तोमनाथ उप्रेती । मानव सभ्यताको विकास भौतिक उपलब्धि, आर्थिक समृद्धि वा वैज्ञानिक प्रगतिले मापन गर्न सकिँदैन। सभ्यताको वास्तविक उचाइ मानिसको चेतना, करुणा, नैतिकता र अरूप्रतिको जिम्मेवारीबोधमा निहित हुन्छ। इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा युद्ध, हिंसा, शोषण र स्वार्थले मानव समाजलाई विभाजित गरे पनि प्रेम, सेवा, त्याग र परोपकारका भावनाले मानवतालाई पुनः जोड्ने काम गरेका छन्। त्यसैले मानव कल्याणको दिगो आधार भौतिक साधनभन्दा पनि मानवीय संवेदना र निःस्वार्थ चेतना हो।

निःस्वार्थ भावना मानिसलाई आफ्नो व्यक्तिगत लाभ र सीमित स्वार्थभन्दा माथि उठाएर सामूहिक हिततर्फ उन्मुख गराउने नैतिक शक्ति हो। यसको केन्द्रमा करुणा, सहानुभूति, प्रेम, सेवा र त्यागजस्ता मानवीय गुणहरू रहेका हुन्छन्। अरूको पीडालाई महसुस गर्ने क्षमता विकास भएपछि मात्र मानिसले आफ्नो सुखसँगै अरूको सुख र दुःखबारे सोच्न थाल्छ। यही चेतनाले ‘म’ को संकीर्ण घेरालाई विस्तार गर्दै ‘हामी’ को व्यापक भावनामा रूपान्तरण गर्छ। समाजमा विश्वास, सहकार्य र सामाजिक उत्तरदायित्वको आधार पनि यही सामूहिक चेतना हो।

शिक्षा, स्वास्थ्य, राजनीति, प्रशासन, अर्थतन्त्र तथा सामाजिक सेवाजस्ता क्षेत्रमा निःस्वार्थ भावनाको भूमिका अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। शिक्षकमा सेवाभाव भए शिक्षा केवल ज्ञान हस्तान्तरणमा सीमित रहँदैन, चरित्र निर्माणको माध्यम बन्छ। चिकित्सकमा करुणा भए उपचार व्यवसायभन्दा माथि उठेर मानव सेवा बन्छ। राजनीतिमा निःस्वार्थता प्रवेश गरे सत्ता व्यक्तिगत लाभको माध्यम नभई जनकल्याणको साधन बन्छ। प्रशासनमा सेवाभाव भए नागरिक र राज्यबीचको सम्बन्ध अझ विश्वासपूर्ण बन्न सक्छ।

तर आधुनिक उपभोक्तावादी जीवनशैली, तीव्र प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत सफलता केन्द्रित सोचले निःस्वार्थ चेतनालाई चुनौती दिइरहेको छ। साधन र प्रविधि बढ्दै गए पनि मानवीय सम्बन्धमा संवेदनाको कमी देखिन थालेको छ। यस्तो परिवेशमा निःस्वार्थ भावनाको पुनर्जागरण केवल व्यक्तिगत सद्गुणको विषय होइन, सामाजिक आवश्यकता पनि हो। करुणा, सेवा र परोपकारलाई जीवन व्यवहारको हिस्सा बनाउन सके मात्र विकाससँगै मानवता पनि समृद्ध बन्न सक्छ।

निःस्वार्थ भावनाको अभ्यास व्यक्तिगत जीवनबाट सुरु हुन्छ। मानिसले आफ्नो दैनिक व्यवहारमा साना–साना त्याग र सेवाका अभ्यास गर्न सक्छ। कसैलाई सहयोग गर्नु, कसैको पीडा बुझ्नु, आवश्यक परेको बेला साथ दिनु यी सबै निःस्वार्थताको प्रारम्भिक रूप हुन्। जब यी साना कार्यहरू निरन्तर हुन्छन्, तब ती ठूलो चरित्रमा रूपान्तरण हुन्छन्। मानव चरित्र नै समाजको प्रतिबिम्ब हो, त्यसैले व्यक्तिको निःस्वार्थता अन्ततः सामाजिक कल्याणमा परिणत हुन्छ।

धर्म र दर्शनहरूले पनि निःस्वार्थ भावनालाई उच्च स्थान दिएका छन्। पूर्वीय दर्शनमा सेवा नै धर्म हो भन्ने मान्यता स्थापित छ। भगवद्गीतामा निष्काम कर्मको अवधारणा प्रस्तुत गरिएको छ, जसले फलको आशा बिना कर्म गर्न प्रेरित गर्छ। जब कर्म फलको लोभ बिना गरिन्छ, तब त्यो शुद्ध र कल्याणकारी बन्छ। बौद्ध दर्शनमा करुणा र मैत्री भावनालाई मुक्ति मार्गको आधार मानिएको छ। यी सबै शिक्षाहरूले निःस्वार्थताको महत्वलाई पुष्टि गर्छन्।

