(समीक्षा)

तोमनाथ उप्रेती ।

१. विषय प्रवेश
रामबाबु घिमिरे नेपाली साहित्यका सक्रिय स्रष्टा हुन्। निबन्ध र लघुकथा लेखनमा उनको विशेष रुचि र योगदान देखिन्छ। उनका रचनामा समकालीन नेपाली समाज, मानवीय सम्बन्ध, राजनीतिक विकृति, प्रशासनिक विसङ्गति र नैतिक प्रश्नहरू प्रमुख रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। सरल भाषा, सघन कथानक, सूक्ष्म व्यङ्ग्य र प्रभावकारी अन्त्य उनका लेखनका उल्लेखनीय विशेषता हुन्। सामान्य जीवनका घटनालाई गहिरो सामाजिक तथा दार्शनिक अर्थ दिन सक्नु उनको कथाकारिताको शक्ति हो। ‘अघोरी’ लघुकथासङ्ग्रहमार्फत उनले नेपाली लघुकथामा यथार्थवादी, व्यङ्ग्यात्मक र मानवीय दृष्टिकोणलाई अझ सशक्त बनाएका छन्। उनका कथामा समाजको बाह्य चित्रसँगै मानिसको अन्तर्मन र नैतिक द्वन्द्व पनि अभिव्यक्त हुन्छ।

लघुकथा छोटो हुन्छ। तर यसको अर्थ छोटो हुँदैन। यसको आकार सीमित हुन्छ। यसको प्रभाव भने विस्तृत हुन्छ। यही विरोधाभास लघुकथाको सौन्दर्य हो। थोरै शब्दमा धेरै जीवन भन्न सक्नु यसको मुख्य चुनौती हो। कथाकार रामबाबु घिमिरेको लघुकथासङ्ग्रह अघोरी यही चुनौतीको सफल परीक्षण हो।अघोरीमा बाईसवटा लघुकथा समेटिएका छन्। ती कथाहरू आकारमा संक्षिप्त छन्। तर विषयवस्तुमा व्यापक छन्। सामाजिक विकृति, राजनीतिक चरित्र, पारिवारिक सम्बन्ध, स्वास्थ्यसेवा, प्रशासनिक प्रवृत्ति, नैतिक पतन, प्रेम, मातृत्व र मानवीय संवेदना यसका प्रमुख विषय हुन्। यस अर्थमा अघोरी समकालीन नेपाली समाजको सूक्ष्म सामाजिक दस्तावेज पनि हो।

२. कृतिको संरचना र लघुकथात्मक सौन्दर्य
लघुकथाको पहिलो र प्रमुख शक्ति संक्षिप्तता हो। यसको आकार छोटो हुन्छ। तर यसको अर्थ छोटो हुनु हुँदैन। थोरै शब्दमा गहिरो जीवनबोध दिन सक्नु लघुकथाकारको वास्तविक क्षमता हो। त्यसैले लघुकथा छोटो सघन अनुभूति, तीव्र कथ्य र व्यापक निहितार्थको कलात्मक संयोजन हो। घिमिरेको अघोरी यही दृष्टिले उल्लेखनीय लघुकथासङ्ग्रहका रूपमा देखिन्छ।

लघुकथामा संक्षिप्तता मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसमा कथानक चाहिन्छ। द्वन्द्व चाहिन्छ। चरित्र चाहिन्छ। वातावरण चाहिन्छ। संकेत र प्रतीक चाहिन्छ। अन्तर्निहित अर्थ चाहिन्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा प्रभावकारी अन्त्य चाहिन्छ। अघोरीका अधिकांश कथामा यी तत्त्वहरूबीच सन्तुलित संयोजन देखिन्छ। कथाकारले विस्तृत वर्णनको सहारा नलिई आवश्यक घटनालाई मात्र कथाको केन्द्रमा राखेका छन्। यसले कथ्यलाई अनावश्यक विस्तारबाट जोगाएको छ।

घिमिरेको भाषिक मितव्ययिता पनि उनको कथाशिल्पको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। संवाद आवश्यक ठाउँमा मात्र प्रयोग भएका छन्। पात्रका गतिविधि र मनोभावलाई लामो व्याख्याभन्दा संकेतबाट प्रस्तुत गरिएको छ। यस प्रविधिले कथाको गति तीव्र बनाएको छ। पाठकलाई कथा पढ्दा अनावश्यक विवरणको बोझ महसुस हुँदैन।
अघोरीका धेरै कथामा एउटा सामान्य घटना असामान्य सामाजिक अर्थमा विस्तार हुन्छ। एउटा पात्र एउटा प्रवृत्तिको प्रतिनिधि बन्छ। एउटा संवादले राजनीतिक संस्कृतिको विकृति उजागर गर्छ। एउटा पारिवारिक घटना समाजको मनोवैज्ञानिक यथार्थको ऐना बन्छ। यसरी व्यक्तिगत घटना सामूहिक अनुभवमा रूपान्तरित हुन्छ।
लघुकथाको अर्को महत्त्वपूर्ण शिल्पगत विशेषता यसको अन्त्य हो। घिमिरेका कथाहरूमा अन्त्य प्रायः एउटा प्रश्न हो। पाठकलाई सोच्न बाध्य पार्ने बिन्दु हो। कथा समाप्त हुन्छ। तर त्यसको अर्थ समाप्त हुँदैन। पाठकले कथा पढेर छोड्दैन। उसले त्यसलाई आफ्नो चेतनामा बोकेर हिँड्छ। यही अवशिष्ट प्रभाव अघोरीको लघुकथात्मक सफलताको प्रमुख आधार हो।

३. कथानक र चरित्रचित्रण
घिमिरेका लघुकथाको एउटा महत्त्वपूर्ण विशेषता कथानकको सामाजिक निकटता हो। उनका कथानक हाम्रो दैनिक जीवनका सामान्य घटना, व्यवहार र सम्बन्धबाट निर्माण भएका छन्। त्यसैले उनका कथा पढ्दा पाठकलाई पात्रहरू आफ्नै समाजका परिचित मानिसजस्ता लाग्छन्।

