तोमनाथ उप्रेती । कहिलेकाहीँ मानिस कुनै निश्चित गन्तव्यका लागि यात्रा गर्दैन। ऊ आफ्नै प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न यात्रा गर्छ। मेरो यात्रा पनि त्यस्तै थियो। बिहानको उज्यालो विस्तारै खुल्दै थियो। सडक सुनसान थियो। आकाश हल्का नीलो हुँदै थियो। गाडी अगाडि बढिरहेको थियो। तर मेरो मन भने पछाडि फर्किरहेको थियो। मैले आफूलाई प्रश्न गरेँ,सफलता आखिर के हो? धेरै पैसा कमाउनु? ठूलो पद प्राप्त गर्नु? समाजमा प्रसिद्ध हुनु? अरूको प्रशंसा पाउनु? कि राति एक्लै हुँदा आफ्नै अन्तरात्मासँग नडराई संवाद गर्न सक्नु? यी प्रश्नहरू सामान्य थिए। तर तिनका उत्तर सरल थिएनन्।

बाटोमा भेटिएका मानिसहरू आफ्नै संसारमा व्यस्त थिए। कोही खेततिर जाँदै थिए। कोही पसल खोल्दै थिए। कोही बालबालिकालाई विद्यालय पठाउँदै थिए। उनीहरूको जीवनमा कुनै ठूलो दार्शनिक घोषणा थिएन। तर उनीहरूको कर्ममा जीवनको दर्शन थियो। त्यही क्षण मैले महसुस गरेँ, नैतिक मूल्य भाषणबाट होइन, व्यवहारबाट जन्मिन्छ। आत्मसम्मान अरूले दिने सम्मान होइन। यो आफूले आफूलाई दिने विश्वास हो। मानिसले संसारलाई जित्नुअघि आफ्नै लोभ, भय, क्रोध र अहंकारमाथि विजय प्राप्त गर्नुपर्छ। मेरो यात्रा त्यही आत्मखोजबाट सुरु भयो।

यात्रा विस्तारै पहाडतिर लाग्यो। बाटो उकालो भयो। गाडीको गति कम भयो। झ्यालबाहिर हरिया डाँडा देखिन थाले। एउटा ठाउँमा बाटो बिग्रिएको रहेछ। पहिरोले सडकको एक भाग पुरेको थियो। गाडी रोकियो। सबै यात्रुहरू बाहिर निस्किए। कसैले सरकारलाई दोष दिए। कसैले स्थानीय निकायलाई। कसैले चालकलाई। केही मानिसहरू झर्किए। तर एक वृद्ध व्यक्ति चुपचाप उभिएका थिए। मैले सोधेँ, “तपाईंलाई रिस उठेन?” उनले मुस्कुराउँदै भने, “रिसले बाटो खुल्दैन।” हामी सबै चुप भयौँ। त्यो वाक्यले मलाई भित्रसम्म छोयो।

जीवनमा पनि यस्तै पहिरो आउँछ। योजना बिग्रिन्छ। अपेक्षा पूरा हुँदैन। मानिसले धोका दिन्छ। अवसर छुट्छ। तब हामी के गर्छौँ? दोष दिन्छौँ। कि समाधान खोज्छौँ? विवेकको वास्तविक परीक्षा कठिन परिस्थितिमा हुन्छ। सुखमा सबै धैर्यवान् देखिन्छन्। तर संकटमा चरित्र देखिन्छ। आत्मसम्मानको आधार पनि यही रहेछ। परिस्थितिले आफ्नो नियन्त्रण गुमाउँदा पनि आफ्नो आचरणमाथिको नियन्त्रण नगुमाउनु। आफूलाई परिस्थितिको दास बन्न नदिनु। निर्णय भावनाले होइन, विवेकले गर्नु।

दिउँसो हामी एउटा नदीको किनारमा रोकियौँ। पानी तीव्र गतिमा बगिरहेको थियो। नदीले पहाडका ढुङ्गाहरू छिचोल्दै आफ्नो बाटो बनाइरहेको थियो। म केही बेर त्यसको किनारमा बसेँ। नदीले मलाई एउटा गहिरो कुरा सिकाइरहेजस्तो लाग्यो। नदी आफैँका लागि बग्दैन। उसले अरूलाई जीवन दिन्छ। खेतलाई सिँचाइ गर्छ। बस्तीलाई पानी दिन्छ। यात्रुहरूलाई शीतलता दिन्छ। तर आफ्नो योगदानको विज्ञापन गर्दैन। केही समयपछि त्यहाँ एउटा बालक आयो। उसको हातमा माछा समात्ने सानो जाल थियो। उसले केही माछा समात्यो। मैले सोधेँ, “यति नै लैजान्छौ?” उसले सहजै भन्यो, “जति चाहिन्छ, त्यति।” उसको सरल उत्तरमा आधुनिक समाजका लागि ठूलो शिक्षा थियो। समस्या धेरैपटक अभावमा होइन, अतृप्तिमा हुन्छ। आवश्यकता सीमित हुन्छ। चाहना असीमित। जब चाहना विवेकभन्दा ठूलो हुन्छ, लोभ जन्मिन्छ। लोभले नैतिक सीमालाई भत्काउँछ। अरूको अधिकारमाथि आँखा लगाउँछ। सन्तोषले भने सीमाको सम्मान गर्न सिकाउँछ। आत्म–सम्मानको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार यही हो—आफ्नो इच्छामाथि शासन गर्न सक्नु। बाहिरी सम्पत्तिभन्दा ठूलो सम्पत्ति आत्मसंयम हो।

