कथा

–तोमनाथ उप्रेती । धरानको बिहान सधैँझैँ सुन्दर थियो।पहाडको काखबाट बिस्तारै घाम झर्दै थियो। सडकका दुवैतिरका रूखहरूमा चराहरू चिरबिराइरहेका थिए। बजार खुल्न थालेको थियो। चियापसलमा मान्छेहरू देशको राजनीति र फुटबलको चर्चा गर्दै थिए। तर यति उज्यालो शहरभित्र एउटा कोठा थियो, जहाँ बिहान कहिल्यै उज्यालो हुँदैनथ्यो।त्यो कोठामा सत्र वर्षीया युमा ओछ्यानमा लडिरहेकी थिइन्।उनको अनुहार पहेँलो भइसकेको थियो। आँखा रातभर नसुतेजस्तै सुन्निएका थिए। हातका नसाहरू निलो र कालो दागले भरिएका थिए। उनी ऐनामा आफूलाई हेर्न पनि डराउन थालेकी थिइन्।तर तीन वर्षअघि युमा यस्ती थिइनन्।

धरानको एउटा साधारण परिवारमा जन्मिएकी उनी गाउँको सबैभन्दा हँसिली छोरी थिइन्। उनको बुबा ब्रिटिस आर्मीबाट अवकाशप्राप्त सैनिक थिए। आमा सानो तरकारी पसल चलाउँथिन्। घरमा मुन्धुमका भाका गुञ्जिन्थे। चासोक तङ्नाममा नाच्ने युमाको मुस्कान हेर्न छिमेकीहरू भेला हुन्थे। उनी चित्र बनाउन निकै रुचाउँथिन्।
उनले बनाएका पहाड, गुराँस र लिम्बू संस्कृतिका चित्रहरू विद्यालयको प्रदर्शनीमा सधैँ पहिलो हुन्थे।

उनको सपना थियो—काठमाडौं गएर फाइन आर्ट्स पढ्ने। उनी क्यानभासमा आफ्ना कल्पनाका रङहरू पोख्न चाहन्थिन्। उनलाई विश्वास थियो, एउटा दिन आफ्ना चित्रहरूको प्रदर्शनी आयोजना गर्नेछिन् र मानिसहरूले उनका चित्रमा पहाड, गुराँस र लिम्बू संस्कृतिको आत्मा देख्नेछन्। तर जीवनका सबैभन्दा सुन्दर सपनाहरू कहिलेकाहीँ ठूलो दुर्घटनाले होइन, सानो–सानो गलत निर्णयको शृङ्खलाले चुपचाप मर्छन्।

कक्षा ९ मा पुगेपछि उनको साथीहरूको घेरा बदलियो। विद्यालयका पुराना, मेहनती साथीहरू विस्तारै टाढिँदै गए। उनी आफूभन्दा केही वर्ष ठूला युवायुवतीहरूको समूहमा रमाउन थालिन्। सुरुमा त्यो केवल आधुनिक देखिन, नयाँ साथी बनाउन र आफूलाई परिपक्व सावित गर्न खोजेको प्रयास मात्र थियो। विद्यालयपछि क्याफेमा भेटघाट हुने, सामाजिक सञ्जालका लागि भिडियो बनाउने, नयाँ फेसन पछ्याउने र राति अबेरसम्म च्याट गर्ने उनको दैनिकी बन्यो। घरपरिवारले यसलाई सामान्य किशोर उमेरको परिवर्तन ठानेर खासै चासो दिएन।

एक दिन ती साथीहरूले उनको जन्मदिन मनाउने बहानामा एउटा निजी पार्टी आयोजना गरे। रंगीन बत्ती, चर्को संगीत र हाँसोले भरिएको त्यो कोठामा सबैजना स्वतन्त्र देखिन्थे। त्यहाँ कसैले पढाइको कुरा गर्दैनथ्यो, न भविष्यको। सबैले वर्तमानको क्षणिक रमाइलोलाई मात्र जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि ठानेका थिए। रात गहिरिँदै गयो। संगीत झन् ठूलो हुँदै गयो। त्यही बेला एउटा युवकले मुस्कुराउँदै सानो चुरोटजस्तो देखिने वस्तु उनको हातमा राखिदियो।

