पुस्तक समीक्षा

तोमनाथ उप्रेती । डा. डीआर उपाध्याय खनाल समकालीन नेपाली साहित्यका एक प्रतिभाशाली, बहुआयामिक र निरन्तर सृजनशील व्यक्तित्व हुन्। साहित्य, समाज, संस्कृति र मानवीय मूल्यप्रति उनको प्रतिबद्धताले उनलाई विशिष्ट स्रष्टाका रूपमा स्थापित गरेको छ। उनी संवेदनशील चिन्तक, समाजप्रेमी र जीवनका सूक्ष्म पक्षहरूलाई कलात्मक अभिव्यक्ति दिन सक्ने सशक्त सर्जक हुन्।

उनका रचनाहरूमा मानव जीवनका विविध आयामहरू जीवन्त रूपमा प्रतिबिम्बित हुन्छन्। प्रेम, पीडा, संघर्ष, राष्ट्रियता, सामाजिक विकृति, नैतिकता, पारिवारिक सम्बन्ध र आध्यात्मिक चेतनाजस्ता विषयहरूलाई उनले सरल तर प्रभावकारी भाषामा प्रस्तुत गरेका छन्। उनका सिर्जनामा विचारको गहिराइ, अनुभूतिको उष्मा र अभिव्यक्तिको स्वाभाविकता पाइन्छ। यही विशेषताले उनका कृतिहरूलाई पाठकमाझ लोकप्रिय र अर्थपूर्ण बनाएको छ।

विशेषतः उनको कवितासङ्ग्रह ‘अन्तस्करण’ ले उनको संवेदनशील हृदय, समाजप्रतिको उत्तरदायित्वबोध र मानवतामूलक दृष्टिकोणलाई उजागर गरेको छ। उनका कविताहरू चेतनाको उज्यालो फैलाउने प्रयास हुन्। सत्य, न्याय, करुणा र मानवीय मूल्यप्रतिको उनको निष्ठा प्रशंसनीय छ। नेपाली साहित्यको समृद्धिमा डा. डीआर उपाध्याय खनालले पुर्‍याउँदै आएको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। उनी सर्जनशीलता, प्रतिबद्धता र सकारात्मक चिन्तनका प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुन्, जसको साहित्यिक यात्रा अझ उन्नत र दीर्घकालीन हुने विश्वास गर्न सकिन्छ।

खनालको पहिलो कवितासङ्ग्रह ‘अन्तस्करण’ समकालीन नेपाली समाज, मानव मनोविज्ञान, नैतिक संकट, पारिवारिक सम्बन्ध, राष्ट्रिय चेतना र आध्यात्मिक प्रश्नहरूको बहुआयामिक अभिलेख हो। २०८३ सालमा प्रकाशित यस कृतिले कविको अन्तर्मनभित्र चलिरहेको संवादलाई शब्दमा रूपान्तरण गरेको छ। १९२ पृष्ठमा फैलिएको यो कृति पढ्दै जाँदा पाठकले समग्र समाजको अन्तस्करणसँग साक्षात्कार गरेको अनुभूति प्राप्त गर्छ।

साहित्यमा पहिलो कृति लेखकको आत्मपरिचय मात्र हुँदैन, उसको जीवनदर्शनको उद्घाटन पनि हुन्छ। ‘अन्तस्करण’ त्यही उद्घाटन हो। यहाँ कवि सौन्दर्यको खोजीमा रमाएका छैनन्। उनले समाजका घाउहरू छामेका छन्। समयका विकृतिहरू पहिचान गरेका छन्। अनि मानवताको पक्षमा आफ्नो स्पष्ट अडान प्रस्तुत गरेका छन्। कृतिको शीर्षक नै अत्यन्त अर्थपूर्ण छ। ‘अन्तस्करण’ शब्दले मनुष्यको भीत्री चेतना, नैतिक विवेक र आत्मस्वरलाई जनाउँछ। यही कारणले पुस्तकका अधिकांश कविताहरू बाह्य घटनाभन्दा आन्तरिक अनुभवतर्फ केन्द्रित छन्। कवि अन्तस्करणले संसारलाई देखिरहेका छन्, तर आँखाले होइन, ।

सङ्ग्रहको पहिलो कविता ‘विषालु सुइरो’ बाटै कविले जीवनको संघर्षमय यथार्थ उद्घाटन गर्छन्। नियतिले अघि बढेका पाइला रोकिदिएको छ। विफलताको कुहिरोले आकाश ढाकेको छ। यहाँ निराशा छ। तर त्यो निष्क्रिय निराशा होइन। त्यो जीवनका कठोर यथार्थको स्वीकारोक्ति हो।

