तोमनाथ उप्रेती ।रातको अन्तिम प्रहर थियो। आकाशमा चन्द्रमा देखिँदैनथ्यो। धुवाँले ढाकिएको क्षितिजमा विस्फोटका चमकहरू देखा पर्थे र केही क्षणमै अन्धकारले तिनलाई निल्थ्यो। म युद्धले तहसनहस पारेको एउटा सहरको भग्नावशेषबीच उभिएको थिएँ। मेरा अगाडि भत्किएका भवन, चिरिएका सडक, जलेका सवारीसाधन र धुलोले ढाकिएका मानवीय सपनाहरू थिए। हावामा बारुदको गन्ध थियो, तर मेरो अन्तर्मनमा उठिरहेको प्रश्न त्योभन्दा गहिरो थियो—मानिसले आफ्नो बुद्धिलाई ब्रह्माण्डको रहस्य बुझ्न प्रयोग गर्न सक्छ भने त्यही बुद्धिलाई मानव अस्तित्व नष्ट गर्न किन प्रयोग गर्छ? के चेतनाको विकासविना ऊर्जाको विस्तार विनाशको अर्को नाम मात्र हो? के पदार्थमाथि विजय प्राप्त गर्ने मानिस आफ्नै मनमाथि पराजित भइरहेको छ?

म भग्नावशेषमाथि पाइला चाल्दै थिएँ। प्रत्येक पाइला कुनै न कुनै अधुरो कथामाथि परेको अनुभूति हुन्थ्यो। एउटा घरको भित्तामा बालबालिकाले बनाएको सूर्यको चित्र अझै बाँकी थियो। त्यसको छेउमा एउटा सानो रूख र दुईवटा मानिसका आकृति थिए। चित्रमुनि लेखिएको अक्षर आधा जलेको थियो। सायद त्यो घरमा कुनै बालकले आफ्नो भविष्य कोरेको थियो। आज त्यो भविष्य धुवाँभित्र हराइरहेको थियो। म सोचिरहेको थिएँ—हामीले सूर्यको ऊर्जाबाट जीवन पाएका छौँ, पृथ्वीको पदार्थबाट शरीर बनाएका छौँ र चेतनाबाट संसारलाई अर्थ दिएका छौँ। तर जब चेतनामा घृणा हाबी हुन्छ, ऊर्जा विनाशको साधन बन्छ र पदार्थ भग्नावशेषमा परिणत हुन्छ। त्यसपछि विकासका हाम्रा सबै दाबी कति खोक्रा देखिन्छन्!

मलाई लाग्यो, युद्ध केवल दुई सेनाबीचको संघर्ष होइन; यो चेतना, ऊर्जा र भौतिकताको असन्तुलनबाट जन्मिएको सभ्यताको गम्भीर सङ्कट पनि हो। मानिसले ऊर्जा उत्पादन गर्न सिक्यो, त्यसलाई सञ्चित गर्न सिक्यो, त्यसबाट विशाल उद्योग र आधुनिक प्रविधि निर्माण गर्‍यो। तर उसले त्यही ऊर्जालाई विवेकको नियन्त्रणमा राख्न सकेन भने यसको परिणाम कस्तो हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर म आफ्नै आँखाअगाडि देखिरहेको थिएँ। युद्धका हतियारमा विज्ञानको क्षमता थियो, तर तिनको प्रयोगमा नैतिक चेतनाको अभाव देखिन्थ्यो। समस्या विज्ञानमा थिएन; समस्या विज्ञानले प्रदान गरेको शक्तिलाई निर्देशित गर्ने मानवीय निर्णयमा थियो।

त्यही बेला भग्न भवनको छेउबाट एउटा वृद्ध मानिस निस्किए। उनको हातमा एउटा सानो धातुको डिब्बा थियो। उनले मलाई देखाएर भने, “यसमा मेरी श्रीमतीका केही गहना छन्। घर जल्यो, छोराको मृत्यु भयो, तर यी गहना मैले बचाएँ। अब यिनलाई राखेर के गरूँ? जसका लागि जीवनभर कमाएँ, उनीहरू नै रहेनन्।”