“यो त केवल रमाइलोका लागि हो,” उसले सहज स्वरमा भन्यो। “एकपटक ट्राइ गर। केही हुँदैन।”
युमाले तुरुन्तै टाउको हल्लाइन्।
“म गर्दिनँ,” उनले दृढ स्वरमा भनिन्।
तर उनको अस्वीकारलाई कसैले सम्मान गरेन। बरु सबैजना एकअर्काको अनुहार हेर्दै हाँस्न थाले।
“यति पनि हिम्मत छैन?”
“अझै बच्चै रहिछेस्।”
“एकपटकले कसैलाई लत लाग्दैन।”

ती वाक्यहरू सामान्य मजाकजस्ता लाग्थे, तर ती मनोवैज्ञानिक दबाबका तीखा हतियार थिए। किशोर उमेरमा कहिलेकाहीँ अपमानित हुने डर सही–गलत छुट्याउने विवेकभन्दा धेरै शक्तिशाली हुन्छ। समूहबाट अलग देखिनु, कमजोर ठहरिनु वा साथी गुमाउने डरले धेरै किशोरकिशोरीलाई आफूले चाहेको होइन, अरूले चाहेको निर्णय गर्न बाध्य बनाउँछ।

अन्ततः युमाले काँपिरहेको हातले त्यो चुरोट ओठमा राखिन्। पहिलोपटक लागुऔषधको धुवाँ उनको फोक्सोभित्र पुग्यो। केही क्षणमै उनलाई शरीर हल्का भएको अनुभूति भयो। मनका चिन्ताहरू हराएझैँ लाग्यो। डर मेटिएको महसुस भयो। उनी हाँसिन्, अरूसँग नाचिन् र त्यो रातलाई उनले असाधारण रमाइलो सम्झिन् तर उनलाई थाहा थिएन, त्यो क्षणिक आनन्दको मूल्य उनको सम्पूर्ण भविष्य हुनेवाला थियो।

त्यो पहिलो प्रयोग त्यहीँ रोकिएन। सुरुमा महिनामा एकपटक मात्र भयो। उनले आफूलाई सम्झाइन् “म चाहेको बेला छोड्न सक्छु।” केही समयपछि त्यो महिनाको एकपटक हप्ताको एकपटक बन्यो। त्यसपछि हरेक सप्ताहन्त। अन्ततः यस्तो दिन आयो, जब बिहान उठ्न, खाना खान वा सामान्य रूपमा मुस्कुराउन पनि उनलाई लागुऔषधको आवश्यकता पर्न थाल्यो।

लागुऔषधले सुरुमा शरीरलाई होइन, निर्णय गर्ने क्षमतालाई कब्जा गर्छ। मानिसलाई आफू नियन्त्रणमा छु भन्ने भ्रम दिँदै बिस्तारै उसको स्वतन्त्रता खोस्छ। जबसम्म पीडितले आफू लतमा परिसकेको स्वीकार गर्छ, धेरैजसो अवस्थामा उसले जीवनका अमूल्य अवसरहरू, सम्बन्धहरू र आफ्नै पहिचान गुमाइसकेको हुन्छ। युमाको पढाइ दिनप्रतिदिन कमजोर हुँदै गयो। कहिल्यै गृहकार्य छुटाउन नमान्ने उनी अब कापीसमेत विद्यालय लैजान बिर्सिन्थिन्। कक्षामा शिक्षकले प्रश्न सोध्दा उनी झस्किएर उठ्थिन्, तर उत्तर दिन सक्दिनथिन्। उनको ध्यान पाठ्यपुस्तकमा होइन, अर्को डोज कहिले पाइएला भन्ने सोचमा अड्किन थालेको थियो।

