तोमनाथ उप्रेती । जोसँग सकारात्मक सोच छ ऊ नै सफलताको शिखर चुम्दछ । जोसँग सकारात्मक सोच छैन, ऊ भाग्यलाई दोष दिएर टाउकोमा हात लाएर दिन गुजार्छ ।सकारात्मक सोच भएका व्यक्तिहरु कयौँ गुणा छिटो आफ्नो लक्षित गन्तव्यमा पुग्दछन् ।हरेक कुरालाई सकारात्क नजरले हेर्नु नै सकारात्मक सोच हो । सकारात्मक सोचले हरेक व्यक्तिमा क्षमता र उर्जा सिर्जना गर्दछ । मानिसको स्वाभिमानमा वृद्धि, नेतृत्वको विकास, व्यवसायमा वृद्धि, संगठनको प्रगति सबै सकारात्मक सोचका उपज हुन् ।

नकारात्मक सोचाईको नकारात्मक परिमाण आउन सक्छ । दोषजति अर्काकै टाउकोमा खन्याईरहन सजिलो मानिएको घर परिवार, समाज, देश सबैतिर सकरात्मक सोचहरु आउनुपर्छ । मानिस यस्तो प्राणी हो जसको वास्तविक पहिचान उसको विचारबाट हुन्छ । मानिसको जस्तो सोच्दछ, ऊ त्यस्तै बन्दछ । त्यसैले असल मानिस हुन हरेक व्यक्तिले सकारात्मक सोच राख्नुपर्दछ । जबसम्म सोच परिवर्तन गरिदैन, तबसम्म ब्यवहार अनि जीवन, जगत परिवर्तन असम्भव नै रहन्छ । देशमा नेतृत्वमा पुगेका ब्याक्तिमा सकारात्मक धारणा हुनुपर्छ । सकारात्मक सोचले राम्रो परिमाण ल्याउछ । घर परिवार,समाज सबै ठाउँहरुमा सकारात्मक सोचको विकास गर्नुहोस यसले जीवन र जगतलाई सुन्दर बनाउँछ । राम्रो सोचाइ राखेमा व्यक्ति, समाज र मुलुक विकास हुन्छ भन्ने बुझाई मानिसहरूमा रहेको छ । जो कोहीसँग असल व्यवहार गर्नुपर्छ । जिम्मेवारी सम्झेर सोच, विचार, योजना र कार्यको सम्बन्धमा आशावादी र सकारात्मकता वादलाई प्रमुख हतियारको रूपमा प्रयोग गर्दछ ।

आत्मविश्वास र सकारात्मक मानसिक दृष्टिकोण जीवनमा सफलता प्राप्त गर्ने आधारभूत तत्वहरू हुन्। दार्शनिक दृष्टिले, यी व्यक्तित्वका गुण वा व्यवहारिक रणनीति मात्र होइनन्, यी मानव चेतनाको संरचना, आत्म-जागरूकता र नैतिक दृष्टिकोणसँग सम्बन्धित छन्। जब व्यक्ति आफ्नो क्षमता, मूल्य र उद्देश्यप्रति स्पष्ट हुन्छ, तब उसले जीवनका चुनौतीहरूलाई स्थिरता र धैर्यका साथ सामना गर्न सक्छ। आत्मविश्वासले मात्र व्यक्तिलाई साहस र निर्णय क्षमता दिन्छ, तर सकारात्मक दृष्टिकोणले उसलाई जीवनको प्रत्येक अनुभवलाई सिकाइको रूपमा हेर्न, असफलता र कठिनाइलाई अवसरमा परिवर्तन गर्न प्रेरित गर्छ।

मानव जीवन निरन्तर सिकाइ, परिवर्तन र आत्मविकासको यात्रा हो। यस यात्रामा व्यक्तिको सफलता केवल बौद्धिक क्षमता, आर्थिक स्रोत वा सामाजिक अवसरमा मात्र निर्भर हुँदैन। व्यक्तिको आन्तरिक शक्ति, मानसिक परिपक्वता, नैतिक चेतना र आत्मअनुशासनले पनि उसको जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ। यिनै आन्तरिक शक्तिमध्ये आत्मविश्वास र आत्मबोध व्यक्तिगत विकासका दुई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। आत्मविश्वासले व्यक्तिलाई आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्न प्रेरित गर्छ भने आत्मबोधले त्यस क्षमताको सही दिशा निर्धारण गर्छ। एउटा व्यक्तिलाई अगाडि बढ्ने साहस दिन्छ भने अर्कोले किन, कहाँ र कसरी अघि बढ्ने भन्ने विवेक प्रदान गर्छ। त्यसैले आत्मविश्वास र आत्मबोधको सन्तुलित विकासबिना व्यक्तित्वको समग्र विकास सम्भव हुँदैन।

