नेपालमा धार्मिक तथा सामाजिक सद्भाव : ऐतिहासिक विरासत, वर्तमान चुनौती र समाधानको मार्गचित्र
राजेन्द्र प्रसाद धमला ।
नेपालमा धार्मिक तथा सामाजिक सद्भाव : ऐतिहासिक विरासत, वर्तमान चुनौती र समाधानको मार्गचित्र
-नेपालको बहुजातीय, बहुभाषिक र बहु सांस्कृतिक पहिचान नै हाम्रो राष्ट्रियताको मेरुदण्ड हो, जसलाई युगौँ देखिको धार्मिक र सामाजिक सहिष्णुताले अझ मजबुत बनाएको छ।
-हालैका दिनमा देखा परेका साम्प्रदायिक उत्तेजना र सुनसरी (देवानगन्ज) जस्ता संवेदनशील घटनाहरूले हाम्रो ऐतिहासिक सद्भावको जगमाथि प्रश्न उठाएकाले यसतर्फ गम्भीर हुनुपर्ने बेला आएको छ।
-नेपालको बहुसांस्कृतिक धरातल जोगाउन संविधानको मर्मअनुरूप नागरिक समाज, मिडिया, राज्य र सम्पूर्ण नागरिकहरू मिलेर विवेकपूर्ण समाधानतर्फ अग्रसर हुन ढिलाइ गर्नु हुँदैन।
धार्मिक, सामाजिक र नैतिक सद्भावको अवधारणा
मानव समाजको अस्तित्व, शान्ति र प्रगतिका लागि धार्मिक, सामाजिक तथा नैतिक सद्भाव अनिवार्य सर्त हुन्। यी शब्दहरूको एकीकृत रूप नै एक सभ्य र भाइचारायुक्त समाजको पहिचान हो।
– धार्मिक सद्भावस् विभिन्न धर्म, सम्प्रदाय, विश्वास र उपासना पद्धति मान्ने मानिसहरूबीच एकआपसमा सम्मान, सहिष्णुता र सहअस्तित्व कायम हुनु धार्मिक सद्भाव हो। यसले आफ्नो धर्मको पालना गर्दा अरूको धर्म र आस्थालाई आघात नपुर्याउने भावनालाई जोड दिन्छ।
– सामाजिक सद्भावस् समाजमा रहेका विविध जातजाति, भाषा, संस्कृति, क्षेत्र र लिङ्गका मानिसहरू एकापसमा मिलेर बस्नु, एक(अर्काका चाडपर्व तथा परम्परालाई स्वीकार गर्नु र सामाजिक एकता कायम राख्नु नै सामाजिक सद्भाव हो।
– नैतिक सद्भावस् समाजका सदस्यहरूले अपनाउने मानवीय मूल्य(मान्यता, सत्य, अहिंसा, दया, करुणा र पारस्परिक उत्तरदायित्वको भाव नै नैतिक सद्भाव हो। यसले कानूनभन्दा माथि उठेर मानिसलाई एक(अर्काप्रति उत्तरदायी र संवेदनशील बनाउँछ।
संक्षेपमा, धार्मिक, सामाजिक र नैतिक सद्भाव भनेको ूविविधतामा एकताू ९ग्लष्तथ ष्ल म्ष्खभचकष्तथ० को व्यावहारिक रूप हो, जहाँ विविधतालाई समस्या होइन, सम्पत्तिका रूपमा स्वीकार गरिन्छ।
(राजेन्द्र प्रसाद धमला)
नेपालमा धार्मिक तथा सामाजिक सद्भावको ऐतिहासिक अभ्यास
नेपालको इतिहास सदैव धार्मिक र सामाजिक सहिष्णुताको अनुपम उदाहरण रहँदै आएको छ। इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा यहाँ कहिल्यै पनि धर्म वा जातिका नाममा ठूला रक्तपातपूर्ण युद्धहरू भएनन्।
– लिच्छवी र मल्लकालस्( लिच्छवी र मल्ल राजाहरूले विभिन्न धर्म र सम्प्रदायलाई समान रूपमा संरक्षण दिएका थिए। बौद्ध धर्मका अनुयायी राजाले हिन्दू मन्दिर बनाइदिने र हिन्दू राजाले बौद्ध गुम्बा र बिहारहरूलाई भूमि दान दिने परम्परा थियो।