निःस्वार्थ भावनाले समाजमा विश्वास निर्माण गर्छ। जब मानिसहरू एकअर्काप्रति निःस्वार्थ हुन्छन्, तब सम्बन्धहरू बलियो हुन्छन्। विश्वास नै समाजको मेरुदण्ड हो। यदि विश्वास टुट्यो भने, कानून, नीति र संरचनाहरू मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। त्यसैले निःस्वार्थता सामाजिक स्थायित्वको आधार पनि हो।

मानव कल्याण तब हुन्छ जब मानिस मानसिक रूपमा शान्त, भावनात्मक रूपमा सन्तुलित र सामाजिक रूपमा सुरक्षित हुन्छ। निःस्वार्थ भावनाले यी तीनै पक्षमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। जब मानिस अरूको भलाइमा रमाउन थाल्छ, तब उसको मनमा ईर्ष्या, घृणा र असन्तोष कम हुँदै जान्छ। यसको स्थानमा शान्ति, सन्तोष र आनन्दको अनुभूति बढ्छ।

निःस्वार्थता बुझ्ने क्षमता पनि हो। अरूको अवस्था बुझ्न सक्ने क्षमता विकसित नभएसम्म साँचो निःस्वार्थता सम्भव हुँदैन। यही कारणले शिक्षा प्रणालीमा भावनात्मक बुद्धिमत्ताको विकास अत्यन्त आवश्यक छ।

समाजमा निःस्वार्थ नेतृत्वको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। एक निःस्वार्थ नेता सेवा गर्ने प्रतिनिधि हुन्छ। जब नेतृत्वमा त्याग र सेवाभाव हुन्छ, तब नीति निर्माण जनहितमुखी हुन्छ। तर जब नेतृत्व स्वार्थी हुन्छ, तब शक्ति दुरुपयोग र भ्रष्टाचार बढ्छ। त्यसैले राजनीतिक प्रणालीमा नैतिकता र निःस्वार्थता अनिवार्य आधार हुनुपर्छ।निःस्वार्थ भावनाले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा पनि सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ। यदि राष्ट्रहरू वैश्विक मानव हितबारे सोच्न थाले भने युद्ध, असमानता र शोषण घट्न सक्छ। विश्व शान्ति सम्झौताबाट होइन, भावनात्मक परिवर्तनबाट सम्भव हुन्छ। जब राष्ट्रहरू निःस्वार्थ दृष्टिकोण अपनाउँछन्, तब विश्व एक परिवार जस्तै बन्न सक्छ।

तर निःस्वार्थता अभ्यास गर्न सजिलो छैन। यो आत्मसंघर्षको प्रक्रिया हो। मानिसको प्राकृतिक प्रवृत्ति आत्मकेन्द्रित हुन्छ, त्यसलाई पार गर्न निरन्तर अभ्यास, आत्मचिन्तन र अनुशासन आवश्यक हुन्छ। अहंकारलाई जित्नु नै निःस्वार्थताको पहिलो कदम हो। जब अहंकार कमजोर हुन्छ, तब करुणा बलियो हुन्छ।निःस्वार्थता नै उज्यालो मार्ग हो, जसले अन्धकारलाई हटाउँछ, विभाजनलाई जोड्छ र मानवतालाई एक सूत्रमा बाँध्छ। यही मार्गले मात्र साँचो मानव कल्याणको संसार निर्माण गर्न सक्छ।

मानव जीवनको असली उद्देश्य समग्र मानवताको हित, समाजको समृद्धि र विश्वको स्थायित्व हो। तर वर्तमान समयमा व्यक्तिगत स्वार्थ, आत्मकेन्द्रित दृष्टिकोण र स्वार्थसिद्धि नै जीवनको प्रधान लक्ष्य बनिसकेको छ। यसले समाजमा असमानता, द्वन्द्व र अस्थिरता निम्त्याउँछ। त्यसैले, विश्वलाई दिगो शान्ति र समृद्धितर्फ डोर्याउने मार्ग स्वार्थमुक्त चिन्तन हो।