यस दृष्टिले हेर्दा कविको स्वर केही हदसम्म टी. एस. इलियटको अस्तित्ववादी चिन्तासँग नजिक देखिन्छ। जीवनको विखण्डन र आन्तरिक रिक्तताको अनुभूति दुवै कविमा पाइन्छ। तर उपाध्यायको कविता अन्ततः आशाको खोजीमा फर्कन्छ, जबकि इलियटका कतिपय कविताहरू आध्यात्मिक शून्यतामा टुंगिन्छन्।

‘पीडाभित्रको प्रेम’ कविता सङ्ग्रहकै संवेदनशील र मानवीय कवितामध्ये एक हो। प्रियजनका काँधमा थामिएको जिम्मेवारीको संसार, पसिना र अश्रुधारमा घुलिएको प्रेम यी पङ्क्तिहरूले प्रेमलाई रोमान्टिक मोहको सीमाभन्दा माथि उठाएका छन्। यहाँ प्रेम सेवा हो। त्याग हो। सहअस्तित्व हो। यही भावभूमिले कविलाई रवीन्द्रनाथ टैगोरको मानवतावादी दर्शनसँग जोड्छ। टागोरले प्रेमलाई ईश्वरसम्म पुग्ने मार्ग ठानेका थिए। उपाध्याय पनि प्रेमलाई मानवताको सर्वोच्च अभिव्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।
कृतिको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको सामाजिक चेतना हो। ‘श्रद्धा र स्वार्थबीचको युद्ध’ कविताले आधुनिक समाजको वैचारिक द्वन्द्वलाई उजागर गर्छ। आस्था र तर्कबीचको संघर्ष यहाँ केन्द्रीय विषय बनेको छ। कवि न त अन्धविश्वासका पक्षधर छन्, न त पूर्ण नास्तिकताको। उनी सन्तुलित विवेकको पक्षमा उभिन्छन्। यही सन्तुलनले उनलाई पूर्वीय दर्शनको मध्यम मार्गसँग जोड्छ।

कलिला भावनामा जब पर्छ गहिरो चोट
निराशाको अँध्यारोले ढाक्छ टाढासम्म बाटोको ओट
लागूपदार्थका व्यापारी बस्छन् सधैँ तम्तयार
अल्लारे मनहरूलाई बनाउँछन् आफ्नो व्यापार ।

लागूपदार्थविरुद्ध लेखिएको कविता विशेष उल्लेखनीय छ। कलिला भावनामा चोट लागेपछि निराशाको अँध्यारो फैलिन्छ र त्यसैको फाइदा उठाउँदै व्यापारीहरूले युवाहरूलाई आफ्नो व्यापारको साधन बनाउँछन्। यो कविता सामाजिक मनोविज्ञानको विश्लेषण हो। यहाँ कवि शिक्षकझैँ देखिन्छन्। अभिभावकझैँ देखिन्छन्। समाज सुधारकझैँ देखिन्छन्।

डा. उपाध्यायको कवितामा राष्ट्रिय चेतना अत्यन्त बलियो रूपमा उपस्थित छ। माटोप्रतिको प्रेम, देशप्रतिको आस्था र राष्ट्रिय आत्मसम्मानप्रतिको प्रतिबद्धता उनका कविताहरूमा बारम्बार प्रकट हुन्छ। यो राष्ट्रवाद उग्र वा आक्रामक छैन। यो सांस्कृतिक आत्मबोधमा आधारित राष्ट्रवाद हो। यस दृष्टिले उनको काव्यधारा पाब्लो नेरुदाको जनपक्षीय चेतनासँग केही हदसम्म साम्य राख्छ। नेरुदाले आफ्नो भूमिलाई प्रेम गरे। उपाध्यायले पनि आफ्नो माटोप्रति निष्ठा व्यक्त गरेका छन्।

पारिवारिक सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएका ‘बेजोड सम्धी’, ‘मामा’, ‘भान्जी’ लगायतका कविताहरूले सङ्ग्रहलाई विशेष आत्मीयता प्रदान गरेका छन्। नेपाली कवितामा परिवारलाई यसरी सरल तर भावनात्मक रूपमा चित्रण गर्ने परम्परा धेरै व्यापक छैन। यी कविताहरूमा कुनै कृत्रिमता छैन। जीवनका सामान्य सम्बन्धहरूलाई कविले असामान्य भावगहनताका साथ प्रस्तुत गरेका छन्।

