तोमनाथ उप्रेती । वर्तमान समयमा प्रविधिको चरम विकास र आधुनिकिकरणको विस्तारसँगै विश्वका अधिकांश देशहरुमा यो पक्ष कमजोर हुन थालेको छ । यसलाई सवै पक्षले चिन्ताको रुपमा लिएको अवस्था छ । मानव भएर जन्मिसकेपछि मानवता प्रदर्शन गर्नु सवैको दायित्व हो तर यो पक्षलाई मानवीय समुदायले नबुझिदिँदा मानविय मुल्यको ह्रास हुन थालेको अवस्था छ । यो समस्या नेपाली समाजमा पनि स्पस्ट रुपमा देख्न सकिन्छ । नेपाली समाजको संरचना पछिल्लो दिनहरुमा खलबलिन थालेको छ । समाज गलत संस्कार र प्रवृत्तितर्फ अगाडि बढ्दै गरेको भान हुन्छ ।

समाजमा रहेको केही वर्गको क्षणिक स्वार्थ पुरा गर्न मानिसलाई नकारात्मकतर्फ डोर्याउने प्रयास हुँदै आएको छ ।समाजमा धर्मको नाममा होस् वा संस्कृतिको नाममा गरिने राजनीतिले समाज अनि सिंगो देशलाई नै असर गर्दछ । त्यसकारण सामाजलाई उचित शिक्षाको माध्यमद्वारा व्यवस्थापन गरी सकारात्क सोचको धनी बनाउन आवश्यक छ । नकारात्मकताले नेपालीको मनोविज्ञानलाई तहसनहस बनाउँदै लगेकोले यसको सामाजिक लागत पनि बढ्दै आएको छ । तसर्थ पनि यसको प्रयोगमा संयमता र समझदारिता अपनाउनु पर्छ अन्यथा यसको प्रयोगमा रोकावट गर्ने बाहेकको अरु उपाय नहुन सक्दछ । तसर्थपनि दुरुपयोगकर्ताले सामाजिक दायित्व निर्वाह गर्ने तर्फ समयमा नै ध्यान दिनु पर्छ अन्यथा समय वितेपछि हतारमा गरेका हरेक कार्यहरु सहानुभुति समान अर्थहिन रहन्छ भन्ने कुरा सोचेर कार्य गर्नुपर्छ ।

एक्काइसौँ शताब्दी मानव इतिहासको सबैभन्दा विकसित युग मानिन्छ। विज्ञान र प्रविधिको अभूतपूर्व प्रगति, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, जैविक विज्ञान, विश्वव्यापी सञ्चार सञ्जाल तथा आर्थिक वैश्वीकरणले मानव जीवनलाई कल्पनाभन्दा धेरै माथि उठाएको छ। केही दशकअघि असम्भव ठानिएका उपलब्धिहरू आज सामान्य वास्तविकता बनेका छन्। मानिसले चन्द्रमासम्म मात्र होइन, मङ्गल ग्रहमा मानव बस्ती बसाल्ने योजनासमेत अघि बढाइसकेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले ज्ञान, उत्पादन, स्वास्थ्य, शिक्षा र प्रशासनका परम्परागत सीमाहरू पुनर्परिभाषित गरिरहेको छ। भौतिक सुविधाको विस्तार, उत्पादन क्षमताको वृद्धि र विश्वव्यापी सम्पर्कले मानव सभ्यतालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ।

तर विडम्बना के छ भने, यही अभूतपूर्व प्रगतिसँगै मानव समाज गम्भीर नैतिक संकटबाट पनि गुज्रिरहेको छ। युद्ध र सशस्त्र द्वन्द्वले लाखौँ मानिस विस्थापित भइरहेका छन्। आतङ्कवाद, हिंसा, चरमपन्थ, भ्रष्टाचार, आर्थिक असमानता, साइबर अपराध, घृणाको राजनीति, सामाजिक ध्रुवीकरण, मानसिक तनाव, आत्महत्याको बढ्दो प्रवृत्ति, परिवारको विघटन र वातावरणीय विनाशले मानव अस्तित्वमाथि नै चुनौती खडा गरेका छन्। प्रविधिले मानिसलाई एक क्लिकको दूरीमा जोडेको छ, तर हृदयहरूबीचको दूरी झन् बढ्दै गएको अनुभूति हुन्छ। सूचना प्रशस्त छ, तर विवेकको अभाव देखिन्छ; सम्पत्ति बढेको छ, तर सन्तुष्टि घटेको छ; अधिकारको आवाज बुलन्द छ, तर कर्तव्यप्रतिको प्रतिबद्धता कमजोर बन्दै गएको छ।

रोमन साम्राज्यदेखि आधुनिक विश्वका अनेक शक्तिशाली राष्ट्रहरूको अनुभवले देखाएको छ कि नैतिक आधार कमजोर हुँदा भौतिक समृद्धि पनि दीर्घकालीन हुन सक्दैन। सभ्यताको वास्तविक उन्नति केवल अग्ला भवन, तीव्र आर्थिक वृद्धि, आधुनिक प्रविधि वा शक्तिशाली सैन्य क्षमताले मापन हुँदैन। यसको वास्तविक मापन मानिसको चरित्र, समाजको नैतिक स्तर, न्यायप्रतिको प्रतिबद्धता, करुणा, सहिष्णुता, उत्तरदायित्व र आध्यात्मिक चेतनाले गर्छ। भौतिक विकासले जीवनलाई सहज बनाउन सक्छ, तर नैतिक विकासले मात्र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। विज्ञानले शक्ति दिन्छ, तर त्यस शक्तिको सदुपयोग गर्ने विवेक मानवीय मूल्य र नैतिकताले प्रदान गर्छ।