स्वार्थमुक्त चिन्तन आफ्ना निर्णय, क्रियाकलाप र दृष्टिकोणमा केवल व्यक्तिगत फाइदा होइन, समाज र मानवजातिको दीर्घकालीन हितलाई प्राथमिकता दिनु हो। यस प्रकारको चेतना करुणा, सहिष्णुता, नैतिकता र न्यायसँग गाँसिएको हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक भलाइको पक्षमा सोच्छ, तब व्यक्तिगत र सामाजिक हितबीच सन्तुलन स्थापित हुन्छ। यस्तो दृष्टिकोणले संस्थागत स्तरमा पनि उत्तरदायी नेतृत्व र पारदर्शी शासनको संभावना बढाउँछ।महात्मा गान्धी, मदर टेरेसा, गौतम बुद्ध र सुकरात जस्ता व्यक्तित्वहरूले आफ्ना व्यक्तिगत लाभभन्दा माथि उठेर मानवताको हितमा कार्य गरे। उनीहरूको योगदानले समाजमा शान्ति, न्याय र समानताको बीउ रोप्यो, जसको प्रभाव आजसम्म अनुभव गरिन्छ।

मानव जीवनको वास्तविक उद्देश्य चेतनाको शुद्धता, आत्मज्ञान र समग्र मानवताको कल्याणमा छ। स्वार्थमुक्त चेतना भनेको केवल व्यक्तिगत लाभ वा इच्छाको त्याग मात्र होइन, यो मानव मनको व्यापकता, करुणा, सहकार्य र न्यायको अभ्याससँग सम्बन्धित छ। जब व्यक्तिले आफ्नो ‘मेरो’ भावलाई पार गर्दै ‘हाम्रो’ र ‘समान’को भावनालाई आत्मसात गर्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, स्थायित्व र समृद्धिको मार्ग खुल्छ।

महाभारतमा युधिष्ठिरले धर्मराजको रूपमा शासन गर्दा आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर न्याय, समानता र मानव कल्याणको प्राथमिकता राखेका थिए। उनको न्यायप्रियता र करुणाले महाभारतको यथार्थिक युद्धको पृष्ठभूमिमा पनि मानवताको मूल्यलाई उजागर गरेको छ। यदि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो निर्णयमा स्वार्थमुक्त चेतना राख्थ्यो भने युद्ध र द्वन्द्व कहिल्यै उत्पन्न हुन्थेन। उपनिषद् भन्छ—“आत्मवत् सर्वभूतेषु।” यसको अर्थ प्रत्येक जीवमा आत्मा समान छ र सबैसँग समान व्यवहार आवश्यक छ। जबसम्म मानिसले आफ्नो स्वार्थ, आफ्नो जात, धर्म वा राष्ट्रियताको चश्माबाट हेर्छ, तबसम्म उसले व्यापक मानवतालाई बुझ्न सक्दैन। स्वार्थमुक्त चेतना भनेको आफ्नै अहंकारको भित्ताभन्दा माथि उठेर सबै जीवमा समानता र समान मूल्य देख्ने क्षमता हो।

विश्वव्यापी शान्ति र सहकार्यका लागि राष्ट्रहरूले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थभन्दा माथि उठेर मानवता, समानता र न्यायको आधारमा निर्णय लिनुपर्छ। यदि राष्ट्रहरू केवल आफ्नै लाभका लागि सीमारेखा, सिमेन्टका पर्खाल वा सैन्य बल प्रयोग गर्छन् भने, द्वन्द्व र विनाशको चक्र कायम रहन्छ। तर यदि राष्ट्रहरूले व्यापक मानव हित, स्वच्छ नीतिहरू र सहकार्यलाई प्राथमिकता दिन्छन् भने, विश्वव्यापी शान्ति सम्भव हुन्छ।

निःस्वार्थ भावनाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको मौन प्रभाव हो। यो देखिँदैन तर अनुभव गरिन्छ। एक सानो सहयोगले पनि कसैको जीवन परिवर्तन गर्न सक्छ। एक सानो दया ठूलो आशामा परिणत हुन सक्छ। यही अदृश्य शक्ति नै मानव कल्याणको वास्तविक आधार हो।

निःस्वार्थ भावनाबाट उदाउने मानव कल्याण कुनै कल्पना होइन, यो सम्भव वास्तविकता हो। यदि प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो स्तरमा निःस्वार्थताको अभ्यास गर्न थाल्छ भने, समाज स्वतः रूपान्तरण हुन्छ। शान्ति, समृद्धि र मानवता कुनै बाह्य व्यवस्था होइन, यो आन्तरिक परिवर्तनको परिणाम हो। जब मानिसले आफूलाई सेवा, करुणा र प्रेममा समर्पित गर्छ, तब मात्र मानव सभ्यता आफ्नो सर्वोच्च उचाइमा पुग्छ।

( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)