‘विवश अभिभावक’ कविता वर्तमान समाजको गम्भीर यथार्थ हो। जब अभिभावकहरूले विकल्प भेट्दैनन्, तब मन थामेर कठोर निर्णय लिन बाध्य हुन्छन्। यस कवितामा आधुनिक परिवारको असुरक्षा, पीडा र विवशता बोल्छ। कविले यहाँ कुनै समाधान दिएका छैनन्। केवल यथार्थ देखाएका छन्। यही यथार्थको शक्ति नै कविताको प्रभाव हो।
कृतिभित्र राजनीतिक चेतनाले पनि सशक्त स्थान पाएको छ। ‘हाम्रो आन्दोलन’ र ‘मन्त्री पदको मोहिनी’ जस्ता कविताहरूले नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमाथि तीक्ष्ण व्यङ्ग्य गरेका छन्। आन्दोलनका नाराहरू जनताको जीवनमा परिवर्तन ल्याउन असफल भएका छन्। सत्ताको मोहले सेवा भावलाई विस्थापित गरेको छ। यी कविताहरू पढ्दा अक्टाभियो पाजको राजनीतिक चेतना सम्झना आउँछ। सत्ताको आलोचना यहाँ वैचारिक स्तरमा गरिएको छ। व्यक्तिगत आक्रोशका रूपमा होइन।

‘कुनै राष्ट्रमा छैन आक्रमण मन्त्रालय
छ केवल रक्षा मन्त्रालय
तर दिनहुँ सुरु हुँदैछ नवीन शृंखलाको आक्रमण
कोही पनि तयार छैन मान्न यो ।(युद्धका उन्माद)

युद्धका उन्माद’ कविता विशेष ध्यानाकर्षक छ। कुनै पनि राष्ट्रमा आक्रमण मन्त्रालय छैन, तर संसार निरन्तर आक्रमणको शृंखलाबाट गुज्रिरहेको छ। यो विडम्बना कविले अत्यन्त सशक्त ढंगले प्रस्तुत गरेका छन्। युद्धप्रतिको यो दृष्टिकोण विल्फ्रेड ओवेनका युद्धविरोधी कविताहरूको स्मरण गराउँछ। उपाध्याय युद्धको भौतिक क्षति देख्दैनन्। उनी युद्धभित्रको नैतिक विफलता देख्छन्।

सामाजिक कुरीतिविरुद्ध कविको स्वर अझ प्रखर बनेर आएको छ। ‘छाउगोठको छायाँ’ र ‘छुवाछूत रूपी रक्तबीज’ जस्ता कविताहरूले नेपाली समाजभित्र अझै जीवित विभेदमाथि कठोर प्रश्न उठाएका छन्। नारीलाई अलग्याएर कसरी समाजको सुन्दर विस्तार सम्भव हुन्छ भन्ने प्रश्न केवल कविताको प्रश्न होइन। यो सभ्यताकै प्रश्न हो। कविले यहाँ सुधारवादी चेतना प्रस्तुत गरेका छन्।

डरलाग्दो छ देशको मेरुदण्ड
चुपचाप कुहिँदै गएको
भ्रष्टाचारको धमिराले
भित्री काठैदेखि चुस्दै गएको ।(दरार)

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा ‘अन्तस्करण’ को सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको नैतिक केन्द्र हो। कविताहरूमा बारम्बार विवेक, जिम्मेवारी, प्रेम, करुणा, सत्य र आत्मचेतनाको चर्चा आउँछ। यी मूल्यहरू पूर्वीय आध्यात्मिक परम्पराका मूल तत्त्व हुन्। विशेषतः उपनिषद्, बौद्ध दर्शन र गीता दर्शनको प्रभाव अप्रत्यक्ष रूपमा अनुभूत हुन्छ। कविको आध्यात्मिकता कर्मप्रधान छ। उनी संसार त्याग्न भन्दैनन्। संसारलाई सुधार्न भन्छन्। उनी पलायनको पक्षमा छैनन्। सहभागिताको पक्षमा छन्। यही कारणले उनको आध्यात्मिक चेतना रूमीको प्रेममय अध्यात्म र खलिल जिब्रानको मानवीय अध्यात्मसँग संवादरत देखिन्छ। तर उपाध्यायको आधारभूमि नेपाली सामाजिक यथार्थ हो। त्यसैले उनको अध्यात्म अधिक धरातलीय छ।