अघोरीमा डाक्टर छन्। बिरामी छन्। नेता छन्। सांसद छन्। मन्त्री छन्। बिचौलिया छन्। पति छन्। पत्नी छन्। आमा छन्। युवा छन्। कर्मचारी छन्। सामान्य नागरिक छन्। यी पात्रहरू समाजका विभिन्न तह र भूमिकाको प्रतिनिधित्व गर्छन्। कथाकारले उनीहरूलाई उनीहरूको व्यवहारमार्फत सामाजिक चरित्र र प्रवृत्तिको उद्घाटन गरेका छन्।
‘बिकाउ’मा चिकित्सकीय पेशा र सेवाभावबीचको सम्बन्धलाई प्रश्न गरिएको छ। डाक्टर र बिरामीको सम्बन्ध केवल व्यावसायिक सम्बन्ध होइन। यसमा विश्वास, जिम्मेवारी र मानवीय संवेदना पनि जोडिएको हुन्छ। कथाले यही पक्षलाई उठाएको देखिन्छ।‘फोनकल’मा राजनीतिक महत्वाकांक्षा र नैतिक पतनबीचको सम्बन्ध प्रस्तुत गरिएको छ। पद र शक्तिप्रतिको मोहले मानिसलाई आफ्नो मूल्य र सिद्धान्तबाट कसरी विचलित गराउन सक्छ भन्ने कुरा कथाले संकेत गर्छ। ‘बिचौलिया’मा सत्ता र दलालीको सम्बन्धलाई उजागर गरिएको छ। राजनीतिक निर्णय र व्यक्तिगत स्वार्थबीच बिचौलियाको भूमिका कसरी प्रभावकारी बन्छ भन्ने विडम्बना यहाँ देखिन्छ।

‘समानुपातिक’ले राजनीतिक संरक्षणवादमाथि व्यङ्ग्य गर्छ। समानुपातिक प्रतिनिधित्वको आदर्शलाई व्यक्तिगत स्वार्थ र नातावादमा प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिमाथि कथा प्रश्न उठाउँछ। ‘दूरदर्शिता’मा पनि जनताको आवश्यकता र नेतृत्वको व्यक्तिगत स्वार्थबीचको दूरी देखिन्छ। जनहितको भाषण गर्ने तर आफ्नै स्वार्थलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति कथाको मुख्य विडम्बना हो। अघोरीका पात्रहरू व्यक्तिगत चरित्रमा मात्र सीमित छैनन्। उनीहरू सामाजिक चरित्रका प्रतीक बनेका छन्। एउटा पात्रले एउटा व्यक्तिको कथा बोके पनि त्यसले एउटा वर्ग, प्रवृत्ति वा मानसिकताको प्रतिनिधित्व गर्छ। यही चरित्रात्मक व्यापकता घिमिरेका लघुकथालाई सामाजिक यथार्थको प्रभावकारी ऐना बनाउने प्रमुख आधार हो।

४. प्रतीकात्मकता, बिम्ब र व्यङ्ग्य
अघोरी लघुकथासङ्ग्रहको महत्त्वपूर्ण साहित्यिक विशेषता यसको प्रतीकात्मकता हो। घिमिरेले आफ्ना कथामा घटनालाई प्रत्यक्ष रूपमा मात्र प्रस्तुत गरेका छैनन्। उनले संकेत, बिम्ब र प्रतीकमार्फत कथाको गहिरो अर्थ निर्माण गरेका छन्। यसले छोटो कथानकलाई व्यापक व्याख्याको सम्भावना दिएको छ। ‘अघोरी’, ‘आत्माको मन’, ‘उपचार’, ‘घाती’, ‘सङ्कटमोचन’, ‘पूर्व लडाकु’ र ‘फरक’जस्ता कथामा कथ्यको सम्पूर्ण अर्थका लागि पाठकले कथाभित्र प्रवेश गर्नुपर्छ।

लघुकथामा प्रत्यक्ष कथनभन्दा संकेतको महत्त्व धेरै हुन्छ। कथाकारले सबै कुरा व्याख्या गरिदिएमा पाठकको कल्पनाशक्ति सीमित हुन्छ। घिमिरेले भने केही ठाउँमा कथाको अर्थ खुला छोडेका छन्। पात्रका व्यवहार, संवाद, घटना र शीर्षकबीच सम्बन्ध स्थापित गरेर पाठकले अन्तर्निहित अर्थ पहिल्याउनुपर्छ। यही प्रक्रियामा पाठक कथाको अर्थ निर्माण गर्ने सहस्रष्टा बन्छ। यसले कथालाई बहुअर्थी र दीर्घप्रभावी बनाउँछ।

‘अघोरी’ शीर्षक आफैँ एउटा सशक्त प्रतीकका रूपमा लिन सकिन्छ। यसले सामाजिक मर्यादा, नैतिकता र जिम्मेवारीबाट विचलित चरित्रतर्फ संकेत गर्छ। त्यसैगरी ‘आत्माको मन’ जस्तो शीर्षकले भौतिक जीवनभन्दा पर चेतना, आत्मबोध र अस्तित्वका प्रश्नतर्फ पाठकलाई उन्मुख गराउँछ। यसरी शीर्षक पनि कथाको अर्थ विस्तार गर्ने उपकरण बनेको छ।

व्यङ्ग्य यस कृतिको अर्को प्रमुख सौन्दर्य हो। घिमिरेको व्यङ्ग्यको उद्देश्य सामाजिक चेतना जगाउनु हो। राजनीतिक नेतृत्वको स्वार्थ, प्रशासनिक अकर्मण्यता, बिचौलियातन्त्र, सामाजिक पाखण्ड र नैतिक पतनमाथि गरिएको व्यङ्ग्य तीक्ष्ण र प्रभावकारी छ।व्यङ्ग्यको वास्तविक शक्ति असहज सत्यलाई सहज प्रस्तुतिमा देखाउनु हो। पाठक पहिले हाँस्छ। त्यसपछि सोच्न थाल्छ। अन्ततः उसले हाँसोको कारणभित्र लुकेको सामाजिक पीडा देख्छ। यही कारणले अघोरीको व्यङ्ग्य मनोरञ्जनभन्दा माथि उठेर प्रतिरोध, चेतना र आत्मपरीक्षणको साहित्यिक माध्यम बनेको छ।