यही कारणले विश्वका महान् चिन्तकहरूले मानव सभ्यताको आधार चरित्रलाई मानेका छन्। अरस्तुले असल राज्य निर्माणका लागि असल नागरिक आवश्यक हुने बताएका थिए। महात्मा गान्धीले साधन शुद्ध भए मात्र साध्य शुद्ध हुन्छ भन्ने सिद्धान्त प्रस्तुत गर्दै नैतिकतालाई राजनीतिको आत्मा माने। स्वामी विवेकानन्दले मानवभित्रको दिव्य चेतनाको विकासलाई समाज रूपान्तरणको आधार ठहर गरे। बुद्धले करुणा, मध्यम मार्ग र आत्मानुशासनलाई शान्तिपूर्ण समाजको जग बनाए भने नेल्सन मण्डेलाले क्षमा, सहिष्णुता र नैतिक नेतृत्वद्वारा विभाजित राष्ट्रलाई एकतामा बाँधेर देखाए। यी उदाहरणहरूले एउटा साझा सत्य स्थापित गर्छन्, स्थायी परिवर्तन बाहिरी संरचनाबाट होइन, भित्री चेतनाबाट सुरु हुन्छ।

आज लोकतन्त्रका धेरै चुनौतीहरू भ्रष्टाचार, दण्डहीनता, सत्ता–दुरुपयोग, संस्थाप्रतिको घट्दो विश्वास, सामाजिक असहिष्णुता, गलत सूचना, घृणामूलक अभिव्यक्ति र स्वार्थकेन्द्रित नेतृत्व राजनीतिक वा कानुनी कमजोरीका मात्र परिणाम होइनन्। यी समस्या मूलतः मानवीय मूल्य, नैतिक संस्कार र आध्यात्मिक चेतनाको क्षयसँग गाँसिएका छन्। संविधानले अधिकार सुनिश्चित गर्न सक्छ, कानुनले अपराधलाई दण्डित गर्न सक्छ, र संस्थाले शासन सञ्चालन गर्न सक्छन्; तर कुनै पनि कानुनले इमानदारी, करुणा, सहिष्णुता, आत्मसंयम, सेवा भावना वा उत्तरदायित्वलाई जबर्जस्ती स्थापित गर्न सक्दैन। यी गुण शिक्षा, संस्कार, परिवार, सामाजिक अभ्यास र आध्यात्मिक आत्मबोधबाट विकसित हुन्छन्। त्यसैले लोकतान्त्रिक समाजको दिगो निर्माणका लागि कानुनभन्दा पहिले चरित्र, संस्थाभन्दा पहिले संस्कार, अधिकारभन्दा पहिले कर्तव्य र शक्तिभन्दा पहिले नैतिक उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ।

यस परिप्रेक्ष्यमा मानवीय मूल्य, नैतिकता र अध्यात्मवाद कुनै धार्मिक वा दार्शनिक अवधारणा मात्र होइनन् यी सभ्य समाज, उत्तरदायी नागरिक, सुशासन, सामाजिक न्याय र दिगो लोकतन्त्रका जीवन्त आधारस्तम्भ हुन्। मानवीय मूल्यले मानिसलाई मानव बनाउँछ, नैतिकताले उसको आचरणलाई मर्यादित बनाउँछ, र अध्यात्मवादले आत्मकेन्द्रित सोचलाई लोककल्याणतर्फ उन्मुख गराउँछ। यी तीनै तत्वको समन्वयले व्यक्तिलाई जिम्मेवार बनाउँछ; समाजलाई न्यायपूर्ण र सहिष्णु बनाउँछ; तथा राष्ट्रलाई सभ्य, समुन्नत र विश्वसनीय बनाउँछ। त्यसैले लोकतान्त्रिक समाजको भविष्य केवल प्रविधिको विकासमा होइन, मानव चेतनाको परिष्कारमा निर्भर छ।

लोकतान्त्रिक समाज निर्माणका लागि समाज सञ्चालकलाई स्वच्छ, सक्षम, विश्वसनीय, जवाफदेहि, पारदर्शी र नतिजामुलक बनाउनु आवश्यक छ। यसका लागि सामाजिक, आध्यात्मिक, मानवीय र नैतिक मूल्यहरूको कार्यान्वयन गर्नुपर्ने छ। अहिले प्रशासनमा नातावाद, कृपावाद र चाकरी जस्ता विकृतिहरू छन् जसले सार्वजनिक क्षेत्रलाई कुरुप बनाइदिएको छ। यसबाट मुलुकलाई बचाउँदै, राज्य व्यवस्था संचालनमा गतिशीलता ल्याउन र नागरिकहरूको भविष्य उज्जवल बनाउन मानवीय मूल्य, मुल्यमा आधारित शिक्षा, नैतिक शिक्षा र अध्यात्मवादको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यसले सामाजिक न्याय, विकास र समृद्धिको सपना पूरा गर्न मद्दत पुर्याउँछ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)