चित्रकलामा जीवन देख्ने उनका हातले पनि अब रङसँगको सम्बन्ध गुमाउन थाले। आधा बनाइएका चित्रहरू कोठाको कुनामा थुप्रिँदै गए। कुनै क्यानभासमा अधुरो हिमाल थियो, कतै रंगिनु बाँकी गुराँस, कतै आँखा त कोरिएको थियो तर अनुहार कहिल्यै पूरा भएन। उनका चित्रहरूजस्तै उनको जीवन पनि बिस्तारै अधुरो हुँदै गइरहेको थियो।
विद्यालयबाट गुनासो आउन थालेपछि आमाको मन अशान्त हुन थाल्यो। एक साँझ उनले युमालाई छेउमा बसालेर ममतापूर्ण स्वरमा सोधिन्, “छोरी, के भयो? तिमी पहिले जस्ती रहिनौ।” युमाले आँखासमेत नजुधाई छोटो उत्तर दिइन्, “केही होइन, आमा। म ठीक छु।” त्यो झूट उनको पहिलो थिएन, अन्तिम पनि भएन। झूट पनि लागुऔषधको लतजस्तै हुन्छ। एकपटक बोलेपछि त्यसलाई बचाउन अर्को झूट बोल्नुपर्छ, त्यसपछि फेरि अर्को। अन्ततः सत्यभन्दा झूट धेरै ठूलो भएर जीवनलाई नै नियन्त्रण गर्न थाल्छ।
केही सातापछि घरमा अनौठा घटना हुन थाले। दराजमा राखेको पैसा हराउन थाल्यो। आमाले किनिदिएको मोबाइल एक दिन अचानक “हरायो” भनियो। केही समयपछि आमाको सुनको सानो औँठी पनि भेटिएन। आमाले धेरै खोजिन्, तर कतै फेला परेन। मनको गहिराइमा शंका उब्जिए पनि उनले स्वीकार्न सकिनन्। “मेरो छोरीले यस्तो गर्न सक्दिन,” उनले आफैँलाई सम्झाइरहिन्। तर लागुऔषधले मानिसबाट सम्पत्ति मात्र लुट्दैन, सबैभन्दा पहिले परिवारभित्रको विश्वास लुट्छ। विश्वास भत्किएपछि घर एउटै भए पनि मनहरू छुट्टाछुट्टै कोठामा बस्न थाल्छन्।

एक दिन विद्यालयले अभिभावक बोलायो। कक्षा शिक्षकले गम्भीर स्वरमा भने, “युमा महिनौँदेखि नियमित कक्षामा उपस्थित छैनन्। उपस्थित भए पनि पढाइमा ध्यान छैन। हामी निकै चिन्तित छौँ।” ती शब्दहरूले बुबाको मनमा बज्रपात भयो। घर फर्किने बाटोभरि उहाँ मौन रहनुभयो। घर पुगेपछि वर्षौँदेखि दबिएको पीडा एकाएक विस्फोट भयो। “हामीले तिम्रो लागि के गरेनौँ?” उहाँको स्वरमा रिसभन्दा बढी असहायपन थियो। तर युमाले त्यो सुन्ने अवस्थामा थिइनन्। उनले ढोका जोडले हिर्काइन् र कराउँदै भनिन्, “मलाई कसैले बुझ्दैन!”

त्यो एउटा वाक्य मात्र थिएन, लागुऔषधको अन्धकारमा हराएका असंख्य किशोरकिशोरीहरूको साझा चिच्याहट थियो। उनीहरूलाई साँच्चै कसैले नबुझेको हुन पनि सक्छ। तर विडम्बना के छ भने, लागुऔषधले उनीहरूलाई माया गर्ने, बचाउन खोज्ने र बुझ्न चाहने सबै हातहरू पनि बिस्तारै टाढा धकेल्दै लैजान्छ। अन्ततः उनीहरू आफ्नै बनाएको अन्धकारमा एक्लै उभिन्छन्।