५. यथार्थवाद र समकालीन समाज
अघोरी लघुकथासङ्ग्रहको मूल सौन्दर्य यसको यथार्थवादी चेतनामा निहित छ। घिमिरेले कथाका लागि छुट्टै काल्पनिक संसार निर्माण गरेका छैनन्। उनका कथाको आधारभूमि नेपाली समाज हो। घटना सामान्य छन्। पात्र परिचित छन्। समस्या वास्तविक छन्। तर तिनलाई प्रस्तुत गर्ने दृष्टि भने कलात्मक छ। यही कारणले उनका लघुकथा सामाजिक यथार्थका सूक्ष्म दस्तावेजजस्ता देखिन्छन्।

घिमिरेको यथार्थवाद केवल घटनाको विवरणमा सीमित छैन। उनले घटनाभित्रको सामाजिक मनोविज्ञान पनि उद्घाटन गरेका छन्। ‘कोरोना जाबो’ यसको सशक्त उदाहरण हो। विश्वव्यापी महामारीले मानिसमा उत्पन्न गरेको भय, अनिश्चितता र असुरक्षालाई कथाले समेट्छ। महामारी केवल स्वास्थ्य सङ्कट थिएन। त्यसले मानिसको व्यवहार, सम्बन्ध र सोचाइमा समेत परिवर्तन ल्यायो। कथाकारले यही मानवीय पक्षलाई कथात्मक रूपमा अभिव्यक्त गरेका छन्।

‘आमा’मा वैदेशिक रोजगारीसँग जोडिएको पारिवारिक विडम्बना प्रस्तुत गरिएको छ। आर्थिक अवसरको खोजीमा विदेशिने युवाको निर्णयले घरभित्र सिर्जना गर्ने भावनात्मक रिक्तता कथाको केन्द्रमा देखिन्छ। यहाँ वैदेशिक रोजगारी मातृत्व, पारिवारिक सम्बन्ध, एक्लोपन र प्रतीक्षासँग जोडिएको मानवीय प्रश्न बनेको छ।

‘उपचार’मा नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीको संकट उजागर गरिएको छ। बिरामी र चिकित्सकबीचको सम्बन्ध, सेवाको संवेदना तथा स्वास्थ्य क्षेत्रभित्र देखिने व्यवहारिक समस्यालाई कथाले प्रश्न गरेको छ। ‘अऋणि’मा अभिलेख, प्रशासन र भ्रष्टाचारको विषय उठाइएको छ। पुराना कागजात नष्ट गरेर समस्या समाधान हुँदैन। भ्रष्टाचारको वास्तविक समाधान चरित्र, प्रणाली र उत्तरदायित्वमा सुधार हो भन्ने गहिरो संकेत कथामा भेटिन्छ।त्यस्तै ‘फोनकल’ र ‘बिचौलिया’ले समकालीन राजनीतिक संस्कृतिको यथार्थ प्रस्तुत गर्छन्। सत्ता, स्वार्थ, पहुँच र बिचौलियाको प्रभावले सार्वजनिक नैतिकतामा पार्ने असर कथाकारले व्यङ्ग्यात्मक ढङ्गले देखाएका छन्। यहाँ राजनीति आदर्शको क्षेत्रभन्दा स्वार्थको खेल बन्दै गएको विडम्बना देखिन्छ।यसरी ‘अघोरी’ले समकालीन नेपाललाई एउटै कोणबाट होइन, विभिन्न सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक र मानवीय कोणबाट पढेको छ। यसको यथार्थवाद समाजको बाहिरी दृश्यभित्र लुकेको मानसिक र नैतिक यथार्थको कलात्मक उद्घाटन हो। यही कारणले ‘अघोरी’का कथा पढ्दा पाठकले आफ्नै समय, समाज र आफूलाई समेत देख्छ।

६. पारिवारिक र मानवीय संवेदना
‘अघोरी’लाई राजनीतिक र सामाजिक व्यङ्ग्यको कृतिका रूपमा सीमित गर्नु यसको व्यापक साहित्यिक आयामलाई संकुचित गर्नु हो। यस सङ्ग्रहको अर्को महत्त्वपूर्ण शक्ति मानवीय संवेदना हो। सामाजिक विकृति र राजनीतिक विसङ्गतिमाथि तीक्ष्ण दृष्टि राख्ने घिमिरेका कथाकारभित्र संवेदनशील मानवतावादी चेतना पनि उत्तिकै बलियो देखिन्छ। उनका पात्रहरू प्रेम, पीडा, स्मृति, अपेक्षा, एक्लोपन र आत्मीयताले भरिएका मानिस हुन्।

‘पूर्वपत्नी’मा सम्बन्धको मनोविज्ञानलाई सूक्ष्म रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। प्रेम तत्कालीन आकर्षण वा भावनात्मक आवेग मात्र होइन। यसमा साझा स्मृति, आत्मीयता, जिम्मेवारी र विगतसँगको सम्बन्ध पनि जोडिएको हुन्छ। वैवाहिक सम्बन्ध टुटेपछि पनि मानवीय सम्बन्धका केही भावनात्मक अवशेष समाप्त हुँदैनन्। यही मनोवैज्ञानिक सत्य कथाको संवेदनात्मक आधार बनेको देखिन्छ। यसले सम्बन्धलाई कानुनी वा सामाजिक सम्झौताभन्दा गहिरो मानवीय अनुभूतिका रूपमा हेर्न प्रेरित गर्छ।

‘गाढामाया’मा वैवाहिक सम्बन्धको आत्मीय पक्ष प्रस्तुत भएको छ। मानिसको बाह्य सौन्दर्य, उमेर वा शारीरिक आकर्षण परिवर्तनशील हुन्छ। तर आत्मीयता, विश्वास र कर्तव्य सम्बन्धका दीर्घजीवी आधार हुन्। कथाले वैवाहिक प्रेमलाई बाहिरी रूपभन्दा आन्तरिक निष्ठासँग जोड्छ। यस दृष्टिले कथा प्रेमको मानवीय र नैतिक पक्षलाई महत्त्व दिन्छ।
‘आमा’ यस सङ्ग्रहको अत्यन्त संवेदनशील कथामध्ये एक देखिन्छ। मातृत्वसँग जोडिएको पीडा, प्रतीक्षा र भावनात्मक रिक्तताले कथालाई सार्वभौमिक बनाउँछ। आमा कुनै एउटा पात्र मात्र होइनन्। उनी त्याग, ममता र निःस्वार्थ प्रेमको प्रतीक बन्छिन्। यही कारणले कथाको पीडा पाठकको निजी अनुभवसँग जोडिन सक्छ।

