अब राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डलाई विदा गरौं: परीक्षाभन्दा वास्तविक शिक्षालाई रोजौ
एनडी लामा । दशकौंसम्म, नेपालको शिक्षा प्रणाली एउटा मात्रै शक्तिको नियन्त्रणमा रह्यो—राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (NEB) अन्तर्गत केन्द्रिकृत, परीक्षा-आधारित संरचना। प्रत्येक वर्ष, करिब पाँच लाख विद्यार्थी माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (SEE) दिनका लागि लाइनमा लाग्छन्, र प्रत्येक वर्ष उही नाटक दोहोरिन्छ—प्रश्नपत्र चुहावट, चिट चोर्ने प्रयासहरू, र शान्तिपूर्ण परीक्षा सुनिश्चित गर्न सेनादेखि प्रहरीसम्मको परिचालन। परीक्षा समयमा वा नतिजा प्रकाशित भएपछि आत्महत्या गर्ने विद्यार्थीहरूको खबरले हरेक संवेदनशील मनलाई चसक्क पार्छ। के यही हो हाम्रो सन्ततिले पाउनु पर्ने शिक्षा?
केन्द्रिकरणको वास्तविक मूल्य
फिनल्यान्ड र अमेरिकाजस्ता देशहरूले विद्यालय र स्थानीय सरकारलाई निरन्तर मूल्यांकनको माध्यमबाट विद्यार्थी सिकाइको जिम्मा दिएको बेला नेपाल अझै पनि एकैपटकको परीक्षा प्रणालीमा अडिएको छ। NEB, जुन प्रारम्भमा एकरूपता र जवाफदेहिताका लागि स्थापना गरिएको थियो, आज एक यस्तो जटिल संस्था बनेको छ जसले सिर्जनशीलता, नवीनता, र वास्तविक शिक्षालाई निसास्सिएको छ।
बेलायतको GCSE वा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको IGCSE झैं विविध, वैकल्पिक, र सन्दर्भअनुकूल नभई नेपालमा SEE अनिवार्य, कठोर, र पुरानो ढाँचामा आधारित छ। झन् झन्, यो भ्रष्टाचारको मुख्य स्रोत बन्दै गएको छ। जब विद्यार्थीहरू चुहिएको “गेस पेपर” घोक्न बाध्य हुन्छन् वा चिट चोरेर पास हुन खोज्छन्, त्यसबेला उनीहरूलाई शिक्षा होइन, बेइमानी प्रणालीमा बाँच्ने लाइसेन्स दिइन्छ।
चिट चोर्नु समस्या होइन, लक्षण हो
जब चिट चोर्ने कार्य व्यापक हुन्छ, दोष विद्यार्थीलाई मात्र दिन सजिलो हुन्छ। तर समस्याको जरा अझ गहिरो छ। NEB को परीक्षा-केन्द्रित संरचनाले बेइमानीलाई संस्थागत बनाएको छ। जब १६ वर्षको किशोरले चिट चोरेर पास गर्छ, हामी उसलाई के सन्देश दिइरहेका छौं? हामी केवल शिक्षा मात्र होइन, चरित्र पनि नष्ट गरिरहेका छौं।
हालको प्रणालीले विद्यार्थीहरूलाई ग्यान बुझ्नुभन्दा पनि जाच पास गर्नु महत्वपूर्ण हो भन्छ। छोटो बाटो छान्नु मेहनतभन्दा राम्रो हो भन्छ। र अन्ततः, सत्यभन्दा शक्ति र चलाखीलाई बढी मूल्य दिन्छ। यो केवल शैक्षिक संकट होइन, तर नैतिक संकट हो।
सेतो हात्ती अब ढाल्नुपर्छ
हालको अवस्थामा NEB एउटा सेतो हात्ती हो—चालु राख्न महँगो, कार्यमा अप्रासंगिक, र प्रभावमा हानिकारक। सुधारले मात्रै पुग्दैन। यो संस्था अब हटाइनुपर्छ। यसको सट्टामा स्थानीय सन्दर्भमा मेल खाने, निरन्तर मूल्यांकनलाई मान्यता दिने, र वास्तविक शिक्षालाई प्रोत्साहन गर्ने नयाँ प्रणाली निर्माण गर्नुपर्छ।
समाधानका सम्भावित बाटोहरू
नेपालले नयाँ प्रणाली निर्माण गर्न पहिलेदेखिका राम्रा अभ्यासहरूबाट सिक्न सक्छ:
विकेन्द्रीकृत मूल्यांकन: विद्यालयलाई वर्षभर विद्यार्थी मूल्यांकन गर्ने अधिकार दिनु।
प्रदेशस्तरीय निगरानी: क्षेत्रीय बोर्डहरू स्थापना गरी विद्यालय मूल्यांकनमा सहयोग र निगरानी गर्नु।
पोर्टफोलियो आधारित स्नातक: एकपटकको परीक्षा हटाई परियोजना, कक्षा गतिविधि, र उपस्थिति आधारमा उत्तीर्ण प्रक्रिया तय गर्नु।
राष्ट्रिय शिक्षा परिषद्: NEB हटाई एउटा यस्तो संघीय निकाय बनाउनु जसले मापदण्ड तय गर्छ तर परीक्षा नियन्त्रण गर्दैन।
निष्कर्ष: अस्तित्वबाट सफलता तर्फ
अब नेपालले अस्तित्वको लागि लड्ने शिक्षा प्रणालीबाट सफलता केन्द्रित शिक्षामा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। शिक्षाको उद्देश्य परीक्षा पास गराउने होइन, सत्य खोज्ने, सोच्ने, सिर्जना गर्ने, र इमानदार नागरिक उत्पादन गर्नु हो। यसका लागि NEB को यथास्थिति अन्त्य हुनु जरुरी छ। हामी अराजकता होइन, परिवर्तन चाहन्छौं।
पुरानोको त्याग्नलाई नडराऔं। नयाँको उदयलाई स्वागत गरौं। हाम्रा सन्तानहरूलाई परीक्षा मात्र होइन, जीवनका लागि तयार बनाउने शिक्षा प्रणाली निर्माण गरौं।