आत्मविश्वास भन्नाले आफ्ना क्षमता, योग्यता र सम्भावनाप्रति व्यक्तिको सकारात्मक विश्वासलाई बुझिन्छ। यो अहङ्कार होइन, न त वास्तविकताको अन्धो अस्वीकार हो। आत्मविश्वास भनेको चुनौती सामना गर्न सक्ने मानसिक दृढता, निर्णय गर्न सक्ने साहस र असफलतापछि पुनः उठ्न सक्ने क्षमता हो। आत्मविश्वासी व्यक्तिले अवसरलाई चुनौतीका रूपमा होइन, सिकाइका रूपमा ग्रहण गर्छ। उसले आफ्ना कमजोरीलाई स्वीकार गर्दै तिनलाई सुधार गर्ने प्रयास गर्छ। आत्मविश्वासले व्यक्तिलाई निष्क्रियताबाट सक्रियता, डरबाट साहस र अन्योलबाट स्पष्टतर्फ उन्मुख गराउँछ।

अर्कोतर्फ आत्मबोध भन्नाले आफ्ना विचार, भावना, व्यवहार, मूल्य, उद्देश्य, सीमा र सम्भावनाको गहिरो ज्ञानलाई जनाउँछ। आत्मबोधले व्यक्तिलाई आफू वास्तवमा को हो, उसले के चाहन्छ, उसका प्राथमिकता के हुन् र उसका निर्णयहरूको प्रभाव कस्तो पर्छ भन्ने कुरा बुझ्न सहयोग गर्छ। आत्मबोध भएको व्यक्तिले बाह्य प्रभावभन्दा आफ्ना नैतिक मूल्य र विवेकलाई बढी महत्त्व दिन्छ। उसले आफ्नो सफलता र असफलता दुवैबाट सिक्ने क्षमता विकास गर्छ। आत्मबोधले आत्ममूल्याङ्कन, आत्मअनुशासन र आत्मसुधारको आधार तयार गर्छ।

आत्मविश्वास र आत्मबोधबीच गहिरो अन्तरसम्बन्ध छ। आत्मबोधविना आत्मविश्वास विकसित भयो भने त्यो दम्भ, अति-आत्मविश्वास वा अविवेकी निर्णयमा परिणत हुन सक्छ। त्यस्तै आत्मविश्वासविना आत्मबोध मात्र भएमा व्यक्ति आफ्नो क्षमता बुझेर पनि त्यसको प्रयोग गर्न हिचकिचाउन सक्छ। त्यसैले यी दुई गुण परस्पर पूरक हुन्। आत्मबोधले आत्मविश्वासलाई यथार्थवादी बनाउँछ भने आत्मविश्वासले आत्मबोधलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्छ। यही सन्तुलनले व्यक्तित्वलाई परिपक्व, जिम्मेवार र प्रभावकारी बनाउँछ।

प्राचीन र आधुनिक दुवै दार्शनिक परम्पराले आत्मज्ञानलाई सफल जीवनको आधार मानेका छन्। सुकरातले “आफ्नो चिन” भन्ने विचार प्रस्तुत गर्दै आत्मबोधलाई नैतिक जीवनको प्रारम्भिक सर्त बताएका थिए। उपनिषद्हरूले आत्मज्ञानलाई जीवनको सर्वोच्च उपलब्धिका रूपमा स्वीकार गरेका छन्। गौतम बुद्धले सम्यक् दृष्टि र आत्मनिरीक्षणमार्फत दुःखबाट मुक्ति सम्भव हुने बताएका छन्। आधुनिक मनोविज्ञानले पनि आत्मचेतना र आत्मविश्वासलाई भावनात्मक बुद्धिमत्ता तथा व्यक्तित्व विकासका केन्द्रीय तत्त्वका रूपमा स्वीकार गरेको छ। यसले देखाउँछ कि आत्मविकासको अवधारणा समय, संस्कृति र दर्शनभन्दा परको सार्वभौमिक सत्य हो।

