तोमनाथ उप्रेती ।

भूमिका
मानव सभ्यता पृथ्वीको सबैभन्दा अद्भुत विकासक्रम हो। लाखौँ वर्षको प्राकृतिक परिवर्तन, वातावरणीय अनुकूलन, बौद्धिक विकास र सामाजिक संगठनपछि आजको आधुनिक मानव समाज निर्माण भएको हो। मानिसको उत्पत्ति कहाँ भयो, कसरी भयो र संसारभरि कसरी फैलियो भन्ने विषय इतिहास, पुरातत्त्व, मानवशास्त्र, जीवविज्ञान र आनुवंशिकीका सबैभन्दा जटिल अनुसन्धानका क्षेत्र हुन्। प्रत्येक नयाँ उत्खननले नयाँ तथ्य प्रस्तुत गर्दछ। प्रत्येक नयाँ अनुसन्धानले पुराना धारणालाई पुनः परीक्षण गर्न बाध्य बनाउँछ। यही कारण मानव सभ्यताको इतिहास आज पनि निरन्तर लेखिँदै गएको इतिहास हो।

आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धानले होमो सेपियन्स अर्थात् आधुनिक मानवको उत्पत्ति करिब तीन लाख वर्षअघि अफ्रिकामा भएको देखाएको छ। त्यसपछि विभिन्न कालखण्डमा मानिस एसिया, युरोप, अष्ट्रेलिया र अमेरिकातर्फ फैलिएको निष्कर्ष आनुवंशिक अध्ययन, जीवाश्म अनुसन्धान तथा पुरातात्त्विक प्रमाणले प्रस्तुत गरेका छन्। यद्यपि मानव सभ्यताको विकास भने एकै स्थानबाट भएको होइन। संसारका विभिन्न नदी उपत्यका, उर्वर भूभाग र अनुकूल वातावरणमा फरक–फरक समयमा स्वतन्त्र रूपमा सभ्यताको विकास भएको देखिन्छ।

यद्यपि मानव उत्पत्तिसम्बन्धी अनुसन्धान अझै समाप्त भएको छैन। विश्वका विभिन्न स्थानमा भेटिएका जीवाश्म, ढुङ्गे औजार, गुफा, हड्डी, दाँत तथा अन्य पुरातात्त्विक सामग्रीहरूले अनुसन्धानलाई निरन्तर नयाँ दिशातर्फ अघि बढाइरहेका छन्। यस सन्दर्भमा नेपालको हिमाली तथा पहाडी भूभाग पनि अनुसन्धानकर्ताको चासोको विषय बनेको छ।

मानव उत्पत्तिको खोज
मानिसको उत्पत्तिको विषयमा अनुसन्धान औपचारिक रूपमा अठारौँ शताब्दीदेखि तीव्र बन्न थालेको थियो। त्यसअघि मानिस आफ्नो उत्पत्तिबारे मुख्यतः धार्मिक ग्रन्थ, पौराणिक परम्परा र मौखिक इतिहासमा निर्भर थियो। वैज्ञानिक अनुसन्धानले भने प्रमाणलाई आधार बनायो। उत्खनन सुरु भयो। जीवाश्म खोजिए। भूगर्भीय तहको अध्ययन भयो। त्यसपछि मानव इतिहासलाई नयाँ ढङ्गले बुझ्न थालियो।

सुरुआती अनुसन्धान अफ्रिकामा केन्द्रित भयो। त्यहाँ प्राप्त भएका विभिन्न प्राचीन जीवाश्महरूले मानव विकासक्रम बुझ्न महत्त्वपूर्ण आधार दिए। त्यसपछि अनुसन्धानकर्ताहरूको ध्यान एसियातर्फ मोडियो। चीन, इन्डोनेसिया, भारत, पाकिस्तान र नेपालसम्म अनुसन्धान विस्तार भयो। जाभा मानव, पेकिङ मानव तथा अन्य प्राचीन मानवका अवशेषहरूले एसियाको प्रागैतिहासिक महत्त्वलाई उजागर गरे।यी सबै अनुसन्धानले एउटा कुरा स्पष्ट पारे—मानव विकास कुनै एकै चरणमा भएको घटना होइन। यो करोडौँ वर्षसम्म चलेको क्रमिक जैविक र सामाजिक विकासको परिणाम हो।