– काठमाडौँ उपत्यकाको सहअस्तित्वस्( काठमाडौँका जात्रा र पर्वहरू (जस्तै इन्द्रजात्रा, रातो मच्छिन्द्रनाथको जात्रा)मा हिन्दू र बौद्ध दुवै सम्प्रदायको समान र अनिवार्य सहभागिता रहने ऐतिहासिक परम्परा आजसम्म कायमै छ।
– इस्लाम र अन्य धर्मको प्रवेशस्( मध्यकालमा नेपाल भित्रिएका मुस्लिम समुदायलाई तत्कालीन राजाहरूले व्यापार, सैनिक र प्रशासनिक कार्यमा स्थान दिएका थिए। नेपालका मुस्लिम, इसाई वा अन्य अल्पसंख्यकहरूले बहुसंख्यक हिन्दू र बौद्धहरूसँग सधैँ भाइचाराको सम्बन्ध कायम राखेको इतिहासले देखाउदै आएको छ।
– चार जात छत्तीस वर्णको साझा फूलबारीस्( राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहले नेपाललाई ूचार जात छत्तीस वर्णको साझा फूलबारीू को रूपमा परिभाषित गर्दै सबै समुदायको सहअस्तित्वको सिद्धान्तलाई अगाडि बढाउनु भएको थियो।
सम्बर्द्धन र प्रवर्द्धनका लागि गरिएका अभ्यासहरू
नेपालमा धार्मिक र सामाजिक सद्भावलाई जोगाउन र प्रवर्द्धन गर्न संबैधानिक,नीतिगत, कानूनी र व्यावहारिक स्तरमा विभिन्न प्रयासहरू हुँदै आएका छन् ।
– संवैधानिक प्रावधानस्( नेपालको संविधानले नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक विशेषतायुक्त राष्ट्रका रूपमा स्वीकार गरेको छ।
– मौलिक हकको व्यवस्थास् संविधानको धारा २४ मा छुवाछूत तथा भेदभावविरुद्धको हक, धारा २६ मा धार्मिक स्वतन्त्रताको हक र धारा ३२ मा भाषा तथा संस्कृतिको हकको ग्यारेन्टी गरिएको छ।
– सद्भाव दिवस र राष्ट्रिय चाडपर्वस् राज्यले सबै धर्म र सम्प्रदायका मुख्य चाडपर्वहरू ९जस्तैस् दशैँ, तिहार, छठ, ल्होसार, ईद, क्रिसमस, बुद्ध जयन्ती० मा सार्वजनिक बिदा दिँदै राष्ट्रिय उत्सवका रूपमा मनाउने वातावरण बनाएको छ।
– अन्तर(धार्मिक सञ्जालहरूस् स्थानीय तथा राष्ट्रिय स्तरमा नागरिक समाज र धार्मिक नेताहरूको पहलमा ूअन्तर(धार्मिक नागरिक समाजू हरू गठन गरी सद्भाव कायम राख्न संवाद गर्ने अभ्यास गरिएको छ।
सुनसरी (देवानगन्ज) घटना र साम्प्रदायिक तनावका लागि जिम्मेवार पक्षहरू
हालैका दिनमा सुनसरी ९धरान, इनरुवा लगायतका क्षेत्र० मा देखिएका घटनाहरू र तिनले धार्मिक सद्भाव भत्काउन खोजेको परिस्थिति अत्यन्तै चिन्ताजनक बिषय बनेको छ।एकातिर मन्दिर र मस्जिदरचर्च परिसर नजिक भएका अवाञ्छित गतिविधि र अर्कोतिर सामाजिक सञ्जालमा पोखिएका विद्वेषपूर्ण अभिव्यक्तिले वातावरणलाई धमिल्याउने काम गरिरहेका छन् ।
यस्ता घटना पछाडि कुनै एउटा मात्र पक्ष नभई विभिन्न पक्षहरू जिम्मेवार देखिन्छन्:-
जिम्मेवार पक्ष भूमिका र नकारात्मक प्रभाव
१. गैर(जिम्मेवार सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता असत्य सूचना, उत्तेजक भिडियो र घृणास्पद अभिव्यक्ति ९ज्बतभ क्उभभअज० फैलाएर सर्वसाधारणमा उत्तेजना फैलाउने।
