पहाडको काखमा बसेको थियो। बजारमा सामान्य चहलपहल थियो। पसलहरू खुला थिए। मानिसहरू आफ्नो काममा व्यस्त थिए। तर बजारभन्दा बाहिर निस्किएपछि अर्को संसार सुरु हुन्थ्यो। त्यहाँ प्रकृति बोल्थी। हावा बोल्थ्यो। खोला बोल्थ्यो। वन बोल्थ्यो।

भोलिपल्ट बिहान म पाथीभरातर्फ लागेँ। आकाश निलो थियो। हावा चिसो थियो। बाटो उकालो थियो। हरेक पाइला भारी हुँदै गयो। तर मन हलुका हुँदै गयो। बाटोको छेउमा वन थियो। रूखका पातहरू हावासँग कुरा गरिरहेका थिए। कतै चराको आवाज सुनिन्थ्यो। कतै घण्टी बजिरहेको थियो।

यात्रुहरू विस्तारै माथि चढिरहेका थिए। कसैको हातमा पूजा सामग्री थियो। कसैको काँधमा झोला थियो। कसैको अनुहारमा थकान थियो। तर सबैको आँखामा एउटै आकांक्षा थियो। पाथीभरा पुग्ने। म पनि चढिरहेँ। कहिलेकाहीँ रोकिएँ। पछाडि फर्केर हेरेँ। पहाडहरू तह–तह भएर टाढासम्म फैलिएका थिए। हरियो भूगोल बादलभित्र हराउँदै थियो। तलका गाउँहरू साना देखिन थालेका थिए।

मलाई लाग्यो। उचाइ बढ्दा केवल शरीर माथि जाँदैन रहेछ। दृष्टि पनि माथि उठ्दोरहेछ। पाथीभरा पुग्दा म केही क्षण मौन भएँ। ३,७९४ मिटरको उचाइमा रहेको त्यो स्थानले मलाई गहिरो शान्ति दियो। मन्दिर वरिपरि भक्तजन थिए। घण्टीहरू बजिरहेका थिए। हावाले ध्वजाहरू हल्लाइरहेको थियो। कुहिरो कहिले आउँथ्यो। कहिले हट्थ्यो।त्यहाँ पाथीभरा मात्र थिएन। त्यहाँ विश्वास थियो। आस्था थियो। मानिसको अदृश्य शक्तिप्रतिको भरोसा थियो। लिम्बू समुदायले यसलाई मुक्कुमलुङ भनेर चिन्छ भन्ने कुरा मैले सम्झिएँ। एउटै पहाड। तर अनेक अर्थ। एउटै स्थान। तर अनेक विश्वास। मलाई लाग्यो। नेपालको सुन्दरता यही हो। यहाँ प्रकृति र संस्कृति छुट्टाछुट्टै छैनन्। दुवै एकअर्कामा मिसिएका छन्।

पाथीभराबाट फर्किँदा मेरो मन कञ्चनजङ्घातर्फ तानियो। कञ्चनजङ्घा। नाम मात्र सुन्दा पनि हिमालको शीतलता महसुस हुने नाम। ८,५८६ मिटर अग्लो त्यो हिमशिखर मेरो यात्राको अर्को सपना थियो। म कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्रतर्फ लागेँ। क्षेत्र विशाल थियो। २,०३५ वर्ग किलोमिटरको भूभाग , वन, हिमाल, नदी, ताल, हिमनदी, चरन, बस्ती सबै एउटै प्राकृतिक कथाभित्र बाँधिएका थिए।

बाटोमा एकजना स्थानीयसँग भेट भयो। उनले मुस्कुराउँदै भने, “यहाँ प्रकृतिलाई छिटो हेर्न सकिँदैन।” म रोकिएँ। मैले सोधेँ, “किन?” उनले भने, “यहाँ प्रकृति बुझ्नुपर्छ।” त्यो वाक्य मेरो मनमा बस्यो। प्रकृति हेर्ने कुरा मात्र होइन रहेछ। बुझ्ने कुरा पनि रहेछ।हामी अघि बढ्यौँ। वन बाक्लिँदै गयो। कहिले बाटो हरियो सुरुङजस्तो देखिन्थ्यो। रूखका हाँगाहरूले आकाश छोपेका थिए। अचानक एउटा खुला ठाउँ आयो। त्यहाँबाट टाढा सेतो हिमाल देखियो। म रोकिएँ। त्यो क्षणमा कुनै शब्द आवश्यक थिएन।हिमाल चुप थियो। तर मेरो मनमा ठूलो आवाज उठिरहेको थियो। त्यो हिमाल केवल ढुंगा र हिउँ थिएन। त्यो समय थियो। त्यो धैर्य थियो। त्यो अडिगता थियो। मलाई आफ्ना साना चिन्ताहरू सम्झिएँ। कति क्षणिक रहेछन् ती। हिमालका अगाडि मानिसको अहंकार पनि कति सानो रहेछ।