म उनको अनुहार हेरिरहेँ। उनका आँखामा आँसु थिएनन्; सायद पीडा आँसुको सीमाभन्दा धेरै अगाडि पुगिसकेको थियो। उनको प्रश्नले मलाई भौतिकताको अर्थबारे सोच्न बाध्य बनायो। हामी सम्पत्ति जम्मा गर्छौँ, घर बनाउँछौँ, प्रतिष्ठा कमाउँछौँ र भविष्य सुरक्षित गर्न जीवनको ठूलो हिस्सा खर्च गर्छौँ। यी सबै आवश्यक हुन सक्छन्। तर जब जीवनलाई अर्थ दिने सम्बन्धहरू नै नष्ट हुन्छन्, तब भौतिक उपलब्धिको मूल्य कसरी मापन गर्ने? पदार्थले शरीरलाई आश्रय दिन सक्छ, तर त्यसले मात्र आत्मीयता सिर्जना गर्न सक्दैन। सम्पत्तिले सुविधा किन्न सक्छ, तर शोकको प्रत्येक तह हटाउन सक्दैन। बाहिरी समृद्धि र आन्तरिक पूर्णताबीचको दूरी युद्धको समयमा अझ स्पष्ट देखिन्छ।
म अघि बढेँ। सडकको अर्को छेउमा एउटा अस्थायी उपचार केन्द्र थियो। त्यहाँ घाइते मानिसहरू राखिएका थिए। चिकित्सकहरू थाकेका हातले उपचार गरिरहेका थिए। एउटा सानो बालक अक्सिजनको सहायतामा सुतिरहेको थियो। उसको आमाले उसको हात समातेर केही बिस्तारै भनिरहेकी थिइन्। म नजिक पुग्दा उनले सोधिन्, “के मेरो छोरो बाँच्ला?”

मसँग उत्तर थिएन। जीवन र मृत्युको बीचमा उभिएको मानिसलाई आश्वासन दिन मन लाग्छ, तर झूटो निश्चितता दिनु उचित हुँदैन। मैले केवल उनको छेउमा उभिएर मौन समर्थन व्यक्त गरेँ। त्यहाँ मैले शरीरको भौतिक अवस्था, जीवनलाई कायम राख्ने जैविक प्रक्रियाहरू र पीडालाई अनुभूति गर्ने चेतनाबीचको जटिल सम्बन्ध देखेँ। चिकित्सकले औषधि र उपकरणको सहायताले शरीरलाई बचाउने प्रयास गरिरहेका थिए; आमाले प्रेम र आशाले छोराको हात समातिरहेकी थिइन्। विज्ञानले उपचारको साधन प्रदान गरेको थियो, करुणाले त्यस साधनलाई मानवीय अर्थ दिएको थियो।

त्यही क्षण मैले बुझेँ—चेतना, ऊर्जा र पदार्थको सम्बन्धलाई एउटै सरल सूत्रमा सीमित गर्न मिल्दैन। भौतिक विज्ञानमा ऊर्जा र पदार्थको सम्बन्धलाई गणितीय नियमले व्याख्या गर्न सकिन्छ। जीवविज्ञानले शरीरका जैविक प्रक्रियाहरूको अध्ययन गर्छ। न्यूरोसाइन्सले मस्तिष्कका गतिविधि र चेतन अनुभवबीचको सम्बन्ध खोज्छ। तर आध्यात्मिक दर्शनले मानिसलाई अर्को प्रश्न सोध्न प्रेरित गर्छ—यी सबै ज्ञानको उपयोग हामी कुन उद्देश्यका लागि गर्दै छौँ? विज्ञानले के सम्भव छ भनेर देखाउन सक्छ; नैतिक विवेकले के गर्नु उचित छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ। यही भिन्नता बुझ्नु सभ्यताको परिपक्वताका लागि अपरिहार्य छ।