यी कथामा मानवतावाद कुनै सैद्धान्तिक घोषणाका रूपमा आएको छैन। यो पात्रका व्यवहार र सम्बन्धबाट प्रकट भएको छ। प्रेममा सम्मान चाहिन्छ। सम्बन्धमा जिम्मेवारी चाहिन्छ। परिवारमा आत्मीयता चाहिन्छ। मानिसमा करुणा चाहिन्छ। यही मानवीय आग्रह ‘अघोरी’का संवेदनशील कथाहरूको अन्तर्ध्वनि हो। घिमिरे सामाजिक विसङ्गतिका आलोचक मात्र होइनन्। उनी मानवीय सम्बन्धका सूक्ष्म पर्यवेक्षक पनि हुन्। व्यङ्ग्यमा उनी समाजलाई प्रश्न गर्छन्। संवेदनामा उनी मानिसलाई बुझ्छन्। यही द्वैध शक्ति उनका लघुकथालाई मानवतावादी गहिराइ प्रदान गर्ने प्रमुख आधार हो।

७. दार्शनिक आधार
अघोरीलाई केवल समाजशास्त्रीय वा राजनीतिक व्यङ्ग्यका रूपमा पढ्नु यसको गहिराइलाई सीमित गर्नु हो। यस कृतिको अर्को तह दार्शनिक छ। अझ गहिरो तहमा यसको प्रश्न आध्यात्मिक छ। कृतिले अप्रत्यक्ष रूपमा एउटा आधारभूत प्रश्न उठाउँछ मानिस हुनुको अर्थ के हो? पद, पैसा, प्रतिष्ठा र सत्ता प्राप्त गर्नु मात्र जीवनको सफलता हो? कि सफल जीवनको आधार नैतिकता, कर्तव्य, करुणा र आत्मबोध हो?

यस प्रश्नमा पूर्वीय दर्शनका महान् चिन्तकहरूको आवाजसँग ‘अघोरी’को अन्तर्ध्वनि जोडिन्छ। भगवद्गीताको कर्मयोगले कर्तव्यलाई महत्त्व दिन्छ। कर्म गर तर फलप्रतिको आसक्तिमा नबाँधिनू। अघोरीका राजनीतिक र प्रशासनिक पात्रहरूलाई यस दृष्टिले हेर्दा एउटा विरोधाभास देखिन्छ। उनीहरू कर्तव्यका लागि पदमा छैनन्। धेरैजसो अवस्थामा पद नै उनीहरूको स्वार्थको साधन बनेको छ। यसले कर्मयोगको आदर्श र स्वार्थकेन्द्रित कर्मबीचको नैतिक दूरी देखाउँछ।

गौतम बुद्धको शिक्षामा लोभ, द्वेष र मोह दुःखका प्रमुख कारण हुन्। अघोरीका धेरै पात्रहरूको समस्या पनि बाह्य परिस्थितिभन्दा बढी आन्तरिक छ। सत्ता चाहिन्छ। पैसा चाहिन्छ। पहुँच चाहिन्छ। प्रतिष्ठा चाहिन्छ। यही चाहनाले मानिसलाई नैतिक सीमाबाट बाहिर लैजान्छ। बुद्धको सम्यक् दृष्टि र सम्यक् कर्मको अवधारणाबाट हेर्दा घिमिरेका कथाहरू आत्मसंयम र विवेकको आवश्यकता सम्झाउने आख्यान बन्न पुग्छन्।

कन्फ्युसियसले नैतिक चरित्रलाई सुशासनको आधार माने। उनका विचारमा शासक स्वयं नैतिक भए समाजमा अनुशासन र सदाचारको विकास हुन्छ। अघोरीमा प्रस्तुत राजनीतिक चरित्रहरू यस आदर्शको विपरीत दिशामा देखिन्छन्। यसले शासनको समस्या कानुन वा संरचनाको मात्र होइन, नेतृत्वको चरित्रको पनि हो भन्ने निष्कर्षतर्फ लैजान्छ।

सुकरातको प्रसिद्ध दार्शनिक आग्रह आफूलाई चिन भन्ने आत्मज्ञानको खोजीसँग पनि कृतिको सम्बन्ध देखिन्छ। घिमिरेका कथा पाठकलाई अरूको कमजोरी मात्र देखाउँदैनन्। उनीहरूलाई आफ्नै आचरण हेर्न बाध्य बनाउँछन्। प्लेटोको न्यायसम्बन्धी चिन्तन, अरस्तुको सद्गुण नैतिकता र इमानुएल कान्टको कर्तव्यनिष्ठ नैतिकतासँग पनि कृतिका प्रश्नहरू जोड्न सकिन्छ।कान्टका लागि मानिसलाई साधन होइन, उद्देश्यका रूपमा सम्मान गर्नु नैतिकताको आधार हो। तर ‘अघोरी’का केही पात्रले सम्बन्ध, पद र मानिसलाई आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने साधन बनाएका छन्। यही नैतिक विचलन कृतिको आलोचनात्मक शक्ति हो।

अघोरी सामाजिक यथार्थको चित्र हो। यो आत्मपरीक्षणको साहित्य हो। यसको मूल आग्रह सरल छ। समाज बदल्नुअघि मानिसले आफूलाई बदल्नुपर्छ। पदभन्दा चरित्र ठूलो हो। शक्तिभन्दा विवेक ठूलो हो। उपलब्धिभन्दा नैतिकता ठूलो हो। र बाह्य सफलताभन्दा आत्मिक शान्ति ठूलो हो।