यात्रा घुन्सातर्फ बढ्यो। घुन्सा। नाम सुन्दा नै हिमाली बस्तीको चित्र आँखामा आयो। बस्तीमा पुग्दा चिसो हावा चलिरहेको थियो। घरहरू सुन्दर थिए। मानिसहरू सरल थिए। पहाड कठोर थियो। तर मानिसहरूको व्यवहारमा न्यानोपन थियो।त्यो रात मैले झ्यालबाट बाहिर हेरेँ। आकाश ताराले भरिएको थियो। सहरमा मैले कहिल्यै नदेखेको आकाश। त्यहाँ कुनै ठूलो भवन थिएन। कुनै चम्किलो विज्ञापन थिएन। कुनै सवारीको कोलाहल थिएन। केवल आकाश थियो। केवल तारा थिए। केवल हिमाली मौनता थियो।
म लामो समयसम्म त्यही हेरेर बसेँ। त्यस रात मलाई लाग्यो। अँध्यारो सधैँ डरको प्रतीक हुँदैन। कहिलेकाहीँ अँध्यारोले उज्यालोलाई अझ गहिरो बनाउँछ।

भोलिपल्ट बिहान घुन्साबाट यात्रा अघि बढ्यो। सूर्यको पहिलो किरण हिमालमा पर्यो। सेतो हिमाल सुनौलो भयो। केही क्षणमै त्यो दृश्य बदलियो। सुनौलो हिमाल फेरि सेतो भयो। म सोचिरहेँ। प्रकृति पनि कवि रहेछ। उसले एउटै दृश्यलाई हरेक क्षण नयाँ कविता बनाउँदो रहेछ।लेलेप पुग्दा मैले अर्को संसार देखेँ। स्थानीय जीवनको सरलता मन छुने खालको थियो। मानिसहरू प्रकृतिसँग लडिरहेका थिएनन्। उनीहरू प्रकृतिसँग बाँचिरहेका थिए। खेत थिए। पशु थिए। घर थिए। चिया पसल थिए। आफ्नै लयमा बगिरहेको जीवन थियो।

त्यहाँ विकासको अर्थ पनि फरक लाग्यो। सहरमा विकास भनेको अग्ला भवन हो। यहाँ विकास भनेको सुरक्षित बाटो हो। स्वच्छ पानी हो। विद्यालय हो। स्वास्थ्य सेवा हो। बजारसम्म पुग्ने पुल हो। मानिसलाई आफ्नै गाउँमा सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने आधार हो।म अझ माथि बढेँ। ओलाङचुङगोला पुग्ने बाटो अझ कठिन थियो। तर कठिन बाटोले यात्रालाई अझ अर्थपूर्ण बनाउँछ। त्यहाँ डिकी छ्योलिङ गुम्बा देखेँ। पुरानो गुम्बा। शान्त गुम्बा। समयको धुलो बोकेको गुम्बा। भित्र प्रवेश गर्दा वातावरण नै बदलियो। प्रार्थनाका चक्रहरू थिए। धार्मिक चित्रहरू थिए। बत्ती बलिरहेको थियो। बाहिर हिमाली हावा थियो। भित्र आध्यात्मिक शान्ति। म केही समय चुपचाप बसेँ।

चार सय वर्षको इतिहास मेरो अगाडि मौन उभिएको जस्तो लाग्यो। कति पुस्ता आए होलान्। कति पुस्ता गए होलान्। तर त्यो बत्ती बलिरह्यो। त्यो विश्वास बलिरह्यो। मलाई लाग्यो। सभ्यताको वास्तविक शक्ति सधैँ ठूलो भवनमा हुँदैन। कहिलेकाहीँ एउटा सानो दीपमा पनि इतिहास बाँचिरहेको हुन्छ।ओलाङचुङगोलाबाट फर्किँदै गर्दा बाटोमा गुराँसको वन भेटियो। वसन्त ऋतु थियो। वन राताम्य थियो। कहीं रातो गुराँस। कहीं गुलाबी। कहीं सेतो। पूरै पहाड रंगिएको थियो। हावाले फूल हल्लाउँदा लाग्थ्यो। पहाडले आफ्नै उत्सव मनाइरहेको छ।