रात अझ गहिरिँदै थियो। केही सैनिक घाइतेहरूलाई उपचार केन्द्रमा ल्याइयो। उनीहरू फरक पक्षका थिए। उनीहरूलाई फरक आदेश दिइएको थियो, फरक नाराले प्रेरित गरिएको थियो र फरक शत्रुको चित्र देखाइएको थियो। तर पीडाको अगाडि ती विभाजनहरू कमजोर देखिन्थे। एउटाको हातमा गहिरो चोट थियो। अर्कोको खुट्टामा पट्टी बाँधिएको थियो। एक सैनिकले पानी माग्यो। नजिकै बसेको अर्को घाइतेले आफ्नो गिलास उसतर्फ सारिदियो। केही क्षण उनीहरू एकअर्कालाई हेरिरहे। त्यहाँ न विजयको गर्व थियो, न पराजयको अपमान। त्यहाँ केवल जीवित रहन चाहने दुई मानिस थिए।

मलाई उपनिषद्हरूको आत्मबोधसम्बन्धी चिन्तन सम्झना आयो। अद्वैत वेदान्तले व्यक्तिको वास्तविक स्वरूप र ब्रह्मबीचको सम्बन्धबारे गहिरो दार्शनिक प्रश्न उठाउँछ। “अहं ब्रह्मास्मि” भन्ने महावाक्यलाई यदि नैतिक र आध्यात्मिक दृष्टिले बुझ्ने हो भने यसले अहंकारको विस्तार होइन, संकीर्ण आत्मकेन्द्रितताको अतिक्रमणतर्फ संकेत गर्न सक्छ। यसको अर्थ अरूको अस्तित्वलाई आफ्नो अस्तित्वसँग असम्बद्ध नठान्नु हो। अर्को मानिसको पीडा केवल उसको निजी समस्या होइन; त्यो हाम्रो साझा मानवीय संसारको नैतिक प्रश्न हो। तर यही दर्शनलाई गलत रूपमा बुझेर भौतिक विज्ञानले चेतना ब्रह्माण्डको ऊर्जा हो भन्ने प्रमाणित गरिसकेको छ भन्नु उचित हुँदैन। आध्यात्मिक अनुभूति र वैज्ञानिक प्रमाणका विधि फरक छन्, यद्यपि दुवैले मानिसलाई अस्तित्वका गहिरा प्रश्नतर्फ उन्मुख गराउन सक्छन्।

बाहिर फेरि विस्फोट भयो। उपचार केन्द्रका झ्यालहरू काँपे। मानिसहरू झस्किए। बालककी आमाले छोराको हात अझ कसिलो गरी समातिन्। म आफैँ पनि भयभीत भएँ। त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ—आध्यात्मिकता भनेको डर नलाग्ने अवस्था होइन। डरको उपस्थितिमा पनि विवेक कायम राख्ने क्षमता हो। शान्ति भनेको सबै द्वन्द्व समाप्त भइसकेपछि मात्र प्राप्त हुने सुविधा होइन; संकटका बीचमा पनि मानवताको पक्षमा उभिने नैतिक निर्णय हो। ध्यान भनेको संसारको पीडाबाट आँखा चिम्लनु होइन; आफ्नो मनलाई स्थिर बनाएर त्यस पीडाप्रति अझ जिम्मेवार हुन सक्नु हो।