२. राजनीतिक एवं धार्मिक अतिवादीहरू आफ्नो राजनीतिक रोटी सेक्न वा धार्मिक ध्रुवीकरण गराएर पपुलिजम कमाउन साम्प्रदायिक भावना भड्काउने तत्वहरू।
३. बाह्य र गैर(राज्य कारकहरू नेपालको आन्तरिक शान्ति र स्थिरता बिगारेर आफ्नो निहित स्वार्थ पूरा गर्न खोज्ने अदृश्य शक्तिहरू।
४. स्थानीय प्रशासनको सुस्तता साना(तिना विवाद सुरु हुनासाथ समयमै मध्यस्थता गर्न नसक्नु र शान्ति(सुरक्षा कायम गर्न कतिपय अवस्थामा ढिलाइ हुनु।
५. केही अनलाइन र युट्युब च्यानलहरूले भ्युज ९ख्ष्भधक० का लागि विषयवस्तुलाई सनसनीपूर्ण बनाएर प्रस्तुत गर्नु।
५. नेपालको संविधानमा धर्मनिरपेक्षता को मर्म र सामाजिक सद्भाव हो भनेर नागरिक तहसम्म बुझाउन नसक्नु
नेपालको संविधान २०७२ ले नेपाललाई ूधर्मनिरपेक्षू राज्य घोषणा गरेको छ। संविधानको धारा ४ को स्पटीकरणमा धर्मनिरपेक्षता भन्नाले ूसनातनदेखि चलिआएको धर्म संस्कृतिको संरक्षण लगायत धार्मिक, सांस्कृतिक स्वतन्त्रताू बुझ्नुपर्छ भनी स्पष्ट व्याख्या गरिएको छ।संबिधानको भावना अनुसार निम्न कुराहरु बुझ्न सकिन्छ।
– राज्यको तटस्थतास्( धर्मनिरपेक्षताको मर्म राज्य कुनै एक धर्मको पक्षमा नहुनु र सबै धर्मलाई समान आँखाले हेर्नु हो।
– सनातन संस्कृतिको संरक्षणस्( यसले नेपालको बहुसंख्यक नागरिकले मान्दै आएको सनातन धर्म(संस्कृतिको संरक्षणलाई पनि उत्तिकै महत्व दिएको छ।
– सीमा र अनुशासनस्( संविधानले कसैलाई पनि अर्काको धर्म परिवर्तन गराउने, अर्काको आस्थामाथि खलल पुर्याउने वा सामाजिक सद्भाव बिगार्ने छुट दिएको छैन।
तसर्थ, संविधानमा उल्लिखित धर्मनिरपेक्षता कुनै धर्मको विनाश वा अर्को धर्मको प्रभुत्व स्थापनाका लागि होइन, बल्कि सम्पूर्ण धार्मिक समुदायलाई एउटै छातामुनि सुरक्षित राख्न र सामाजिक सद्भाव जोगाउन ल्याइएको एक पुल हो।
विश्वका धार्मिक युद्धहरूबाट नेपालले सिक्नुपर्ने पाठ
इतिहास साक्षी छ,विश्वका विभिन्न देशमा धार्मिक र साम्प्रदायिक कट्टरताका कारण भयानक विनाश भएका छन्।केही प्रतिनिधि घटना दृष्टिगत गरौ।
– मध्यपूर्वी देशहरूको विनाशस्( सिरिया, इराक, र यमन जस्ता देशहरूमा शिया र सुन्नी वा धार्मिक अतिवादका नाममा भएका युद्धहरूले सिङ्गो सभ्यतालाई तहसनहस बनाएका छन्। जसको कारण लाखौँ मानिस शरणार्थी बनेका छन्।
– नाइजेरिया र सुडानको त्राशदीस्( धार्मिक र जातीय ध्रुवीकरणका कारण सुडान विभाजित भयो र नाइजेरियामा बोको हराम जस्ता अतिवादी समूहका कारण लाखौँले ज्यान गुमाएका छन्।
– छिमेकी देशहरूको अनुभवस्( दक्षिण एसियाकै कतिपय देशहरूमा धार्मिक दङ्गाका कारण जनधनको ठूलो क्षति हुने गरेको छ, जसले आर्थिक प्रगतिलाई दशकौँ पछाडी धकेलेको छ।
अब,हामीले सिक्नुपर्ने मुख्य पाठ के हो ?