चराहरूको आवाज चारैतिर फैलिएको थियो। म केही समय हिँडिनँ। त्यहीँ उभिएँ। एउटा फूल हातमा लिन मन लाग्यो। तर मैले लिएनँ। किनकि यात्राको एउटा नैतिकता हुन्छ। सबै सुन्दर कुरा आफ्नो बनाउनुपर्दैन। केही सुन्दरता त्यहीँ छोडेर फर्किनुपर्छ।त्यहीँबाट तिनजुरे–मिल्के–जलजले क्षेत्रको प्राकृतिक विविधताको कुरा सम्झिएँ। गुराँसको संसार। वनको संसार। जैविक विविधताको संसार। म सोच्दै थिएँ। हामीले यस्ता वनलाई केवल पर्यटनको साधन ठान्यौँ भने हामीले यसको आत्मा बुझेनौँ।

 

वन आफैँ एउटा जीवन हो। वनभित्र हजारौँ जीवको घर छ। त्यहाँ अदृश्य संसार पनि छ। हामीले नदेखेका जीव छन्। हामीले नसुनेका आवाज छन्। हामीले नबुझेका सम्बन्ध छन्। कञ्चनजङ्घा क्षेत्रमा रेड पान्डा पाइन्छ भन्ने सुनेको थिएँ। हिमचितुवा पनि यही भूभागको दुर्लभ जीव हो। मैले तिनीहरूलाई देख्न सकिनँ। तर नदेखेको कुराले पनि यात्रा सुन्दर बनाउन सक्छ। किनकि खोजीको रहस्य बाँकी रहन्छ।

त्यसपछि म तिम्बुङ पोखरीतर्फ लागेँ। बाटो कठिन थियो। तर पहाडको सौन्दर्य झन् गहिरो हुँदै थियो। चरन क्षेत्रहरू देखिए। कुहिरोले पहाड छोप्यो। केही समयपछि पोखरी देखियो। शान्त। गम्भीर। आकाशलाई आफ्नो आँखाभित्र समेटेको।तिम्बुङ पोखरीको पानीमा बादलको प्रतिबिम्ब थियो। म किनारमा बसेँ। हावा चलिरहेको थियो। पोखरीमा साना छाल उठिरहेका थिए। मलाई लाग्यो। मानिसको मन पनि यस्तै रहेछ। बाहिरबाट शान्त। भित्रबाट निरन्तर तरंगित।त्यहाँबाट फर्कँदा तमोर नदीको आवाज फेरि सुनियो। तमोर। ताप्लेजुङको जीवनधारा। कहिले गहिरो खोँचमा। कहिले चट्टानबीच। कहिले टाढाबाट। तर सधैँ गतिशील।नदीलाई हेर्दा मलाई समय सम्झना भयो। नदी कहिल्यै पछाडि फर्किँदैन। मानिस पनि फर्किन सक्दैन। हामी केवल सम्झनामा फर्किन्छौँ। त्यसैले यात्रा आवश्यक छ। किनकि केही दृश्य जीवनमा एकपटक मात्र आउँछन्।

ताप्लेजुङका गाउँहरूमा घुम्दा मैले मानिसहरूको जीवनलाई पनि नजिकबाट देखेँ। लिम्बू संस्कृति। शेर्पा संस्कृति। राई। गुरुङ। मगर। तामाङ। सुनुवार। तिब्बती परम्परा। नेवार। क्षेत्री। ब्राह्मण। भिन्न समुदाय। भिन्न भाषा। भिन्न पोसाक। भिन्न संस्कार।तर एउटै भूगोल। एउटै आकाश। एउटै पहाड। त्यही विविधताले ताप्लेजुङलाई अझ गहिरो बनाएको छ। स्थानीय चिया पसलमा बसेर मैले अलैँचीको कुरा सुनेँ। किसानका कथा सुनेँ। पशुपालनका कुरा सुनेँ। पर्यटक आएपछि गाउँमा आएको परिवर्तन सुनेँ। कसैका लागि पर्यटन आय हो। कसैका लागि रोजगारी। कसैका लागि आफ्नो संस्कृति संसारलाई चिनाउने अवसर।तर मैले उनीहरूको आँखामा अर्को कुरा पनि देखेँ। आफ्नो गाउँप्रतिको गर्व। यही गर्व पर्यटनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।