केही महिनापछि युमाले घर नै छोडिन्। उनी केही साथीहरूसँग एउटा भाडाको डेरामा बस्न थालिन्। बाहिरबाट हेर्दा त्यो स्वतन्त्र जीवनजस्तो देखिन्थ्यो, तर भित्र कुनै स्वतन्त्रता थिएन। त्यहाँ बिहान उठ्ने पहिलो कारण पनि लागुऔषध थियो, रात सुत्ने अन्तिम कारण पनि त्यही। नयाँ पदार्थहरू, नयाँ सुईहरू र नयाँ दलदलले उनको संसार घेर्न थाले। भोक लागे पनि पहिले डोज चाहिन्थ्यो। ज्वरो आए पनि पहिले डोज। शरीर, आत्मा, सम्बन्ध, सम्मान सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता अब एउटै थियो, अर्को मात्रा।
यता उनकी आमा हरेक बिहान धरानका गल्लीहरू चहार्न थालिन्। बसपार्क, सार्वजनिक पार्क, खोलाको किनार, परित्यक्त भवन, साँघुरा गल्ली जहाँ कसैले “त्यतैतिर देखेकी थिइन्” भनिदियो, त्यहीँ उनी दौडिन्थिन्। दिनभरि छोरीको खोजीमा भौतारिएर बेलुका खाली हात घर फर्किँदा उनको आँसु कहिल्यै रोकिँदैनथ्यो। बुबाले पनि विस्तारै मानिसहरूसँग भेटघाट गर्न छोड्नुभयो। आफ्नै छोरीलाई बचाउन नसकेको अपराधबोधले उहाँको आत्मविश्वास चकनाचुर भइसकेको थियो।

एक दिन अन्ततः युमा भेटिइन्। सडकछेउको एउटा परित्यक्त घरको भुइँमा उनी अर्धचेत अवस्थामा लडिरहेकी थिइन्। शरीर काँपिरहेको थियो। ओठ फुटेका थिए। गाला सुकेर हड्डी मात्र देखिन्थ्यो। आँखाको चमक हराइसकेको थियो। आमाले उनलाई देख्नेबित्तिकै अंगालो हालेर रुन थालिन्। “घर जाऔँ, छोरी,” उनले काँपेको स्वरमा भनिन्। युमाले निकै प्रयास गरेर आँखा खोलिन् र बिस्तारै फुसफुसाइन्, “आमा… म छोड्न चाहन्छु… तर सक्दिन।” त्यो स्वीकारोक्ति कुनै बहाना थिएन। त्यो लतको कठोर यथार्थ थियो। चाहना बाँकी थियो, तर नियन्त्रण हराइसकेको थियो।

परिवारले उनलाई उपचारका लागि पुनःस्थापना केन्द्र पुर्‍यायो। सुरुवाती दिनहरू निकै कठिन थिए। शरीर काँप्थ्यो, निद्रा लाग्दैनथ्यो, कहिले रिस उठ्थ्यो, कहिले आँसु रोकिन्थेन। केही हप्तापछि भने सुधारका संकेत देखिन थाले। युमाले फेरि पेन्सिल समातिन्। उनले सेतो कागजमा एउटा विशाल पहाड कोरिन्। त्यसको फेदीबाट बगेको नदी पनि बनाइन्। तर नदी समुद्रतर्फ पुग्नुअघि नै उनको हात रोकियो। उनी लामो समयसम्म त्यो अधुरो चित्र हेरिरहिन्। सायद उनलाई आफ्नै जीवन देखिएको थियो—सुन्दर सुरुवात, तर अधुरो यात्रा।

तर लागुऔषधसँगको युद्ध केवल इच्छाशक्तिले जितिँदैन। एक दिन उपचारपछि बाहिर निस्कँदा उनको पुरानो साथी भेटियो। उसले मुस्कुराउँदै भन्यो, “एउटैपटक हो। केही हुँदैन।” यही एउटा वाक्यले महिनौँको संघर्ष भत्काइदियो। युमाले फेरि पुरानो गल्ती दोहोर्याइन्। त्यसपछि सबै कुरा झन् तीव्र गतिमा बिग्रियो। कमजोर भइसकेको शरीरले अब विष सहन सक्दैनथ्यो। रोगहरूले पनि उनलाई समात्न थाले। कलेज जाने सपना समाप्त भयो। चित्रहरू सधैँका लागि अधुरा भए। साथीहरू एकपछि अर्को गर्दै टाढिए। सामाजिक सञ्जालमा कहिल्यै सयौँ लाइक पाउने उनको तस्बिर अब कसैले हेर्दैनथ्यो। आमाको कपाल समयभन्दा धेरै छिटो सेताम्मे भयो। बुबाको अनुहारमा स्थायी मौनता बस्यो। घरभित्र कहिल्यै नरोकिने हाँसोको ठाउँमा अब गहिरो सन्नाटा थियो।