म सोचिरहेको थिएँ—मानिसको भौतिक शक्ति जति बढ्दै जान्छ, त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने नैतिक चेतना पनि त्यति नै विकसित हुनुपर्दैन र? यदि एउटा बटन थिचेर हजारौँ जीवन नष्ट गर्न सकिन्छ भने त्यो बटन थिच्ने निर्णयमा कति विवेक, कति उत्तरदायित्व र कति मानवीय संवेदना आवश्यक होला? यदि कृत्रिम बुद्धिमत्ता र आधुनिक प्रविधिले युद्धको क्षमता बढाउँछन् भने तिनको विकास र प्रयोगलाई निर्देशित गर्ने नैतिक संरचना पनि उत्तिकै बलियो हुनुपर्छ। प्रविधिको प्रगति आफैँमा मानवताको प्रगति होइन। त्यसको वास्तविक मूल्य यसले जीवनलाई कति सुरक्षित बनाउँछ, दुःखलाई कति घटाउँछ र न्यायलाई कति सुदृढ गर्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।

बिहानको हल्का उज्यालो फैलिँदै गर्दा म उपचार केन्द्रबाट बाहिर निस्किएँ। भग्नावशेषको बीचमा केही मानिसहरू खानेपानी बाँडिरहेका थिए। केही स्वयंसेवक घाइतेहरूलाई सुरक्षित स्थानतर्फ लैजाँदै थिए। एउटी युवतीले धुलोले ढाकिएको बालकलाई सफा कपडा दिइरहेकी थिइन्। उनीहरू सबैसँग पर्याप्त साधन थिएनन्, तर उनीहरूले आफ्नो क्षमताभित्र रहेर सहयोग गरिरहेका थिए। त्यहाँ मैले ऊर्जाको अर्को रूप देखेँ—मानवीय श्रम, साहस, सहानुभूति र सेवाको ऊर्जा। यो कुनै रहस्यमय शक्ति प्रमाणित गर्ने कुरा थिएन; यो मानिसले आफ्नो क्षमता अरूको जीवन जोगाउन प्रयोग गरेको ठोस उदाहरण थियो।

मलाई लाग्यो, आध्यात्मिक जीवनको वास्तविक परीक्षा पनि यही हो। ध्यान गरेर प्राप्त गरेको शान्ति व्यवहारमा करुणा बन्न सक्यो कि सकेन? आत्मशुद्धिको अभ्यासले लोभ र अहंकार कम गर्न मद्दत गर्‍यो कि गरेन? आत्मबोधले अरूको पीडा बुझ्ने संवेदनशीलता बढायो कि बढाएन? यदि मानिसको आध्यात्मिक अभ्यासले उसको व्यवहारमा सत्यनिष्ठा, संयम, न्याय र सेवा उत्पन्न गर्दैन भने त्यसको सामाजिक अर्थ अपूरो रहन्छ। आध्यात्मिकता संसारबाट पलायन होइन; संसारप्रतिको उत्तरदायित्वको गहिराइ हो।
सूर्यको पहिलो किरण भत्किएको भवनको पर्खालमा पर्‍यो। धुलोको तहमा एउटा सानो हरियो बिरुवा उम्रिएको रहेछ। वरिपरि ढुङ्गा थिए, चिरा परेका इँटा थिए र जलेका काठका टुक्रा थिए। तर ती सबैको बीचमा त्यो बिरुवा सूर्यतर्फ उन्मुख थियो। म केही क्षण त्यसलाई हेरिरहेँ। प्रकृतिले मलाई कुनै दार्शनिक भाषण दिएन, तर एउटा गहिरो संकेत छाड्यो—विनाश वास्तविक हो, तर त्यसले पुनर्निर्माणको सम्भावनालाई अनिवार्य रूपमा समाप्त गर्दैन। जीवनलाई बचाउन चाहिने ऊर्जा केवल हतियारमा खर्च गर्नुपर्ने छैन; त्यसलाई उपचार, शिक्षा, पुनर्निर्माण र सहकार्यमा पनि लगाउन सकिन्छ।