व्यक्तिगत विकासको पहिलो चरण आत्मपहिचान हो। जब व्यक्तिले आफ्ना रुचि, क्षमता, मूल्य र उद्देश्यलाई स्पष्ट रूपमा बुझ्छ, तब उसले आफ्नो जीवनलाई सही दिशामा अगाडि बढाउन सक्छ। धेरै व्यक्तिहरू असफल हुन्छन् किनभने उनीहरू अरूको अपेक्षा पूरा गर्ने प्रयासमा आफ्नै पहिचान बिर्सन्छन्। आत्मबोधले व्यक्तिलाई आफ्ना वास्तविक लक्ष्य पहिचान गर्न सहयोग गर्छ। त्यसपछि आत्मविश्वासले ती लक्ष्य प्राप्त गर्न आवश्यक साहस, धैर्य र निरन्तरता प्रदान गर्छ।

निर्णय क्षमताको विकासमा पनि यी दुवै गुणको महत्त्व अत्यधिक हुन्छ। जीवनमा हरेक दिन साना र ठूला निर्णयहरू गर्नुपर्ने हुन्छ। आत्मबोध भएको व्यक्तिले आफ्नो मूल्य प्रणाली, दीर्घकालीन उद्देश्य र नैतिक जिम्मेवारीलाई आधार बनाएर निर्णय गर्छ। आत्मविश्वासी व्यक्तिले निर्णय गरेपछि त्यसको जिम्मेवारी पनि स्वीकार गर्छ। निर्णयमा स्पष्टता र जिम्मेवारीको यही संयोजनले नेतृत्व क्षमता विकास गर्छ।

आत्मविश्वासले असफलताप्रतिको दृष्टिकोण परिवर्तन गर्छ। जीवनमा असफलता अपरिहार्य हुन्छ। तर आत्मविश्वासी व्यक्तिले असफलतालाई अन्तिम निष्कर्ष होइन, सुधारको अवसरका रूपमा लिन्छ। आत्मबोधले असफलताको वास्तविक कारण पहिचान गर्न सहयोग गर्छ। उसले परिस्थितिलाई मात्र दोष नदिई आफ्नो कमजोरीको समीक्षा गर्छ। यसरी आत्मबोधले आत्मआलोचनालाई रचनात्मक बनाउँछ भने आत्मविश्वासले पुनः प्रयास गर्ने ऊर्जा प्रदान गर्छ। सफल व्यक्तिहरूको साझा विशेषता यही हो कि उनीहरूले असफलतालाई सिकाइमा रूपान्तरण गरेका हुन्छन्।

भावनात्मक परिपक्वता व्यक्तिगत विकासको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। आत्मबोधले व्यक्तिलाई आफ्ना भावनाहरू बुझ्न, नियन्त्रण गर्न र सन्तुलित रूपमा अभिव्यक्त गर्न सक्षम बनाउँछ। रिस, ईर्ष्या, डर, निराशा वा उत्साहजस्ता भावनालाई सही रूपमा व्यवस्थापन गर्न सक्ने व्यक्तिले स्वस्थ सम्बन्ध निर्माण गर्न सक्छ। आत्मविश्वासले सामाजिक सम्बन्धमा खुलापन, प्रभावकारी संवाद र सहयोगी व्यवहारलाई प्रोत्साहन गर्छ। यसरी दुवै गुणले भावनात्मक बुद्धिमत्ताको विकासमा योगदान पुर्‍याउँछन्।

व्यावसायिक जीवनमा पनि आत्मविश्वास र आत्मबोधको महत्त्व उत्तिकै छ। कुनै पनि क्षेत्रमा सफल हुन व्यक्तिले आफ्नो क्षमता प्रदर्शन गर्न, नयाँ जिम्मेवारी लिन, सिर्जनात्मक सोच प्रस्तुत गर्न र परिवर्तनसँग अनुकूल हुन सक्नुपर्छ। आत्मविश्वासले नेतृत्व, प्रस्तुतीकरण, वार्ता र नवप्रवर्तनमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। आत्मबोधले आफ्ना सीमाहरू बुझेर निरन्तर सिक्ने संस्कृतिको विकास गर्छ। परिवर्तनशील विश्वमा सिकिरहने व्यक्ति नै दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन्छ।

नैतिक नेतृत्वको विकासमा आत्मबोधको भूमिका विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नेतृत्व केवल अधिकार प्राप्त गर्नु होइन; उत्तरदायित्व बहन गर्नु पनि हो। आत्मबोध भएको नेताले आफ्नो निर्णयको प्रभाव समाजमा कस्तो पर्छ भन्ने कुरा बुझ्छ। आत्मविश्वासले कठिन परिस्थितिमा पनि सही निर्णय गर्न साहस दिन्छ। यी दुवै गुणको सन्तुलनले नेतृत्वलाई विश्वसनीय, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउँछ।