यात्राको अर्को चरणमा एउटा पुरानो मन्दिर पुगियो। मन्दिर ठूलो थिएन। तर त्यहाँको शान्ति गहिरो थियो। बिहानको आरती हुँदै थियो। घण्टीको आवाज पहाडमा फैलिरहेको थियो। धूपको सुगन्ध वातावरणमा मिसिएको थियो। मानिसहरू श्रद्धापूर्वक पूजा गरिरहेका थिए। म मन्दिरको एक कुनामा बसेँ। पूजा सकेपछि पुजारीसँग कुराकानी भयो। मैले सोधेँ, “धर्म भनेको के हो?” उहाँ केही क्षण मौन रहनुभयो। अनि भन्नुभयो, “धर्म भनेको आफूले गलत गर्न सक्ने अवस्थामा पनि गलत नगर्नु हो।” मैले त्यो वाक्य धेरै बेर सम्झिरहेँ। धर्मको अर्थ अचानक फराकिलो भयो। पूजा, व्रत, अनुष्ठान र तीर्थयात्रा महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्। तर तीभन्दा ठूलो कुरा आचरण रहेछ। मानिसले मन्दिरमा हात जोडेर बाहिर अन्याय गर्छ भने धर्म अधुरो हुन्छ। सत्य बोल्नु धर्म हो। कमजोरलाई नथिच्नु धर्म हो। आफ्नो पदको दुरुपयोग नगर्नु धर्म हो। लोभमा परेर न्याय नबेच्नु धर्म हो।

अरूको पीडा बुझ्नु धर्म हो। मन्दिरमा बलिरहेको दीपलाई हेर्दै मैले सोचेँ—बाहिरी दीपले अँध्यारो हटाउँछ। नैतिक चेतनाको दीपले भने मानिसभित्रको अँध्यारो हटाउँछ।
साँझ हामी एउटा शान्त तालको किनारमा पुग्यौँ। पानी स्थिर थियो। आकाश त्यसमा प्रतिबिम्बित भइरहेको थियो। पहाडहरू पानीमा उल्टो देखिन्थे। म धेरै बेर त्यहीँ बसेँ। आफ्नो अनुहार पानीमा हेरेँ। अचानक एउटा विचार आयो—मानिस बाहिरी ऐना दिनमा धेरैपटक हेर्छ। तर भित्री ऐना कति पटक हेर्छ? हामी आफ्नो रूप हेर्छौँ। आफ्नो कमजोरी हेर्न चाहँदैनौँ। अरूको गल्ती सजिलै देख्छौँ। आफ्नो गल्ती स्वीकार्न कठिन मान्छौँ। आत्म–साक्षात्कारको अर्थ यही भित्री ऐना हेर्नु रहेछ। आफूलाई जस्तो छ, त्यस्तै देख्न सक्नु। कमजोरी स्वीकार्न सक्नु। गल्तीबाट सिक्न सक्नु। यात्रामा भेटिएका एक शिक्षकले एक दिन भने, “आफ्नो गल्ती स्वीकार्न सक्ने मानिस हार्दैन। ऊ त्यहीँबाट सुधारको यात्रा सुरु गर्छ।” त्यो भनाइ मनमा गहिरो बस्यो। आत्म–सम्मान अहंकार होइन। अहंकारले गल्ती लुकाउँछ। आत्म–सम्मानले गल्ती स्वीकार्छ। अहंकार अरूलाई सानो बनाएर आफू ठूलो देखिन खोज्छ। आत्म–सम्मान आफूलाई सुधारेर ठूलो बन्न खोज्छ। तालको स्थिर पानीले मलाई यही अन्तर देखाइरहेको थियो।