१. हिंसाको कुनै विजेता हुँदैनस्( धार्मिक युद्धमा कसैको जित हुँदैन, केवल मानवता र राष्ट्रको हार हुन्छ।
२. साम्प्रदायिक सद्भावको आगो बाल्न सजिलो निभाउन गाह्रोस्( साम्प्रदायिक सद्भाव भड्काउने कार्य सुरु गर्न एक मिनेट लाग्छ, तर त्यसको घाउँ पुरिन पुस्तौ लाग्न सक्छ।
३. विकासको बाधकस्( शान्ति र सद्भाव बिना आर्थिक समृद्धि र विकास असम्भव छ।जुन यात्रामा हामी लागेका छौ।
सुनसरी (देवानगन्ज) लगायतका स्थानमा देखिएको विषम परिस्थिति र दीर्घकालीन समाधानका व्यावहारिक उपायहरू
सुनसरी लगायत देशभर देखा परेका साम्प्रदायिक तनावलाई समाधान गर्न र स्थायी शान्ति कायम गर्न निम्न उपायहरू तुरुन्त र दीर्घकालीन रूपमा लागू गरिनुपर्छस्(
(क) अल्पकालीन र तत्काल गर्नुपर्ने उपायहरू:
– सर्वपक्षीय र सर्वदलीय संवादस्( स्थानीय प्रशासनले सुनसरीका हिन्दू, मुस्लिम, इसाई, किरात लगायतका धार्मिक गुरुहरू, नागरिक समाजका प्रतिनिधि र राजनीतिक दलहरूलाई एउटै टेबुलमा राखेर तत्काल ूशान्ति र सद्भाव संवादू आयोजना गर्नुपर्छ।
– सामाजिक सञ्जालको निगरानी र नियमन( अफवाह र ज्बतभ क्उभभअज फैलाउने अनलाइन खाताहरूलाई साइबर ब्युरोमार्फत तत्काल कारबाहीको दायरामा ल्याउने र सत्य(तथ्य सूचना मात्र सम्प्रेषण गर्ने।
– कानूनी कारबाही र कडा सन्देशस्( धार्मिक वा सामाजिक आस्थामाथि चोट पुर्याउने, कानून हातमा लिने र दङ्गा भड्काउने जोसुकै भए पनि बिना राजनीतिक दबाब कडा कानूनी कारबाही गर्ने।
(ख) नागरिक समाज, मिडिया र सामाजिक संघ(संस्थाको भूमिकास्(
-नागरिक समाजको मध्यस्थतास्( नागरिक समाजका अगुवाहरूले राजनीतिक स्वार्थभन्दा माथि उठेर गाउँ(गाउँ र टोल(टोलमा पुगी साम्प्रदायिक सद्भाव र भाइचाराको सन्देश फैलाउने।
– जिम्मेवार पत्रकारितास्( मिडियाले साम्प्रदायिक उत्तेजना बढाउने दृश्य वा समाचारलाई स्थान नदिई, साम्प्रदायिक सद्भाव बढाउने र एकताका सकारात्मक कथाहरूलाई प्रवर्द्धन गर्ने।
– युवा र सामाजिक सञ्जाल अभियानस्( सामाजिक संघ(संस्थाहरूले युवाहरूलाई लक्षित गरी ूहामी एक हौँ,सद्भाव नै हाम्रो पहिचानू जस्ता सकारात्मक डिजिटल अभियानहरू सञ्चालन गर्ने।
(ग)दीर्घकालीन रणनीति:
– विद्यालय पाठ्यक्रममा नैतिक शिक्षास्( विद्यालय स्तरदेखि नै विद्यार्थीहरूलाई धार्मिक सहिष्णुता, बहुसांस्कृतिक मूल्य र नैतिक शिक्षा अनिवार्य रूपमा सिकाउने।
– अन्तर(धार्मिक संवाद मञ्चको स्थायी संरचनास्( प्रत्येक जिल्ला र पालिका स्तरमा धार्मिक प्रतिनिधिहरू सम्मिलित स्थायी ूसद्भाव समितिू गठन गर्ने, जसले साना(तिना विवादलाई स्थानीय स्तरमै समाधान गर्न सकोस्।
अन्त्यमा, नेपालको शक्ति भनेकै यसको विविधता र एकता हो। सुनसरी ९देवानगन्ज० वा देशका अन्य कुनै पनि भागमा देखिने साम्प्रदायिक द्वेषका छिद्रहरूलाई समयमै टाल्न सकिएन भने यसले सिङ्गो राष्ट्रलाई अनिर्णय र विनाशको खाडलमा भास्न सक्छ। हामीले बिर्सनु हुँदैन कि बुद्धको जन्मभूमि र सीताको क्रिडाभूमि नेपालमा सद्भाव र करुणा नै हाम्रो वास्तविक पहिचान हो। धार्मिक कट्टरता र साम्प्रदायिक घृणालाई परास्त गर्दै आपसी प्रेम, भाइचारा र सहअस्तित्वको ऐतिहासिक विरासतलाई जोगाउनु आज प्रत्येक नेपाली नागरिक, नागरिक समाज र राज्यको परम कर्तव्य हो। आउनुहोस्, घृणा होइन, सद्भाव बाँडौँ र समृद्ध नेपालको सपनालाई सँगै साकार पारौँ।
लेखकको परिचय
नाम:राजेन्द्रप्रसाद धमला
कार्यरत:शाखा अधिकृत, नेपाल सरकार
अनुभव( लोक सेवाका शाखा अधिकृत, ना।सु।खरिदार लगायत विभिन्न सेवाका किताब लेखन, अध्यापन, विभिन्न तालिम सेमिनारमा सहजीकरण गर्दै आएको, विभिन्न पत्र पत्रिकाहरुमा समय समयमा लेख प्रकाशन भएका।