शिक्षा प्रणालीले पनि आत्मविश्वास र आत्मबोधको विकासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यदि शिक्षा केवल परीक्षा, प्रमाणपत्र र रोजगारीमा सीमित भयो भने व्यक्तिको समग्र विकास सम्भव हुँदैन। शिक्षाले आलोचनात्मक सोच, आत्ममूल्याङ्कन, नैतिक निर्णय, संवाद कौशल, समस्या समाधान क्षमता र जीवनोपयोगी सीपहरूको विकास गर्नुपर्छ। शिक्षकले विद्यार्थीलाई केवल उत्तर सिकाउने होइन, आफ्नै क्षमता र सम्भावनामा विश्वास गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ। साथै विद्यार्थीलाई आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्दै निरन्तर सुधार गर्ने संस्कृतिको विकास गराउनुपर्छ।

परिवार आत्मविश्वास र आत्मबोधको पहिलो आधार हो। बालबालिकाले परिवारबाट आत्मसम्मान, अनुशासन, इमानदारी, जिम्मेवारी र सहकार्यका मूल्य सिक्छन्। प्रोत्साहन, विश्वास र सकारात्मक संवादले बालबालिकामा आत्मविश्वास बढाउँछ। अर्कोतर्फ, खुला संवाद, आत्मचिन्तन र नैतिक शिक्षाले आत्मबोधको विकास गर्छ। अत्यधिक आलोचना, तुलना वा उपेक्षाले बालबालिकाको आत्मविश्वास कमजोर बनाउँछ। त्यसैले परिवारले सन्तुलित अनुशासन र स्नेहपूर्ण वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

आजको डिजिटल युगमा आत्मविश्वास र आत्मबोधको आवश्यकता झन् बढेको छ। सामाजिक सञ्जालले व्यक्तिलाई अरूसँग निरन्तर तुलना गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। बाह्य सफलताको प्रदर्शनले धेरै व्यक्तिमा हीनताबोध, मानसिक तनाव र आत्मविश्वासको कमी उत्पन्न गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा आत्मबोधले व्यक्तिलाई आफ्नो वास्तविक मूल्य बाह्य प्रशंसा वा आलोचनामा होइन, आफ्ना चरित्र, प्रयास र मूल्यमा खोज्न सिकाउँछ। आत्मविश्वासले सामाजिक दबाबका बीच पनि आफ्ना लक्ष्यमा केन्द्रित रहन मद्दत गर्छ। डिजिटल साक्षरता र आत्मचेतना आजका युवाका लागि अनिवार्य जीवनकौशल बनेका छन्।

व्यक्तिगत विकासका लागि केही व्यवहारिक अभ्यासहरू पनि प्रभावकारी हुन्छन्। नियमित आत्ममूल्याङ्कन, स्पष्ट लक्ष्य निर्धारण, निरन्तर अध्ययन, नयाँ सीप सिक्ने बानी, सकारात्मक सोच, स्वस्थ जीवनशैली, ध्यान वा मनन, समय व्यवस्थापन र रचनात्मक प्रतिक्रिया स्वीकार गर्ने संस्कृतिले आत्मविश्वास र आत्मबोध दुवैलाई सुदृढ बनाउँछन्। सफलताको सानो उपलब्धिलाई पनि सिकाइको अवसरका रूपमा लिनु र असफलताबाट निराश नभई सुधारको योजना बनाउनु आत्मविकासको प्रभावकारी प्रक्रिया हो।
समाज र राष्ट्रको विकास अन्ततः व्यक्तिको विकाससँग जोडिएको हुन्छ। आत्मविश्वासी र आत्मबोधयुक्त नागरिकले कानुनको सम्मान गर्छ, सामाजिक उत्तरदायित्व निर्वाह गर्छ, नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन दिन्छ र लोकतान्त्रिक मूल्यलाई बलियो बनाउँछ। यस्ता नागरिकले विभाजनभन्दा सहकार्य, स्वार्थभन्दा सार्वजनिक हित र निराशाभन्दा समाधानलाई प्राथमिकता दिन्छन्। त्यसैले व्यक्तिगत विकास केवल निजी उपलब्धिको विषय होइन; यो सामाजिक प्रगति र राष्ट्रिय समृद्धिको पनि आधार हो।

