काठमाडौं, ५ असार । १९७७ मा नासाले प्रक्षेपण गरेको जुम्ल्याहा प्रोबहरू मध्ये  भोएजर–१ यस वर्षको नोभेम्बरमा पृथ्वीबाट एक प्रकाश दिनको दूरीमा पुग्नेछ। अर्थात्, प्रकाशले एक दिनमा जती यात्रा गर्ने दूरी छ, लगभग २६ अर्ब किलोमिटर, त्यो पुरा गर्दैछ । 

 

भोएजर–१ ले पहिले नै मानव निर्मित कुनै पनि अन्य वस्तु भन्दा टाढा यात्रा गरिसकेको छ। तर अझ उल्लेखनीय कुरा के छ भने नासाले अझै पनि यस प्रोबबाट सुनिरहेको छ।

 

पाँच वर्ष टिक्नको लागि डिजाइन गरिएको भोएजर १ र २ लगभग ५० वर्ष पछि पनि अन्तरिक्षमा सञ्चालनमा रहेका छन्, जसले खगोलविद्हरूलाई ब्रह्माण्डको बारेमा अमूल्य जानकारी प्रदान गराई रहेको छ । यो सबै आज अविश्वसनीय रूपमा आदिम जस्तो लाग्ने प्रविधिमा चलिरहेको छ।

 

मिसनकी हालको परियोजना वैज्ञानिक डा. लिन्डा स्पिलकरले बीबीसीलाई भनिन्, ‘भोयाजरको कम्प्युटरमा तपाईंको कारको कि फोब जत्तिकै मेमोरी हुन्छ।’
भोयाजर मिसनहरू सौर्यमण्डलको मानव अन्वेषणमा एक कदम अगाडि थिए। आफ्नो प्रक्षेपणको पन्ध्र वर्ष अघि नासाले १९६२ मा मरिनरलाई शुक्रको पहिलो यात्रा सफलतापूर्वक पूरा गराएको थियो। तीन वर्षपछि मरिनर–४ ले मंगल ग्रहको छेउबाट उडान भर्यो र पृथ्वी बाहिरको ग्रहको पहिलो नजिकको तस्बिर खिच्यो।

 

अमेरिकी एयरोस्पेस इन्जिनियर ग्यारी फ्लान्ड्रोले १९७० को दशकको अन्त्यतिर तिनीहरूको दुर्लभ स्थानको भविष्यवाणी गर्दा बाहिरी चार विशाल ग्रहहरू अर्थात बृहस्पति, शनि, युरेनस र नेप्च्यून सम्म पनि पुग्ने योजनाको कल्पना गरिएको थियो। यसले सम्भावित अन्तरिक्ष यानलाई तिनीहरूलाई अझ सजिलै अवलोकन गर्न अनुमति दिनेछ भन्ने मात्रै थियो र वैज्ञानिकहरूले यसलाई ग्रान्ड टुर भनेका थिए । 

 

अन्तरिक्ष इतिहासकार र लेखक एमी शिरा टाइटल भन्छिन्, ‘प्राचीन ग्रीकहरूलाई बृहस्पति र शनिको बारेमा थाहा थियो तर तिनीहरू केवल प्रकाशका धब्बाहरू मात्र थिए।’ तर भोयाजर मिसनहरूको साथ उनी भन्छिन्, ‘अचानक हामी अस्पष्ट ग्रहहरूको अवधारणाबाट प्रत्येक कक्षाकोठामा परिचित ग्राफिक्समा गयौं।’

 

नासाको बाहिरी ग्रहहरूको पहिलो अभियान पायोनियर–१० थियो, जुन १९७३ मा बृहस्पति ग्रहलाई पार गरेर उडेको थियो। यसले मंगल र बृहस्पति ग्रह बीचको क्षुद्रग्रह बेल्ट सफलतापूर्वक पार गर्न र लाखौं किलोमिटर टाढाबाट पृथ्वीसँग सम्पर्क गर्न सम्भव छ भनेर प्रमाणित गर्‍यो। यसको बहिनी प्रोब पायोनियर ११ पनि ६ वर्ष पछि शनि ग्रहलाई पार गरेर उड्यो। दुबै प्रोबहरू भोयाजरहरूको तुलनामा एकदम सरल थिए।