यात्राको एक रात मौसम अचानक बिग्रियो। आकाश कालो भयो। हावा तीव्र भयो। केही समयमै वर्षा सुरु भयो। हामी बसेको ठाउँमा विद्युत् थिएन। चारैतिर अँध्यारो भयो। यात्रुहरूमा डर फैलियो। कसैले मोबाइलको बत्ती बाल्यो। कसैले ढोका बन्द गर्‍यो। कसैले परिवारलाई फोन गर्न खोज्यो। तर नेटवर्क थिएन। त्यो अँध्यारोले एउटा फरक प्रश्न उठायो—जब कसैले हामीलाई हेरिरहेको हुँदैन, तब हामी कस्तो व्यवहार गर्छौँ? नैतिकता त्यहीँ परीक्षण हुन्छ। उज्यालोमा असल देखिन सजिलो हुन्छ। प्रशंसा पाउने ठाउँमा राम्रो बन्न सजिलो हुन्छ। तर एकान्तमा पनि सत्यसँग उभिन सक्नु नै चरित्र हो। अरूले थाहा नपाउने गल्ती नगर्नु नै आत्म–अनुशासन हो। केही घण्टापछि मौसम खुल्यो। बिहानको सूर्य उदायो। पहाडहरू फेरि चम्किए। त्यो रातले मलाई सिकायो—बाहिरी प्रकाश हराउन सक्छ। तर भित्रको विवेकको प्रकाश निभ्न दिनु हुँदैन। आत्म–सम्मान त्यही प्रकाश हो, जसले मानिसलाई आफ्नो निर्णयप्रति इमानदार बनाइराख्छ।

यात्राको क्रममा एउटा विश्रामस्थलमा महाभारतबारे चर्चा चल्यो। कसैले अर्जुनको पराक्रम सम्झियो। कसैले कर्णको दानवीरता। कसैले भीष्मको प्रतिज्ञा। कुराकानी विस्तारै नैतिक द्वन्द्वतर्फ पुग्यो। मैले महसुस गरेँ,महाभारत मानव मनको कथा हो। शक्ति र विवेकको कथा हो। कर्तव्य र मोहको कथा हो। अर्जुनसँग असाधारण शक्ति थियो। तर युद्धभूमिमा उनी अन्योलमा परे। त्यहीँबाट गीता संवादको सुरुवात भयो। कृष्णले उनलाई कर्म, कर्तव्य र धर्मको बोध गराए। यसले एउटा गहिरो कुरा सिकाउँछ। ज्ञान मात्र पर्याप्त छैन। शक्तिमात्र पर्याप्त छैन। प्रतिभामात्र पर्याप्त छैन। त्यसलाई सही दिशामा प्रयोग गर्ने विवेक आवश्यक छ। बुद्धि अहंकारमा बदलियो भने विनाशको कारण बन्न सक्छ। पदले मानिसलाई ठूलो बनाउँदैन। पदको प्रयोगले उसको चरित्र देखाउँछ। धनले मानिसलाई सम्मानित बनाउँदैन। धन कमाउने र प्रयोग गर्ने तरिकाले सम्मान निर्धारण गर्छ। वास्तविक आत्मसम्मान भनेको शक्ति भएर पनि नम्र रहनु हो। सफल भएर पनि अरूलाई सम्मान गर्नु हो।

यात्राको अन्तिम चरणमा एउटा अग्लो डाँडो चढ्नुपर्ने भयो। बाटो कठिन थियो। सास छिटो चलिरहेको थियो। खुट्टा भारी भएका थिए। केही साथीहरू बीचमै रोकिए। म पनि थाकेको थिएँ। मनले भन्यो,अब फर्किए हुन्छ। अर्को आवाज आयो, अझ केही पाइला। मैले फेरि हिँड्न थालेँ। एउटा पाइला। फेरि अर्को। अन्ततः शिखरमा पुगेँ। त्यहाँबाट तल हेर्दा संसार फरक देखियो। तल बादलहरू थिए। टाढा हिमालहरू थिए। आकाश निकै नजिक थियो। केही क्षण म मौन रहेँ। त्यस क्षण आत्मसम्मानको अर्थ अझ स्पष्ट भयो। आत्मसम्मान भनेको आफूलाई अरूभन्दा ठूलो ठान्नु होइन। आफूभित्रको मूल्य पहिचान गर्नु हो। आफ्नो विवेक बेच्न अस्वीकार गर्नु हो। कठिन परिस्थितिमा पनि सिद्धान्त नछोड्नु हो। मानिसले संसार जितेर पनि आफूलाई हार्न सक्छ। तर आफूलाई जित्ने मानिसले संसार नजिते पनि जीवन जितेको हुन्छ। शिखरमा उभिएर मैले महसुस गरेँ—सबैभन्दा कठिन आरोहण बाहिरको पहाड होइन। आफ्नै अहंकारमाथिको आरोहण हो। आफ्नै कमजोरीमाथिको विजय हो। आफ्नै लोभ र भयमाथिको नियन्त्रण हो।