८. अघोरीको आध्यात्मिकता : आत्मबोध, नैतिकता र आत्मसुधार
अघोरीको आध्यात्मिकता कर्मकाण्डमा आधारित छैन। यसको आध्यात्मिकता नैतिक चेतनामा आधारित छ। यहाँ पूजा, अनुष्ठान वा बाह्य धार्मिक प्रदर्शनभन्दा मानिसको आन्तरिक चरित्रलाई महत्त्व दिइएको छ। आत्मा, मन, प्रेम, कर्तव्य, करुणा, विवेक र आत्मसंयम यसका प्रमुख आध्यात्मिक प्रश्न हुन्। यस दृष्टिले ‘अघोरी’ सामाजिक विसङ्गतिको चित्रण मात्र नभई मानव–अन्तरात्माको खोजी गर्ने कृति पनि हो।

‘आत्माको मन’ शीर्षकको कथा यस सन्दर्भमा विशेष महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। आत्मा र मनबीचको सम्बन्ध के हो? आत्मा धार्मिक अवधारणा हो कि चेतनाको गहिरो तह? शरीर समाप्त भएपछि चेतनाको अस्तित्व रहन्छ कि रहँदैन? यस्ता प्रश्नले कथालाई सामान्य स्वैरकल्पनाभन्दा पर दार्शनिक विमर्शको क्षेत्रमा पुर्‍याउँछन्। कथा प्रत्यक्ष उत्तर दिँदैन। बरु प्रश्न उत्पन्न गर्छ। यही प्रश्नशीलता यसको आध्यात्मिक सौन्दर्य हो।

उपनिषद् परम्परामा आत्मालाई बाह्य उपलब्धिभन्दा गहिरो सत्यका रूपमा ग्रहण गरिएको छ। मानिसको वास्तविक परिचय धन, पद, प्रतिष्ठा वा शरीरमा मात्र सीमित हुँदैन। आत्मबोधमार्फत मानिसले आफ्नो अस्तित्व चिन्न सक्छ भन्ने पूर्वीय चिन्तनको आधार हो। अघोरीका केही कथाहरू पनि बाह्य सामाजिक संसारबाट मानिसको आन्तरिक संसारतर्फ यात्रा गर्छन्। पात्रको व्यवहार बाहिर देखिन्छ। तर त्यसको मूल कारण उसको मनभित्र हुन्छ।

यस दृष्टिले कृतिको सामाजिक व्यङ्ग्य पनि आध्यात्मिक अर्थ ग्रहण गर्छ। भ्रष्टाचार गर्ने व्यक्ति केवल भ्रष्ट प्रणालीको उत्पादन होइन। उसको व्यक्तिगत लोभ पनि त्यसको कारण हो। पदको दुरुपयोग गर्ने व्यक्ति व्यवस्थाको दोषी होइन। उसको नैतिक कमजोरी पनि जिम्मेवार छ। सम्बन्धलाई स्वार्थका लागि प्रयोग गर्ने व्यक्ति बाह्य परिस्थितिको मात्र शिकार होइन। उसको अन्तर्मनमा रहेको मोह, अहंकार वा लोभ पनि त्यसको कारण हो।

यहीँ आएर सामाजिक व्यङ्ग्य आत्मव्यङ्ग्यमा रूपान्तरित हुन्छ। लेखकले अरूलाई मात्र प्रश्न गरिरहेका छैनन्। पाठकलाई पनि प्रश्न गरिरहेका छन्। हामीले समाजलाई खराब भनिरहेका छौँ। तर त्यो समाज निर्माण गर्ने को हो? मानिस नै हो। त्यसैले समाज परिवर्तनको प्रश्न अन्ततः व्यक्तिको चरित्र परिवर्तनसँग जोडिन्छ।

पूर्वीय आध्यात्मिक परम्पराले आत्मसंयमलाई महत्त्व दिन्छ। करुणालाई मानवताको आधार मान्छ। सत्यलाई जीवनको मूल्य ठान्छ। अघोरीका कथाहरूमा पनि यही नैतिक आध्यात्मिकताको प्रतिध्वनि सुनिन्छ।यस अर्थमा बाह्य संसार सुधार्नुअघि अन्तर्मन सुधार्नुपर्छ। शासन बदल्नु पर्याप्त हुँदैन। शासकीय चरित्र बदलिनुपर्छ। व्यवस्था सुधार्नु पर्याप्त हुँदैन। मानिसको चेतना सुधारिनुपर्छ। सामाजिक सुधारको वास्तविक सुरुवात आत्मसुधारबाट हुन्छ। यही नै अघोरीको आध्यात्मिक अन्तर्ध्वनि हो।

९. पूर्वीय साहित्यिक परम्परासँग तुलना
पूर्वीय साहित्यिक परम्पराको एउटा प्रमुख विशेषता नैतिक चेतना हो। यहाँ साहित्य जीवनबोध, आचरण र मानवीय मूल्यको माध्यम हो। पञ्चतन्त्र, जातक कथा, रामायण र महाभारतजस्ता कृतिले कथा, दृष्टान्त, चरित्र र घटनामार्फत जीवनका जटिल प्रश्न उठाएका छन्। घिमिरेको अघोरी आकारमा ती महाकृतिभन्दा अत्यन्त सानो छ। तर यसले उठाउने नैतिक प्रश्न भने त्यही व्यापक परम्परासँग संवाद गर्न सक्ने प्रकृतिका छन्।

पञ्चतन्त्रका कथामा पशुपक्षी र मानव पात्रमार्फत व्यवहारिक बुद्धि, स्वार्थ, मित्रता, विश्वासघात र नेतृत्वका प्रश्न प्रस्तुत गरिन्छ। त्यहाँ एउटा पात्र धेरैपटक एउटा निश्चित प्रवृत्तिको प्रतिनिधि बन्छ। अघोरीमा पनि यही चरित्रात्मक संक्षिप्तताको प्रयोग देखिन्छ। नेता, बिचौलिया, कर्मचारी, चिकित्सक वा सामान्य नागरिक कुनै एउटा व्यक्तिको प्रतिनिधि मात्र हुँदैनन्। उनीहरूको व्यवहारले व्यापक सामाजिक प्रवृत्तिलाई संकेत गर्छ। यसरी सीमित पात्रबाट व्यापक सामाजिक अर्थ निकाल्ने क्षमता पञ्चतन्त्रको दृष्टान्तात्मक परम्परासँग तुलनीय देखिन्छ।