नेपाल र प्रागैतिहासिक अनुसन्धान
नेपालमा वैज्ञानिक ढङ्गले पुरातात्त्विक अनुसन्धान अपेक्षाकृत ढिलो सुरु भयो। लामो समयसम्म नेपालको प्रागैतिहासिक इतिहासबारे पर्याप्त अध्ययन हुन सकेन। विदेशी अनुसन्धानकर्ताहरूको सहयोगपछि मात्र व्यवस्थित उत्खनन प्रारम्भ भयो। त्यसपछि नेपालको विभिन्न भूभागमा प्राचीन मानवसँग सम्बन्धित सामग्रीहरू भेटिन थाले।
सुरुआतमा काठमाडौँ उपत्यकाको बागमती र विष्णुमती नदी आसपास अनुसन्धान गरियो। त्यसपछि अनुसन्धानको दायरा लुम्बिनी, नवलपरासी, चितवन, रूपन्देही, मोरङ, झापा, चरिकोट तथा अन्य क्षेत्रसम्म विस्तार भयो। यी अनुसन्धानहरूले नेपालमा ढुङ्गे युगका मानिसहरूको गतिविधिको प्रमाण प्रस्तुत गरे।

विशेषगरी नवलपरासी, चितवन र बुटवल क्षेत्रमा भेटिएका ढुङ्गे औजारहरूले हजारौँ वर्षअघि मानिसहरू यस क्षेत्रमा बसोबास गर्थे भन्ने संकेत दिएका छन्। ढुङ्गाका बन्चरा, काट्ने औजार, खरानीका तह, जनावरका हड्डी तथा अन्य सामग्रीहरूले प्रारम्भिक मानव जीवनको झलक दिन्छन्।

बुटवलको तिनाउ र रामापिथेकस
नेपालको प्रागैतिहासिक अनुसन्धानमा सबैभन्दा चर्चित खोजमध्ये बुटवलको तिनाउ नदी किनारको अनुसन्धान पर्दछ। सन् १९८० को दशकतिर नेपाली तथा विदेशी अनुसन्धानकर्ताहरूको संयुक्त टोलीले त्यहाँ उत्खनन सञ्चालन गर्‍यो। उत्खननका क्रममा एउटा प्राचीन वानर–मानव समूहसँग सम्बन्धित जीवाश्म फेला परेको उल्लेख गरिन्छ, जसलाई त्यसबेला रामापिथेकस समूहसँग सम्बन्धित मानिएको थियो।

त्यतिबेला गरिएको प्रारम्भिक अध्ययनले उक्त जीवाश्म निकै प्राचीन रहेको अनुमान गरेको थियो। यसले नेपाल प्रागैतिहासिक अनुसन्धानको अन्तर्राष्ट्रिय नक्सामा आएको थियो तर विज्ञान स्थिर हुँदैन। पछिल्ला दशकमा भएको तुलनात्मक अध्ययन, जीवाश्म विज्ञान र आनुवंशिक अनुसन्धानले रामापिथेकसबारे पुराना निष्कर्षहरू परिमार्जन गरेका छन्। आज अधिकांश वैज्ञानिकहरूले रामापिथेकसलाई आधुनिक मानवको प्रत्यक्ष पुर्खाभन्दा पनि प्राचीन वानर समूहको सदस्यका रूपमा अध्ययन गर्छन्। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ—विज्ञानमा नयाँ प्रमाण आएपछि निष्कर्ष पनि परिवर्तन हुन सक्छ।

ढुङ्गे युगको नेपाल
नेपालका विभिन्न जिल्लाबाट प्राप्त ढुङ्गे औजारहरूले यहाँ मानव गतिविधि निकै पुरानो भएको प्रमाण दिन्छन्। प्रारम्भिक मानिसहरूको जीवन पूर्ण रूपमा प्रकृतिमा निर्भर थियो। उनीहरू शिकारी थिए। सङ्कलक थिए। नदी किनारमा बसोबास गर्थे। ढुङ्गाका धारिला औजार बनाउँथे। जनावरको शिकार गर्थे। जङ्गली फलफूल र कन्दमूल सङ्कलन गर्थे।

उनीहरूको जीवन सरल थियो। तर संघर्षपूर्ण थियो। आगोको प्रयोग सिकेपछि जीवनमा ठूलो परिवर्तन आयो। खाना पकाउन सम्भव भयो। जङ्गली जनावरबाट सुरक्षा बढ्यो। सामाजिक जीवन विस्तार हुन थाल्यो। साना समूहहरू निर्माण भए। अनुभव पुस्तान्तरण हुन थाल्यो। यही क्रमले मानव सभ्यताको आधार तयार गर्‍यो।नेपालका विभिन्न स्थानमा भेटिएका ढुङ्गे औजारहरूले त्यही विकासक्रमलाई पुष्टि गर्छन्। चरिकोट, नवलपरासी, मोरङ, झापा तथा अन्य क्षेत्रमा भेटिएका औजारहरूले नेपाल ढुङ्गे संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण क्षेत्र भएको देखाउँछन्।