म फर्कने बाटोमा सोचिरहेको थिएँ—मानव जीवनको सन्तुलन चेतना, ऊर्जा र भौतिकताको कुनै सरल गणितीय समीकरण होइन। यो आफ्नो अस्तित्वलाई बुझ्ने, उपलब्ध शक्तिलाई विवेकपूर्वक प्रयोग गर्ने र भौतिक उपलब्धिलाई मानवीय उद्देश्यसँग जोड्ने निरन्तर प्रयास हो। शरीरको आवश्यकता अस्वीकार गर्नु आध्यात्मिकता होइन, र भौतिक समृद्धिलाई नै जीवनको अन्तिम लक्ष्य ठान्नु पनि पूर्ण दृष्टि होइन। जीवनको परिपक्वता यी आयामहरूलाई तिनको वास्तविक स्थानमा राख्न सक्नुमा छ।
अन्ततः म युद्धभूमिबाट बाहिर निस्कँदै आफैँसँग प्रश्न गरिरहेको थिएँ—हामीले ब्रह्माण्डको ऊर्जा नियन्त्रण गर्न सिक्यौँ, तर आफ्ना आवेगलाई कहिले नियन्त्रण गर्न सिक्नेछौँ? हामीले पदार्थलाई रूपान्तरण गर्न सिक्यौँ, तर घृणालाई करुणामा रूपान्तरण गर्न किन कठिन मान्छौँ? हामीले चेतनाको वैज्ञानिक अध्ययन सुरु गर्‍यौँ, तर त्यस चेतनालाई न्याय र शान्तिको सेवामा लगाउने संकल्प कति बलियो बनाएका छौँ?

सायद मानव सभ्यताको वास्तविक उन्नति त्यही दिन सुरु हुनेछ, जब विज्ञानले प्रदान गरेको शक्ति आध्यात्मिक संवेदनशीलतासँग, भौतिक समृद्धि सामाजिक न्यायसँग र व्यक्तिगत चेतना सामूहिक उत्तरदायित्वसँग जोडिनेछ। युद्धको अन्त्य केवल हतियार मौन हुँदा हुँदैन; त्यो मानिसको मनमा शत्रुताको औचित्य कमजोर हुँदा पनि सुरु हुन्छ। शान्ति केवल भग्न भवन पुनर्निर्माण गर्दा स्थापित हुँदैन; त्यो विश्वास, न्याय र सहअस्तित्वका आधारहरू पुनःनिर्माण गर्दा गहिरिन्छ।

मलाई अब स्पष्ट हुँदै थियो—ऊर्जाको सर्वोच्च उपयोग विनाश होइन, जीवनको संरक्षण हो। चेतनाको सर्वोच्च अभिव्यक्ति अहंकार होइन, विवेक र करुणा हो। भौतिकताको वास्तविक मूल्य सम्पत्तिको थुप्रोमा मात्र होइन, त्यसले कति जीवनलाई सुरक्षित, सम्मानजनक र अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ भन्ने कुरामा छ। जब मानिसले यी सत्यलाई आफ्नो व्यवहारमा उतार्न थाल्छ, तब युद्धभूमि केवल मृत्युको स्थल रहँदैन; त्यो मानव चेतनाको आत्मपरीक्षण र रूपान्तरणको कठोर पाठशाला पनि बन्न सक्छ।

त्यसैले मेरो अन्तिम विश्वास यही हो—मानिसले आफ्नो बाह्य संसारलाई जति बदल्न खोज्छ, त्यति नै इमानदारीका साथ आफ्नो आन्तरिक संसारलाई पनि बदल्नुपर्छ। किनकि सभ्यताको भविष्य हाम्रा हतियार कति शक्तिशाली छन् भन्नेमा मात्र निर्भर हुँदैन; ती हतियार प्रयोग गर्ने हातमा कति विवेक, कति करुणा र कति उत्तरदायित्व छ भन्नेमा पनि निर्भर हुन्छ। जब चेतनाले ऊर्जालाई जीवनको पक्षमा निर्देशित गर्छ र भौतिक शक्तिले मानवताको सेवा गर्न थाल्छ, तब मात्र विनाशको धुवाँभित्रबाट शान्तिको नयाँ क्षितिज देखिन सक्छ।

-उपसचिव, नेपाल सरकार