भाषाशैलीको दृष्टिले कवि सरलताका पक्षधर छन्। जटिल बिम्बहरूको भारी प्रयोग छैन। प्रतीकहरू पनि सहज छन्। पाठकलाई शब्दको भूलभुलैयामा हराउनुभन्दा विचारको यात्रामा लैजानु उनको उद्देश्य देखिन्छ। यही कारणले पुस्तक व्यापक पाठकवर्गका लागि ग्राह्य बन्न सक्छ। कविताहरूमा उपदेशात्मक स्वर केही ठाउँमा देखिन्छ। तर त्यो बोझिलो बनेको छैन। किनभने कविको उद्देश्य नै समाजसँग संवाद गर्नु हो। साहित्यिक सौन्दर्य र सामाजिक सन्देशबीच उनले सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास गरेका छन्।
मन्त्री पदको मोहिनी शीर्षकको कवितामा आफन्तका पीडा सोध्दैनन् दिनचर्या बन्छ उनको धन-सम्पत्तिको खेल भनेर कविले लेखेका छन् ।

कुनै राष्ट्रमा छैन आक्रमण मन्त्रालय
छ केवल रक्षा मन्त्रालय
तर दिनहुँ सुरु हुँदैछ नवीन शृंखलाको आक्रमण
कोही पनि तयार छैन मान्न यो ।

‘अर्धांगिनी’ र ‘रसास्वादन मायाप्रीतिको’ जस्ता कविताहरूले प्रेमको कोमल पक्ष प्रस्तुत गर्छन्। प्रेम यहाँ भावुकता मात्र होइन। प्रेरणा पनि हो। सृजनाको स्रोत पनि हो। इतिहासका सिंहासनहरू प्रेमकै निम्ति त्यागिएका छन् भन्ने कविको विश्वास प्रेमलाई जीवनको रूपान्तरणकारी शक्तिका रूपमा स्थापित गर्छ।

कृतिको अर्को सबल पक्ष यसको विषयगत विविधता हो। यहाँ प्रेम छ। राजनीति छ। परिवार छ। युद्ध छ। सामाजिक विभेद छ। नैतिकता छ। अध्यात्म छ। राष्ट्रियता छ। यही विविधताले सङ्ग्रहलाई एकरूपी हुनबाट बचाएको छ।

यद्यपि आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्दा कतिपय कविताहरूमा काव्यात्मक घनत्वभन्दा सन्देशको प्रधानता बढी देखिन्छ। केही कविताहरू निबन्धात्मक बन्न पुगेका छन्। बिम्बात्मक विस्तार र भाषिक प्रयोगमा अझ बढी जोखिम लिन सकेको भए कृति अझ कलात्मक उचाइमा पुग्न सक्थ्यो। तर पहिलो सङ्ग्रहका रूपमा यो कमजोरीभन्दा सम्भावनाको संकेत बढी हो।

‘अन्तस्करण’ एउटा नैतिक कविको आत्मस्वर हो। यो पुस्तकले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ। आत्मपरीक्षण गर्न प्रेरित गर्छ। समाजलाई हेर्ने दृष्टि बदल्न आग्रह गर्छ। आजको भौतिकतावादी, विभाजित र मूल्यसंकटग्रस्त समयमा यस्ता कृतिहरूको आवश्यकता अझ बढी महसुस हुन्छ।

खनालको ‘अन्तस्करण’ नेपाली कविताको प्रयोगवादी क्रान्ति होइन। तर यो मानवताको पक्षमा उभिएको इमानदार काव्यदस्तावेज अवश्य हो। यसले पाठकलाई बाहिरी संसारबाट भीत्री संसारतर्फ यात्रा गराउँछ। अन्ततः यही यात्रा नै पुस्तकको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो। कविले समाजका घाउ देखेका छन्। मनुष्यका कमजोरी देखेका छन्। तर मानवताप्रतिको विश्वास गुमाएका छैनन्। यही विश्वास नै ‘अन्तस्करण’ को केन्द्रीय प्रकाश हो। यही प्रकाशले कृतिलाई आत्मसंवाद, सामाजिक प्रतिबिम्ब र आध्यात्मिक जागरणको दस्तावेजका रूपमा स्थापित गरेको छ।