जातक कथामा करुणा, त्याग, संयम र नैतिक आचरणलाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। बुद्धत्वतर्फको यात्रा बाह्य शक्तिबाट होइन, आन्तरिक रूपान्तरणबाट सम्भव हुन्छ भन्ने यसको मूल चेतना हो। अघोरीका संवेदनशील कथाहरूमा पनि मानिसको मूल्य उसको पद वा सम्पत्तिले होइन, उसको व्यवहार र मानवीय संवेदनाले निर्धारण गर्ने दृष्टिकोण पाइन्छ। ‘आमा’, ‘पूर्वपत्नी’ र ‘गाढामाया’जस्ता कथामा करुणा र सम्बन्धको नैतिकता प्रमुख बनेको छ।

महाभारतले सत्ता र धर्मबीचको द्वन्द्वलाई अत्यन्त जटिल रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। सत्ता प्राप्ति र धर्मपालन सधैँ एउटै दिशामा हुँदैनन्। यही नैतिक द्वन्द्व अघोरीका राजनीतिक कथामा पनि देखिन्छ। पद जनसेवाको माध्यम हुनुपर्ने हो। तर जब त्यो स्वार्थको साधन बन्छ, सत्ता र धर्मबीच दूरी उत्पन्न हुन्छ।

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको साहित्यसँग तुलना गर्दा अघोरीमा मानवतावादी स्वर अझ स्पष्ट हुन्छ। ठाकुरले मानिसलाई जात, धर्म, वर्ग र बाह्य पहिचानभन्दा माथि उठाएर हेर्ने प्रयास गरे। प्रेम, स्वतन्त्रता, आत्मसम्मान र मानवीय गरिमा उनका रचनाका प्रमुख सरोकार हुन्। घिमिरेका संवेदनशील कथामा पनि मानिसलाई उसको चरित्र र मानवीय व्यवहारबाट मूल्याङ्कन गर्ने दृष्टि पाइन्छ।

१०. विश्व लघुकथा परम्परा र ‘अघोरी’
विश्व लघुकथा परम्परामा अन्तोन चेखभको स्थान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। चेखभले असाधारण घटनाभन्दा सामान्य जीवनलाई कथाको आधार बनाए। उनका पात्रहरू सामान्य मानिस हुन्। तर उनीहरूको सामान्य जीवनभित्र गहिरो मानवीय द्वन्द्व लुकेको हुन्छ। सानो घटना ठूलो अस्तित्वगत प्रश्नमा परिणत हुन्छ। अघोरीमा पनि यही कथात्मक प्रविधिसँग साम्य देखिन्छ। एउटा सामान्य घटना यहाँ सामाजिक, राजनीतिक वा नैतिक प्रश्नको प्रतिनिधि बन्न पुग्छ।

चेखभको कथाशिल्पको एउटा विशेषता खुला अन्त्य पनि हो। उनले पाठकलाई अन्तिम निर्णय सुनाउँदैनन्। पात्र र घटनाको अर्थ पाठक आफैँले निर्माण गर्नुपर्छ। अघोरीका कतिपय कथामा पनि यस्तै खुलापन भेटिन्छ। कथाको अन्त्यपछि पनि प्रश्न बाँकी रहन्छ। यही अवशिष्ट अर्थ लघुकथाको प्रभावलाई दीर्घ बनाउँछ।
फ्रान्ज काफ्काको साहित्यमा व्यक्ति र संस्थाबीचको असहज सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण विषय हो। उनका पात्रहरू जटिल प्रशासनिक संरचना र अदृश्य शक्तिको भूलभुलैयामा फस्छन्। अघोरीका ‘अऋणि’, ‘दूरदर्शिता’ र ‘बिचौलिया’जस्ता कथामा नेपाली सामाजिक प्रशासनिक संरचनाबाट उत्पन्न विडम्बना देखिन्छ। काफ्काको संसार अस्तित्वगत र अमूर्त छ। घिमिरेको संसार भने प्रत्यक्ष नेपाली सामाजिक यथार्थमा आधारित छ। तर दुवैको केन्द्रमा व्यक्ति र प्रणालीबीचको तनाव देखिन्छ।

ग्याब्रिएल गार्सिया मार्केसले यथार्थ र स्वैरकल्पनालाई संयोजन गरेर जादुई यथार्थवादलाई विश्व साहित्यमा प्रभावशाली बनाए। अघोरीमा मार्केसको प्रत्यक्ष अनुकरण छैन। तर ‘आत्माको मन’ जस्ता कथामा यथार्थभन्दा परको कल्पनात्मक आयामलाई मानवीय प्रश्नसँग जोड्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। स्वैरकल्पना यहाँ मनोरञ्जनका लागि मात्र होइन। त्यसले आत्मा, चेतना र अस्तित्वका प्रश्नलाई थप गहिरो बनाउँछ।

अर्नेस्ट हेमिङ्वेको लेखनमा संक्षिप्तता र संकेतको विशेष महत्त्व छ। उनको आइसबर्ग सिद्धान्तअनुसार कथाकारले सबै कुरा प्रत्यक्ष रूपमा भन्न आवश्यक हुँदैन। सतहमा थोरै देखिए पनि त्यसको मुनि धेरै अर्थ लुकेको हुन्छ। अघोरीका लघुकथामा पनि यही मितव्ययी कथनशैलीको साम्य देखिन्छ। कम शब्दमा बढी अर्थ सिर्जना गर्नु घिमिरेको कथाशिल्पको उल्लेखनीय विशेषता हो।

तर यी समानताले घिमिरेलाई अनुकरणकर्ता बनाउँदैनन्। उनको मौलिकता नेपाली सामाजिक परिवेशमा छ। उनका पात्र नेपाली छन्। समस्या नेपाली छन्। राजनीतिक व्यङ्ग्य नेपाली अनुभवबाट जन्मिएको छ। प्रशासनिक विडम्बना नेपाली संरचनाबाट आएको छ। पारिवारिक संवेदना नेपाली जीवनको अनुभवसँग जोडिएको छ।