एक साँझ धरानमा मुसलधारे पानी परिरहेको थियो। सडकहरू सुनसान थिए। युमा एक्लै भिज्दै हिँडिरहेकी थिइन्। सास फेर्न गाह्रो भइरहेको थियो। शरीरले धेरै पीडा सहिसकेको थियो। काँपिरहेको हातले उनले आमाको नम्बर मिलाइन्। फोन उठ्नेबित्तिकै उनी केवल यति भन्न सकिन्, “आमा…” उताबाट आतुर स्वर आयो, “युमा, कहाँ छेस्?” केही क्षण मौनता रह्यो। त्यसपछि उनले थकित स्वरमा भनिन्, “म धेरै थाकें…” र फोन अचानक काटियो।

त्यो रात प्रहरीले उनलाई शहरको एउटा सुनसान कुनाबाट अचेत अवस्थामा फेला पार्यो। तत्काल अस्पताल पुर्‍याइयो। चिकित्सकहरूले सक्दो प्रयास गरे। अक्सिजन दिइयो। औषधि चलाइयो। छातीमा दबाब दिइयो। आपत्कालीन कक्षमा चिकित्सक र नर्सहरू दौडिरहेका थिए। तर कहिलेकाहीँ विज्ञानले पनि धेरै ढिलो ल्याइएका जीवनहरूलाई फर्काउन सक्दैन। बिहान पाँच बजेर बाह्र मिनेटमा चिकित्सकले शान्त स्वरमा भने, “हामीले सक्दो प्रयास गर्‍यौँ।”

आमाले छोरीको चिसिँदै गएको हात छातीमा राखेर रोइरहिन्। बुबा, जो जीवनभर आँसु लुकाउन सिकेका मानिस थिए, पहिलोपटक खुलेर रोए। अस्पतालको त्यो गल्लीमा गुञ्जिएको रोदन केवल एउटा परिवारको शोक थिएन; त्यो एउटा समाजको असफलताको आवाज थियो।

अन्त्येष्टिको दिन धरानमाथि फेरि घाम उदाएको थियो। युमाको तस्बिर फूलले सजाइएको थियो। छेउमै उनले विद्यालयमा बनाएका केही चित्रहरू राखिएका थिए—उदाउँदै गरेको सूर्य, राताम्मे गुराँस र पहाडमाथि स्वतन्त्र रूपमा उडिरहेको एउटा चरा। ती चित्रहरू हेर्दै सबैले एउटै कुरा दोहोर्याए, “यति प्रतिभाशाली छोरी…” तर प्रतिभा मात्र पर्याप्त हुँदैन। समयमै साथ, सचेतना, मानसिक स्वास्थ्यको सहयोग, प्रभावकारी उपचार र परिवार तथा समुदायको निरन्तर माया पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

अन्तिमपटक छोरीको एउटा अधुरो चित्र छोएर आमाले आँसु पुछ्दै बिस्तारै भनिन्, “तिमी नराम्रो थिइनौ, छोरी। तिमी एउटा भयानक लतसँग हार्यौ।” त्यो वाक्य सुनेर उपस्थित धेरै अभिभावकका आँखा रसाए। किनकि लागुऔषधले जात, भाषा, धर्म वा आर्थिक अवस्था छुट्याउँदैन। यसले सपना बोकेका घरहरू रोज्छ, उज्यालो भविष्य भएका किशोर मनहरू रोज्छ र बिस्तारै उनीहरूको जीवनलाई धुवाँमा विलीन गरिदिन्छ।

आज पनि धरानको त्यो कोठा खाली छ। बिहानको घाम झ्यालबाट भित्र पस्छ। टेबलमाथि एउटा अधुरो चित्र अझै राखिएको छ। रङहरू सुकिसकेका छन्। कूची त्यहीँ छ। चित्रमा एउटी किशोरी पहाडतिर हेर्दै उभिएकी छिन्, तर उनको बाटो बीचमै हराएको छ।