 

तर, १९६९ मा संयुक्त राज्य अमेरिकाले चन्द्रमामा सफलतापूर्वक अवतरण गर्ने क्रममा सोभियत संघलाई उछिनेको थियो। यस पछि नासाले भविष्यका अभियानहरूको लागि राजनीतिक समर्थन र कोषमा गिरावटको सामना गर्नुपर्‍यो। भोयाजरको ग्रान्ड टुरको लागि मूल योजनाहरू केवल दुई बाहिरी ग्रहहरूको भ्रमण समावेश गर्न परिवर्तन गरियो। यद्यपि, पर्दा पछाडी वैज्ञानिकहरूले चुपचाप भोयाजरहरूलाई अझ अगाडि बढ्नको लागि तयार गरिरहेका थिए।

 

भ्वाएजर मिसनहरूमा अझै काम गरिरहेका खगोल भौतिकशास्त्री डा. एलन कमिंग्स स्वीकार्छन्, ‘आधिकारिक रूपमा हामी बृहस्पति र शनिको पाँच वर्षे अभियानका लागि प्रोबहरू डिजाइन गरिरहेका थियौं तर मानौं हामीले तिनीहरूलाई अलि बढी टिकाउ बनायौं, सावधानीको रूपमा।’

समान अन्तरिक्ष यान भ्वाएजर २, अगस्ट १९७७ मा प्रक्षेपण गरिएको थियो र अर्को महिना भ्वाएजर १ लाई । तिनीहरूलाई फरक बाटोमा पठाइएको थियो र त्यस वर्षको अन्त्यसम्ममा भ्वाएजर १ ले यसको जुम्ल्याहालाई उछिनेको थियो। अन्ततः प्रोबहरूले आफैंले आफ्नो मूल्य प्रमाणित गरे, संसारभरका मानिसहरू छक्क परे जब उनीहरूले आफ्नो अन्तरिक्ष छिमेकको बारेमा खगोलविद्हरूको लामो समयदेखिको धारणा परिवर्तन गराईदिन थाल्यो ।

 

उदाहरणका लागि भोएजर १ ले पृथ्वी बाहिर बृहस्पतिको चन्द्रमा आयोमा पहिलो सक्रिय ज्वालामुखी अवलोकन गर्‍यो। यसले बृहस्पतिमा बिजुली पनि रेकर्ड गर्‍यो, जुन हाम्रो ग्रह बाहिर पहिलो पटक देखिएको थियो । भोएजर २ बाट लिइएका तस्बिरहरूले बृहस्पतिको दोस्रो चन्द्रमा युरोपाको भत्किएको बरफको तहमुनि तरल पानीको महासागर हुन सक्ने संकेत गरिदियो । यसले खगोलविद्हरूलाई त्यहाँ जीवन हुन सक्छ भन्ने अनुमान गर्न प्रेरित गरेको छ। कमिंग्सले पहिलो पटक इओलाई देख्दा आफ्नो घाँटीको पछाडिको रौं उभिएको सम्झन्छन्।

 

उनी सम्झन्छन्, ‘म क्याम्पसमा थिएँ र त्यहाँ भिडियो फिड भइरहेको थियो। इओ त्यहाँ आफ्नो सबै वैभवमा थियो र म विश्वास गर्न सकिनँ, हाम्रो आफ्नै चन्द्रमा यति खैरो र नीरस छ र मलाई त्यो बेलासम्म थाहा थिएन कि चन्द्रमाहरूमा यति धेरै विविधता हुन सक्छ।’

मिसनको चार वर्षपछि नासाले भ्वाएजर २ लाई युरेनस र नेप्च्यूनमा पठाउने निर्णय गर्‍यो। यो १९८६ र १९८९ मा तिनीहरूबाट उड्यो- ग्रान्ड टुर पूरा गर्दै। अहिले भ्वाइजर १ पहिलो पटक एकदिन प्रकाशले एक दिनमा जती यात्रा गर्ने दूरी छ, लगभग २६ अर्ब किलोमिटर, त्यो पुरा गर्दैछ। यो मानवनिर्मित यानको सबैभन्दा लामो दुरी पार गरेको क्षण हो ।