११. भाषा, शैली र विरामचिह्न
अघोरीको भाषा सरल छ। तर सरलता सतही छैन। छोटा वाक्यमा गहिरो अर्थ राख्नु यसको विशेषता हो। संवादहरू स्वाभाविक छन्। शब्द चयन सटीक छ। अनावश्यक विशेषण र विवरणको प्रयोग कम छ।

घिमिरेले कथाको प्रकृतिअनुसार भाषिक स्वर परिवर्तन गरेका छन्। व्यङ्ग्यका ठाउँमा भाषा धारिलो हुन्छ। संवेदनाका ठाउँमा कोमल हुन्छ। दार्शनिक प्रसङ्गमा भाषा प्रश्नात्मक हुन्छ। यही भाषिक लचकताले कथाहरूलाई एकरूप र नीरस हुनबाट जोगाएको छ।

लघुकथामा विरामचिह्नको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। छोटो वाक्यमा एउटा अल्पविरामले अर्थको गति परिवर्तन गर्न सक्छ। प्रश्नवाचक चिह्नले पाठकलाई प्रत्यक्ष प्रश्न गर्न सक्छ। विस्मयादिबोधक चिह्नले भावनाको तीव्रता बढाउन सक्छ। कहिलेकाहीँ मौनताले शब्दभन्दा बढी अर्थ दिन सक्छ।घिमिरेले यस्ता भाषिक सम्भावनालाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गरेका छन्। त्यसैले ‘अघोरी’को शैली केवल छोटो लेखनको परिणाम होइन। यो सटीक भाषा, संकेतपूर्ण कथन, संयमित संवाद र प्रभावकारी विरामचिह्नको योजनाबद्ध संयोजन हो। यही शैलीगत अनुशासनले लघुकथाको संक्षिप्ततालाई कलात्मक सघनतामा रूपान्तरण गरेको छ।

१२. ‘अघोरी’ शीर्षकको प्रतीकात्मकता र वैचारिक सार्थकता
‘अघोरी’ शीर्षक स्वयंमा गहिरो प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ। सामान्य अर्थमा अघोरी शब्दले सामाजिक मान्यता र परम्परागत मर्यादाभन्दा बाहिर रहेको साधक वा चरित्रलाई जनाउँछ। तर घिमिरेको लघुकथासङ्ग्रहमा यसको अर्थ धार्मिक वा सांस्कृतिक सन्दर्भमा सीमित रहँदैन। यहाँ अघोरी एउटा मानसिक प्रवृत्ति, नैतिक विचलन र सामाजिक विकृतिको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ।

कृतिका विभिन्न कथामा प्रस्तुत पात्रहरूको व्यवहारलाई हेर्दा अघोरी एउटा व्यक्तिविशेषको पहिचानभन्दा व्यापक सामाजिक चरित्रको संकेत बनेको देखिन्छ। समाज सञ्चालनको जिम्मेवारी पाएका व्यक्ति जब विवेक, कर्तव्य, नैतिकता र उत्तरदायित्वबाट विमुख हुन्छन्, तब उनीहरू सामाजिक अर्थमा अघोरी चरित्रमा रूपान्तरित हुन्छन्। पद जनसेवाको माध्यम हुनुपर्ने हो। तर जब पद स्वार्थपूर्तिको साधन बन्छ, सार्वजनिक जिम्मेवारी व्यक्तिगत लाभमा परिणत हुन्छ। त्यहीँबाट ‘अघोरी’ प्रवृत्तिको जन्म हुन्छ।
यस अर्थमा शीर्षकमा व्यङ्ग्य पनि अन्तर्निहित छ। बाह्य रूपमा सभ्य, शिक्षित र प्रतिष्ठित देखिने व्यक्ति भित्रबाट विवेकहीन र स्वार्थी हुन सक्छ। अर्कोतर्फ समाजले असामान्य ठानेको व्यक्ति नै कहिलेकाहीँ मानवीय दृष्टिले बढी संवेदनशील हुन सक्छ। यही उल्टो सम्बन्धले शीर्षकलाई थप अर्थपूर्ण बनाउँछ।

अघोरी शीर्षकले कृतिका विभिन्न कथालाई एउटै वैचारिक सूत्रमा बाँध्ने काम गरेको छ। बिचौलियामा सत्ता र स्वार्थको गठजोड, समानुपातिकमा संरक्षणवाद, दूरदर्शितामा जनहितप्रतिको उदासीनता र फोनकलमा नैतिक पतनजस्ता प्रवृत्तिलाई यसै शीर्षकको व्यापक अर्थभित्र राखेर पढ्न सकिन्छ।

यस दृष्टिले अघोरी सम्पूर्ण कृतिको वैचारिक केन्द्र हो। शीर्षकले पाठकलाई कथा पढ्नुअघि नै एउटा प्रश्न दिन्छ समाजमा वास्तविक ‘अघोरी’ को हो? बाह्य रूपले फरक देखिने व्यक्ति, कि नैतिकता गुमाएर पनि सभ्यताको आवरणमा बाँचिरहेको मानिस? यही प्रश्नले ‘अघोरी’ शीर्षकलाई सार्थक बनाउँछ। शीर्षक छोटो छ। तर यसको अर्थ सम्पूर्ण कृतिजत्तिकै व्यापक छ। यसले कृतिको सामाजिक व्यङ्ग्य, नैतिक चिन्ता र मानव चरित्रसम्बन्धी दार्शनिक प्रश्नलाई एउटै प्रतीकमा सङ्केन्द्रित गरेको छ।