हिमालय र मानव बसोबास
हिमालय मानव चेतना, प्रकृति र समयबीचको गहिरो संवाद हो। यहाँका हिमनदीहरूले केवल नदीहरू जन्माएका छैनन्, सभ्यताको प्रवाह पनि जन्माएका छन्। यहीँबाट बगेका जलस्रोतहरूले लाखौँ मानिसको जीवन सम्भव बनाएका छन्। यहीँका वन, जडीबुटी, चराचुरुङ्गी र विविध पारिस्थितिक तन्त्रले पृथ्वीको जैविक सन्तुलनलाई धानेका छन्। त्यसैले हिमालयलाई केवल भौगोलिक संरचना भनेर बुझ्नु अपूरो हुन्छ; यो जीवनको मौन आधार हो।

हिमाली गुफा, नदी उपत्यका र पहाडी भूभागमा भएका पुरातात्त्विक अनुसन्धानहरूले हजारौँ वर्षदेखि मानिसहरू यस क्षेत्रमा बसोबास गर्दै आएको संकेत दिएका छन्। विशेष गरी मुस्ताङ क्षेत्रका गुफाहरूबाट प्राप्त मानव कङ्काल, कपडा, माटाका भाँडा, धातुका सामग्री, काठका औजार र धार्मिक वस्तुहरूले यहाँ विकसित समाजको जीवनशैली, विश्वास, प्रविधि र सामाजिक संरचनाबारे महत्त्वपूर्ण जानकारी दिएका छन्। यी वस्तुहरू केवल पुराना सामग्री होइनन्; ती मानव स्मृतिका जीवित अभिलेख हुन्। तिनले देखाउँछन् कि मानिसले कठोर हिमाली वातावरणमा पनि अर्थ, सौन्दर्य र आध्यात्मिकता खोजेको थियो।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा हिमालयले मानवलाई विनम्र हुन सिकाउँछ। हिमालको अग्लाइले मानिसको अहंकारलाई सानो बनाउँछ, तर उसको जिज्ञासालाई ठूलो बनाउँछ। यही कारणले विश्वका धेरै आध्यात्मिक परम्पराहरूले पर्वतलाई ध्यान, तपस्या र आत्मबोधको प्रतीक मानेका छन्। बुद्धले मध्यम मार्ग सिकाए, उपनिषद्ले आत्मज्ञानको खोज गरे, र हिमालयले मौनमार्फत एउटै प्रश्न सोध्यो—“तिमी वास्तवमा को हौ?”

यद्यपि “मानवको पहिलो उत्पत्ति यहीँ भयो” भन्ने दाबीलाई वर्तमान वैज्ञानिक अनुसन्धानले स्थापित तथ्यका रूपमा स्वीकार गरेको छैन। विज्ञान प्रमाणको भाषा बोल्छ; दर्शन अर्थको। विज्ञानले जीवाश्म, आनुवंशिकी र पुरातत्त्वका आधारमा निष्कर्ष निकाल्छ भने दर्शनले मानव अस्तित्वको गहिरो अर्थ खोज्छ। त्यसैले नेपालको हिमाली भूभागलाई मानव सभ्यताको महत्वपूर्ण प्रागैतिहासिक क्षेत्र भन्न सकिन्छ, तर मानवताको सम्पूर्ण उत्पत्तिस्थल भनेर घोषित गर्न सकिँदैन। सायद यही सन्तुलन—प्रमाणप्रतिको सम्मान र अर्थको खोज—सभ्यताको सबैभन्दा परिपक्व रूप हो।

निष्कर्ष
मानव सभ्यताको इतिहास सम्पूर्ण मानव जातिको साझा यात्रा हो। अफ्रिकाबाट सुरु भएको आधुनिक मानवको जैविक विकास, एसियामा भएको सांस्कृतिक विस्तार, नदी सभ्यताको उदय, कृषिको विकास र राज्य व्यवस्थाको निर्माण—यी सबै मानव सभ्यताका साझा उपलब्धि हुन्।

नेपाल यस यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय हो। यहाँका ढुङ्गे औजार, गुफा, प्रागैतिहासिक अवशेष, हिमाली संस्कृति तथा पुरातात्त्विक अनुसन्धानले नेपाललाई दक्षिण एसियाको प्राचीन मानव इतिहास अध्ययन गर्ने महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेका छन्। भविष्यमा अझ व्यापक अनुसन्धान, आधुनिक प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यबाट नेपालको प्रागैतिहासिक इतिहास अझ स्पष्ट हुँदै जाने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

-उपसचिव, नेपाल सरकार