पत्रकार पक्राउ प्रकरणमा सौरभ राज पन्तको टिप्पणी : ‘रुटिन अफ नेपाल बन्द’ पढ्ने पुस्ता र लोकतन्त्रका लागि कलम चलाएको पुस्ताबीच पुस्तान्तरणको द्वन्द्व
काठमाडौं। ‘एआईको युगमा नेपाल’ अभियानका संयोजक सौरभ राज पन्तले पत्रकार पक्राउ प्रकरणलाई प्रेस स्वतन्त्रता र सरकारको आलोचनाको विषयमा मात्र सीमित नगरी नेपाली समाजमा विकसित हुँदै गएको अन्तरपुस्ता द्वन्द्व, राज्यका संस्थाहरूप्रतिको विश्वास र राष्ट्रिय सुरक्षाको व्यापक सन्दर्भमा विश्लेषण गर्नुपर्ने बताएका छन्।
पन्तका अनुसार नेपालमा अहिले सूचना प्राप्त गर्ने माध्यम, राजनीतिक चेतना र लोकतन्त्रप्रतिको बुझाइमा पुस्तागत भिन्नता देखिन थालेको छ। एउटा पुस्ता सामाजिक सञ्जाल, प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) का फेसबुक स्टाटस र ‘रुटिन अफ नेपाल बन्द’ जस्ता डिजिटल माध्यमबाट राजनीतिक घटनाक्रम बुझ्दै हुर्किएको छ भने अर्को पुस्ताले लोकतन्त्र, प्रेस स्वतन्त्रता र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका लागि आफ्नो व्यक्तिगत तथा पारिवारिक जीवनसमेत जोखिममा राखेर पत्रकारितामार्फत संघर्ष गरेको छ।
उनले भने, “यो केवल पत्रकार पक्राउको घटना मात्र होइन, एउटा अन्तरपुस्ता द्वन्द्वको संकेत पनि हो। एउटा पुस्ता डिजिटल सूचना र सामाजिक सञ्जालको परिवेशमा हुर्किएको छ भने अर्को पुस्ता लोकतान्त्रिक आन्दोलन, संस्थागत अभ्यास र मूलधारको पत्रकारिताको संघर्षबाट आएको छ। दुवै पुस्ताले एकअर्काको अनुभव र दृष्टिकोण बुझ्न आवश्यक छ। अहिलेको आवश्यकता पुस्तागत टकराव होइन, पुस्ताबीच संवाद र सहकार्य हो।”
पत्रकारहरूलाई समाचार प्रकाशन तथा प्रसारणसँग सम्बन्धित विषयमा नियन्त्रणमा लिइएको घटनाबारे टिप्पणी गर्दै उनले सूचना चुहावट, राष्ट्रिय सुरक्षा र पत्रकारको पेसागत अधिकारलाई सन्तुलित ढङ्गले हेर्नुपर्ने बताए।
पन्तले भने, “राष्ट्रिय सुरक्षा र संवेदनशील सूचनाको संरक्षणलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। त्यसैगरी पत्रकारको पेसागत स्वतन्त्रता र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई पनि कमजोर बनाउन मिल्दैन। यी विषयलाई कानुनी व्यवस्था, सार्वजनिक हित, प्रमाण, जवाफदेहिता र परिस्थितिको सापेक्षतामा विश्लेषण गर्नुपर्छ। सुरक्षा र स्वतन्त्रता एकअर्काका विरोधी होइनन्; लोकतान्त्रिक राज्यमा दुवैको संरक्षण हुनुपर्छ।”
उनका अनुसार अहिले मुलुकको राजनीतिक तथा संस्थागत संरचनाभित्र विभिन्न शक्ति केन्द्र, राज्यका सुरक्षा निकाय, राजनीतिक नेतृत्व, सामाजिक सञ्जाल, प्रवासी नेपाली समुदाय र असन्तुष्ट युवा पुस्ताबीच अविश्वास र तानातान बढिरहेको छ। जङ्गी अड्डा, प्रहरी, सिंहदरबारदेखि डिजिटल सार्वजनिक क्षेत्रसम्म देखिएको यो शक्ति-संघर्षले राज्यका संस्थाहरू र नागरिकबीचको सम्बन्धलाई समेत प्रभावित गरिरहेको उनको विश्लेषण छ।
“अहिले मुलुक जङ्गी अड्डा, प्रहरी, सिंहदरबार, सामाजिक सञ्जाल, डायस्पोरा र युवा पुस्ताको निराशाबीचको एउटा टग अफ वारमा छ। यसलाई कुनै एउटा पक्षको जित वा हारका रूपमा बुझेर समाधान गर्न सकिँदैन। राज्यका संस्थाहरूलाई बलियो बनाउने, नागरिकको विश्वास कायम गर्ने र पुस्ताबीचको दूरी घटाउने राष्ट्रिय संवाद आवश्यक छ,” उनले भने।
यही सन्दर्भमा पन्तले ‘एआईको युगमा नेपालका लागि साझा बाटो खोज्दै’ नामक खुला राष्ट्रिय अभियानको औचित्य पुनः स्पष्ट पारे। उनका अनुसार बदलिँदो राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा नेपालको राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता, लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको सुदृढीकरण, राष्ट्रिय सुरक्षा, प्रेस स्वतन्त्रता र दीर्घकालीन समृद्धिका लागि व्यापक राष्ट्रिय सहमति आवश्यक छ।
यसका लागि राजनीतिक दल, व्यावसायिक तथा प्राज्ञिक क्षेत्र, नागरिक समाज, सामुदायिक संस्था, जेन-जी पुस्ता, सञ्चार क्षेत्र र प्रवासी नेपाली समुदायलगायत सबै सरोकारवालाबीच निरन्तर संवाद र सहकार्य हुनुपर्ने उनको भनाइ छ।
पन्तले थपे, “हाम्रो अभियान कसैलाई जोड्ने हो, कसैलाई तोड्ने होइन। पुस्ताबीचको दूरी घटाउने, राज्यका संस्थाहरूप्रति विश्वास बढाउने र राष्ट्रिय हितका विषयमा साझा दृष्टिकोण निर्माण गर्ने प्रयास हो। आजको आवश्यकता एकअर्कालाई आरोपित गर्नु होइन, फरक अनुभव, विचार र पुस्ताको योगदानलाई सम्मान गर्दै साझा राष्ट्रिय बाटो पहिल्याउनु हो।”