फर्कने यात्रा सुरु भयो। बाटो उही थियो। तर मेरो दृष्टि बदलिएको थियो। अब म केवल दृश्य हेरिरहेको थिइनँ। मानिसका व्यवहार पढिरहेको थिएँ। बाटोमा एक जना वृद्ध यात्रु लड्नुभयो। केही मानिसहरू उनलाई हेरेर अघि बढे। म रोकिएँ। अरू केही यात्रु पनि रोकिए। हामीले उहाँलाई उठायौँ। नजिकैको बासस्थानसम्म पुर्‍यायौँ। घटना सामान्य थियो। तर त्यसले ठूलो शिक्षा दियो। नैतिकता ठूलो भाषणबाट सुरु हुँदैन। सानो व्यवहारबाट सुरु हुन्छ। कसैलाई बाटो दिनु। वृद्धलाई सहयोग गर्नु। कमजोरलाई नहेप्नु। अरूको दुःखमा संवेदनशील हुनु। यही करुणा नै नैतिकताको जीवन्त रूप हो। आत्म–सम्मान पनि केवल “म को हुँ?” भन्ने प्रश्न होइन। “म अरूका लागि के हुँ?” भन्ने प्रश्न पनि हो। समाजमा हाम्रो मूल्य हाम्रो पदले मात्र निर्धारण गर्दैन। हाम्रो व्यवहारले गर्छ। मानिसलाई हामीले कति प्रभावित गर्‍यौँ भन्नेभन्दा हामीले कति जीवन सहज बनायौँ भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ। करुणा आत्म–सम्मानको सामाजिक रूप रहेछ। अरूलाई सम्मान गर्न सक्ने मानिसले मात्र वास्तविक अर्थमा आफूलाई सम्मान गर्न सक्छ।

अन्ततः म घर फर्किएँ। बाहिरी यात्रा समाप्त भयो। तर भित्री यात्रा जारी रह्यो। बाटोले मलाई धेरै कुरा सिकाएको थियो। पहाडले धैर्य सिकायो। नदीले सन्तोष सिकायो। मन्दिरले धर्मको आन्तरिक अर्थ सिकायो। तालले आत्म–निरीक्षण सिकायो। अँध्यारो रातले विवेकको प्रकाश सम्झायो। महाभारतले शक्ति र धर्मबीचको सम्बन्ध देखायो। शिखरले आत्म–सम्मानको अर्थ बुझायो। घाइते यात्रुले करुणाको मूल्य सिकाए। घर पुगेपछि मैले ऐनामा आफूलाई हेरेँ। अनुहार उही थियो। तर दृष्टि बदलिएको थियो। अब सफलता मलाई केवल पद, पैसा र प्रतिष्ठामा देखिँदैनथ्यो। सफलता आफ्नो अन्तरात्मासँगको शान्त सम्बन्धमा देखिन थाल्यो।

नैतिक मूल्य व्यक्तित्वको मेरुदण्ड हो। आत्मसम्मान आत्मविश्वास, आत्मसंयम र आत्मशुद्धिको परिणाम हो। साँचो सफलता त्यो हो, जब राति एक्लै हुँदा आफ्नै अन्तरात्मासँग आँखामा आँखा मिलाउन सकिन्छ। गलत बाटो सजिलो हुँदा पनि सही बाटो रोज्न सकिन्छ। शक्ति पाएर पनि विनम्र रहन सकिन्छ। असफलतामा पनि आफ्नो मूल्य नहराउन सकिन्छ। अरूको सफलतामा ईर्ष्या होइन, प्रेरणा देख्न सकिन्छ। र आफ्नो सफलतामा घमण्ड होइन, कृतज्ञता जाग्छ। मैले अन्ततः बुझें,मानिसको सबैभन्दा लामो यात्रा आफ्नै अहंकारबाट आफ्नै चेतनासम्म पुग्ने यात्रा हो। आफ्नै कमजोरीबाट आफ्नै सम्भावनासम्म पुग्ने यात्रा हो। बाहिरी संसार जित्नुभन्दा पहिले आफूलाई जित्ने यात्रा हो। यही यात्रामा नैतिक मूल्य बाटो बन्छ। विवेक दीपक बन्छ। करुणा सहयात्री बन्छ। आत्मसम्मान गन्तव्य बन्छ। र त्यही गन्तव्यमा पुगेर मानिसले बुझ्छ,साँचो सफलता बाहिर प्राप्त गर्ने वस्तु होइन। यो भित्र निर्माण गर्ने अवस्था हो। साँचो सम्मान अरूले दिने उपाधि होइन। यो आफ्नै चरित्रले कमाएको मौन स्वीकृति हो।