दिनहरू बित्दै गए। एक साँझ म एउटा हिमाली बस्तीमा फर्किएँ। दिनभरको हिँडाइले शरीर थाकेको थियो। जुत्तामा धुलो थियो। कपडामा पहाडको गन्ध थियो। तर मन असाध्यै शान्त थियो।लजको झ्याल खोलेँ। बाहिर अँध्यारो थियो। दूर कतै हिमालको आकृति देखिन्थ्यो। चुलोमा आगो बलिरहेको थियो। स्थानीय खानाको सुगन्ध फैलिएको थियो। बाहिर चिसो हावा। भित्र न्यानो आगो।

त्यो क्षणमा मलाई लाग्यो। यात्राको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार गन्तव्य होइन। त्यो क्षण हो। जुन क्षणमा मानिस आफैँसँग भेटिन्छ। ताप्लेजुङले मलाई त्यही भेट दियो।फर्कने दिन आयो। मन भारी भयो। बाटो उही थियो। पहाड उही थिए। तमोर उही थियो। तर म उही थिइनँ।पाथीभराको घण्टी मेरो कानमा बजिरहेको थियो। गुराँसको रंग मेरो आँखामा थियो। घुन्साको चिसो हावा मेरो छालामा थियो। ओलाङचुङगोलाको गुम्बाको शान्ति मेरो मनमा थियो। तिम्बुङ पोखरीको स्थिरता मेरो स्मृतिमा थियो। र कञ्चनजङ्घा। कञ्चनजङ्घा त मेरो आँखाभित्रै बसेको थियो।

म फर्किँदै गर्दा पछाडि फर्केर हेरेँ। पहाडहरू टाढिँदै थिए। बादलहरू फेरि पहाडमाथि बसिरहेका थिए। सूर्य अस्ताउँदै थियो। आकाश सुनौलो थियो। केही क्षणपछि त्यो रंग पनि हरायो।म सोचिरहेँ। यात्रा सकियो। तर यात्रा वास्तवमा कहिल्यै सकिँदैन। केही बाटाहरू शरीरले हिँड्छ। केही बाटाहरू स्मृतिले। केही बाटाहरू मनले।ताप्लेजुङको बाटो अब मेरो स्मृतिको बाटो बनेको थियो। मलाई अब थाहा थियो। हिमाल केवल टाढाबाट हेर्ने वस्तु होइन। हिमाल एउटा अनुभूति हो। नदी केवल बग्ने पानी होइन। नदी समयको पाठ हो। वन केवल रूखहरूको समूह होइन। वन पृथ्वीको श्वास हो।

गाउँ केवल घरहरूको समूह होइन। गाउँ संस्कृति बाँच्ने ठाउँ हो। र यात्रा केवल गन्तव्यसम्म पुग्नु होइन। यात्रा आफूभित्रको दूरी घटाउनु हो।ताप्लेजुङले मलाई यही सिकायो। प्रकृतिलाई जित्न सकिँदैन। उसलाई बुझ्नुपर्छ। संस्कृतिलाई सजावट बनाउन सकिँदैन। उसलाई सम्मान गर्नुपर्छ। हिमाललाई केवल तस्वीरमा कैद गर्न सकिँदैन। उसको मौनता सुन्नुपर्छ।र सुन्दरतालाई केवल उपभोग गर्न सकिँदैन। उसलाई संरक्षण गर्नुपर्छ।

म अन्तिमपटक झ्यालबाट बाहिर हेर्छु। टाढा एउटा पहाड देखिन्छ। पहाडमाथि बादल छ। बादलमाथि आकाश छ। आकाशमाथि अनन्तता।र मेरो मनमा एउटा मात्र वाक्य उठ्छ। ताप्लेजुङबाट म फर्किएको छैन। ताप्लेजुङको एउटा अंश मसँगै फर्किएको छ।

गुराँसको रातो रंग बनेर। तमोरको संगीत बनेर। पाथीभराको आस्था बनेर। ओलाङचुङगोलाको दीप बनेर। घुन्साको हिमाली हावा बनेर। र कञ्चनजङ्घाको अडिग शिखर बनेर।त्यसैले ताप्लेजुङ मेरो लागि अब नक्सामा रहेको एउटा जिल्ला मात्र होइन। यो एउटा जीवित कविता हो। एउटा अनन्त पदयात्रा हो। एउटा मौन संवाद हो। एउटा हिमाली आत्मकथा हो।र त्यो आत्मकथाको एउटा पाना अब मेरो मनमा पनि लेखिएको छ।