आत्मविश्वासलाई स्थायी बनाउन सकारात्मक मानसिक दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ। जब मानिस असफलतालाई अवसरको रूपमा हेर्छ, तब जीवनमा कुनै निराशा उसलाई नष्ट गर्न सक्दैन। थॉमस एडिसनले सयौं असफलतापछि पनि सकारात्मक सोचले आफ्नो आविष्कार सफल पारे। योग र ध्यानमा पनि मानसिक अनुशासनलाई उच्च स्थान दिइन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो भावनालाई सचेत रूपमा नियाल्छ, नकारात्मक भावनाले उसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन। सकारात्मक दृष्टिकोणले आत्मविश्वासलाई दृढ बनाउँछ, आत्मबोधलाई स्पष्ट बनाउँछ। आत्मविश्वास र आत्मबोध जीवनका दुई पंखा हुन्। आत्मविश्वासले आकाशमा उड्न साहस दिन्छ, आत्मबोधले दिशा देखाउँछ। यदि दिशा छैन भने पंखा भए पनि मानिस हराउँछ। जीवनको कविता आत्मविश्वास बिना लयहीन हुन्छ, आत्मबोध बिना शब्दहीन। दुवै मिले मात्रै कविता पूर्ण हुन्छ।

विद्यार्थीलाई कठिन परीक्षामा, श्रमिकलाई श्रमको घाम–पानीमा, नेतालाई राष्ट्रनिर्माणमा आत्मविश्वास र आत्मबोध दुवै अपरिहार्य छन्। आत्मबोधले विनम्रता ल्याउँछ, आत्मविश्वासले साहस। सकारात्मक सोचले यी दुवैलाई जीवन्त बनाउँछ।सकारात्मक दृष्टिकोणले सामाजिक सम्बन्धमा सन्तुलन ल्याउँछ। अरूको प्रगतिमा आनन्द अनुभव गर्ने, सहृदय बन्ने गुणले समाजलाई शान्त र सहयोगी बनाउँछ। यही दृष्टिले नेतृत्व तहदेखि सामान्य जीवनसम्म सकारात्मक सोच अनिवार्य छ।हिन्दू दर्शन भन्छ—जीवनको परम लक्ष्य आत्मसाक्षात्कार हो। तर आत्मबोध मात्र पर्याप्त छैन, कर्म आवश्यक छ। कर्मयोग आत्मबोध र आत्मविश्वासको संगम हो। यही संगमले मानिसलाई केवल सफल होइन, साँचो अर्थमा पूर्ण बनाउँछ।

हनुमानको आत्मविश्वास, रामको आत्मबोध, अर्जुनको द्वन्द्व र कृष्णको उपदेश—यी सबै मिथकले एउटै शिक्षा दिन्छन्—जीवनको सूत्र आत्मबोध र आत्मविश्वासको संयुक्त साधना हो। आत्मबोध बिना आत्मविश्वास अधूरो हुन्छ, आत्मविश्वास बिना आत्मबोध निष्क्रिय हुन्छ। सकारात्मक सोचले यी दुवैलाई उज्यालो बनाउँछ। जब यी तीन आधार—आत्मविश्वास, आत्मबोध र सकारात्मक दृष्टिकोण—मिल्छन्, तब मात्र मानिस जीवनको यथार्थ सफलता, आन्तरिक शान्ति र सामाजिक उत्तरदायित्वमा पूर्ण बन्छ।

आत्मविश्वास र आत्मबोध व्यक्तिगत विकासका दुई अविभाज्य आयाम हुन्। आत्मविश्वासले व्यक्तिलाई आफ्ना सपना साकार पार्ने साहस दिन्छ भने आत्मबोधले ती सपनालाई सही मूल्य, उद्देश्य र नैतिक दिशासँग जोड्छ। आत्मविश्वासले कार्य गर्ने शक्ति दिन्छ, आत्मबोधले सही कार्य छनोट गर्ने विवेक दिन्छ। यी दुई गुणको सन्तुलित विकासले मात्र व्यक्तिलाई सक्षम, जिम्मेवार, नैतिक र सफल नागरिक बनाउँछ। आजको तीव्र परिवर्तनशील विश्वमा ज्ञान, सीप र प्रविधिसँगै आत्मविश्वास र आत्मबोधको विकासलाई पनि समान महत्त्व दिनु आवश्यक छ। जब व्यक्तिले आफूलाई सही रूपमा चिन्छ र आफ्ना क्षमतामाथि विश्वास गर्छ, तब ऊ केवल व्यक्तिगत सफलता हासिल गर्दैन, समाज र राष्ट्रको सकारात्मक रूपान्तरणमा समेत महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्षम हुन्छ।
( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् । )