१३. सीमा, कमजोरी र सुधारका सम्भावना
कुनै पनि उत्कृष्ट कृति आलोचनाबाट पर हुँदैन। साहित्यिक कृतिको वास्तविक मूल्याङ्कन प्रशंसाबाट मात्र सम्भव हुँदैन। त्यसका उपलब्धिसँगै सीमा, कमजोरी र कलात्मक जोखिमको परीक्षण पनि आवश्यक हुन्छ। यस दृष्टिले घिमिरेको ‘अघोरी’ प्रभावशाली लघुकथासङ्ग्रह भए पनि यसमा केही पक्ष आलोचनात्मक पुनर्विचारका लागि खुला छन्।
पहिलो कमजोरी कतिपय कथाको अत्यधिक प्रत्यक्ष व्यङ्ग्यमा देखिन्छ। व्यङ्ग्यको शक्ति संकेत, विडम्बना र पाठकीय अनुमानमा हुन्छ। तर केही कथामा लेखकको अभिप्राय अत्यन्त स्पष्ट रूपमा अगाडि आउँदा पाठकलाई अर्थ आफैँ निर्माण गर्ने पर्याप्त ठाउँ कम हुन्छ। महान् व्यङ्ग्यकार जोनाथन स्विफ्टदेखि आधुनिक व्यङ्ग्य परम्परासम्म हेर्दा व्यङ्ग्यको प्रभाव त्यसले प्रत्यक्ष घोषणा गरेको कुरामा मात्र होइन, पाठकलाई आफैँ निष्कर्षमा पुर्‍याउने कलात्मक दूरीमा पनि निर्भर हुन्छ। अघोरीका केही कथामा यही दूरी अझ बढाउन सकिन्थ्यो।

दोस्रो कमजोरी सामाजिक सन्देशको प्रधानतासँग सम्बन्धित छ। केही कथामा कथानक, चरित्र र कलात्मक बहुअर्थभन्दा सामाजिक वा नैतिक सन्देश बढी प्रभावशाली बनेको अनुभव हुन्छ। साहित्य उपदेशको माध्यम मात्र होइन। अरस्तुको काव्यशास्त्रीय दृष्टिले पनि कथात्मक संरचनामा घटनाको कलात्मक संगठन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पाठकलाई के सोच्ने भनेर बताउनु भन्दा त्यस्तो परिस्थिति सिर्जना गर्नु अझ प्रभावकारी हुन्छ, जहाँ पाठक आफैँ सोच्न बाध्य होस्। यस दृष्टिले केही कथामा सन्देशभन्दा कथात्मक अस्पष्टता, चरित्रको आन्तरिक द्वन्द्व र बहुअर्थी अन्त्यलाई थप विस्तार गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ।

तेस्रो सीमा पात्रचित्रणसँग जोडिन्छ। लघुकथाको आकारका कारण चरित्रलाई विस्तार गर्ने अवसर स्वाभाविक रूपमा सीमित हुन्छ। तर कतिपय पात्र प्रवृत्तिका प्रतिनिधि बन्दा उनीहरूको मनोवैज्ञानिक जटिलता कम हुन सक्छ। उदाहरणतः भ्रष्ट राजनीतिक पात्र केवल भ्रष्टताको प्रतीक बनेर सीमित भयो भने उसको मानवीय द्वन्द्व हराउन सक्छ। चेखभको महान् कथाकारिता यहीँ स्मरणीय हुन्छ। उनका पात्र दोषी भए पनि पूर्णतः एकरङ्गी हुँदैनन्। उनीहरूमा कमजोरीसँगै करुणा, विरोधाभास र मानवीय जटिलता हुन्छ। अघोरीका केही पात्रमा यस्तो बहुआयामिकता अझ गहिरो बनाउन सकिने ठाउँ देखिन्छ।

चौथो पक्ष संरचनागत हो। लघुकथाको संक्षिप्तता यसको शक्ति हो। तर अत्यधिक संक्षिप्तताले कहिलेकाहीँ घटनाको स्वाभाविक विकासलाई प्रभावित गर्न सक्छ। केही कथामा कथानकको गति अत्यन्त तीव्र हुँदा पात्रको मनोविज्ञान वा घटनाको पृष्ठभूमि पाठकले अनुमानमै पूरा गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। हेमिङ्वेको ‘आइसबर्ग’ प्रविधिमा सतहभन्दा मुनि विशाल अर्थ हुन्छ। तर त्यसका लागि सतहमा पर्याप्त कलात्मक संकेत पनि आवश्यक हुन्छ। संक्षिप्तता र अपूर्णता एउटै कुरा होइनन्। ‘अघोरी’का आगामी संस्करणमा यही सीमारेखा अझ सावधानीपूर्वक सन्तुलित गर्न सकिन्छ।

समग्रमा, ‘अघोरी’मा कमजोरीहरू छन्। तर ती कमजोरीहरूले यसको साहित्यिक सम्भावना कमजोर बनाउँदैनन्। बरु अर्को चरणको लेखनका लागि सिर्जनात्मक चुनौती प्रस्तुत गर्छन्। प्रत्यक्ष सन्देशलाई संकेतमा रूपान्तरण गर्नु, पात्रलाई अझ बहुआयामिक बनाउनु, व्यङ्ग्यमा कलात्मक दूरी कायम गर्नु र संक्षिप्तता तथा कथात्मक पूर्णताबीच सन्तुलन बढाउनु घिमिरेको लघुकथा लेखनलाई अझ परिपक्व बनाउने सम्भावित बाटा हुन्।

१४. निष्कर्ष
‘अघोरी’ समकालीन नेपाली लघुकथाको प्रभावशाली कृति हो। यसमा समाज, राजनीति, परिवार, प्रेम, पीडा, व्यङ्ग्य र आत्मचिन्तन एकसाथ आएका छन्। यसको शक्ति संक्षिप्ततामा होइन, संक्षिप्तताभित्र निहित गहिरो अर्थमा छ। घिमिरेले सामान्य घटनाबाट व्यापक सामाजिक र नैतिक प्रश्न जन्माएका छन्। उनका पात्रहरू हाम्रो समाजकै प्रतिनिधि हुन्। पूर्वीय दर्शनको आत्मसंयम, करुणा र धर्मबोध तथा विश्व साहित्यको अस्तित्ववादी र मानवतावादी चेतनासँग कृति संवाद गर्छ। अघोरी समाजको आत्मपरीक्षणको ऐना पनि हो। यसले प्रश्न गर्छ समाजको दोषी को हो? उत्तर हामी भित्रै छ। त्यसैले यो कृति पठनीय, विचारणीय र सङ्ग्रहणीय छ। यसको अन्तर्ध्वनि नै यसको स्थायी साहित्यिक शक्ति हो।