जीवनको पूर्णता खोज्ने मार्ग: चित्तको शुद्धि
तोमनाथ उप्रेती । चित्त मानिसको जीवनको केन्द्र हो। विचार, भावना, इच्छा, निर्णय र कर्म सबैको मूल स्रोत चित्त नै हो। चित्त निर्मल छ भने कठिन परिस्थितिमा पनि मानिस विवेकशील रहन्छ। चित्त अशान्त छ भने अपार सम्पत्ति र सुविधा हुँदाहुँदै पनि जीवन अपूर्ण लाग्छ। त्यसैले बाहिरी संसार परिवर्तन गर्नुभन्दा पहिले भित्री संसारलाई उज्यालो बनाउन आवश्यक हुन्छ। मनमा लोभ, क्रोध, ईर्ष्या, अहङ्कार र द्वेषको अन्धकार भरिएको अवस्थामा बाहिरी उपलब्धिले स्थायी आनन्द दिन सक्दैन।
पूर्वीय आध्यात्मिक परम्पराले चित्तशुद्धिलाई जीवनको सर्वोच्च साधना मानेको छ। उपनिषद्हरूले आत्मज्ञानको आधार अन्तःकरणको निर्मलता हो भनेका छन्। भगवान् बुद्धले लोभ, मोह र द्वेषलाई दुःखका मूल कारण ठहर गर्दै करुणा, मैत्री र सम्यक् चिन्तनको मार्ग देखाउनुभयो। भगवद्गीताले निष्काम कर्म, आत्मसंयम र समत्वभावलाई चित्तशुद्धिको आधार मानेको छ। योगदर्शनले पनि चित्तवृत्तिको निरोधलाई आत्मबोधको पहिलो शर्तका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यी सबै दर्शनहरूको निष्कर्ष एउटै छ चित्त शुद्ध भए जीवन स्वतः उज्यालो बन्छ।
आजको युगमा मानिससँग सुविधा धेरै छन्, तर शान्ति कम छ। सञ्चार तीव्र छ, तर संवाद कमजोर छ। सम्पर्क बढेको छ, तर सम्बन्ध पातलिएका छन्। सामाजिक सञ्जालले तुलना, प्रतिस्पर्धा र प्रदर्शनको संस्कृतिलाई तीव्र बनाएको छ। मानिस अरूलाई प्रभावित पार्न व्यस्त छ, तर आफूलाई परिष्कृत गर्न समय निकाल्न सकेको छैन। यही कारण मानसिक तनाव, असन्तुष्टि, आक्रोश र एक्लोपन विश्वव्यापी चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्। यस्तो अवस्थामा चित्तको शुद्धि कुनै धार्मिक अभ्यास मात्र होइन, स्वस्थ र सन्तुलित जीवनको अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ।
चित्तको शुद्धि भनेको संसारभित्र रहेर पनि विवेक, संयम र नैतिकताका साथ बाँच्नु हो। यसका लागि सत्यप्रतिको प्रतिबद्धता, इमानदारी, करुणा, क्षमा, कृतज्ञता, आत्मअनुशासन र परोपकारजस्ता मूल्यहरूको अभ्यास आवश्यक हुन्छ। मानिसले आफ्नो कमजोरी स्वीकार्न, गल्ती सच्याउन र निरन्तर आत्ममूल्याङ्कन गर्न सिकेपछि चित्त क्रमशः निर्मल बन्दै जान्छ। बाहिरी सफाइ जति आवश्यक छ, भित्री सफाइ त्यसभन्दा धेरै आवश्यक हुन्छ।
(तोमनाथ उप्रेती)
चित्त शुद्ध हुँदा व्यक्तिको दृष्टिकोण पनि बदलिन्छ। ऊ अरूको सफलतामा ईर्ष्या होइन, प्रेरणा देख्न थाल्छ। आलोचनामा शत्रु होइन, सुधारको अवसर भेट्न थाल्छ। कठिनाइलाई अभिशाप होइन, जीवनको पाठ ठान्न थाल्छ। यही परिवर्तनले व्यक्तित्वलाई परिपक्व बनाउँछ। चित्तको शान्ति कुनै संयोग होइन; यो सही सोच, सही आचरण र सही जीवनशैलीको परिणाम हो।
समाजको गुणस्तर पनि अन्ततः व्यक्तिहरूको चित्तको गुणस्तरले निर्धारण गर्छ। चित्त निर्मल भएका नागरिक भएको समाजमा भ्रष्टाचार कम हुन्छ, हिंसा घट्छ, विश्वास बढ्छ र सामाजिक सद्भाव बलियो बन्छ। त्यसैले राष्ट्र निर्माणको आधार केवल पूर्वाधार, प्रविधि वा आर्थिक वृद्धि होइन; नैतिक चेतना भएका नागरिकको निर्माण पनि हो। चरित्रवान् नागरिक नै सभ्य समाजका वास्तविक सम्पत्ति हुन्।
आजको व्यस्त, प्रतिस्पर्धी र परिवर्तनशील संसारमा हामीले आफूलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ—हामी बाहिरी उपलब्धि बढाउँदैछौँ कि भित्री उज्यालो पनि बढाउँदैछौँ? यदि हाम्रो चित्त सत्य, करुणा, संयम, विनम्रता र कर्तव्यबोधले उज्यालो छ भने जीवनको पूर्णता टाढाको सपना होइन, दैनिक जीवनको अनुभूति बन्न सक्छ। किनकि जीवनको सर्वोच्च विजय अरूमाथि होइन, आफ्नै चित्तमाथि प्राप्त गरिएको विजय हो।
चित्तमा लोभ, क्रोध, मोह, ईर्ष्या, द्वेष र अहंकारजस्ता विकारहरू रहुञ्जेल जीवन अशान्त रहन्छ। बाहिरको संसार बदल्न खोजे पनि मनको अशान्ति हट्दैन। तर जब ध्यान, सत्कर्म, सत्य, करुणा र आत्मअनुशासनको अभ्यासले चित्त निर्मल बन्छ, तब दृष्टिकोण बदलिन्छ। परिस्थितिहरू उस्तै भए पनि तिनलाई हेर्ने चेतना बदलिन्छ। यही परिवर्तन नै जीवनको वास्तविक रूपान्तरण हो।
ध्यान चित्तशुद्धिको सबैभन्दा प्रभावकारी साधना हो। ध्यानले विचारहरूको भीडलाई शान्त पार्छ, भावनाहरूलाई सन्तुलित बनाउँछ र आत्मचेतनालाई जागृत गर्छ। निर्मल चित्त भएको व्यक्तिले आफूभित्र शान्ति मात्र प्राप्त गर्दैन, उसले समाजमा पनि प्रेम, सहिष्णुता र सद्भाव फैलाउँछ। त्यसैले चित्तको शुद्धि व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र होइन, सामाजिक समृद्धिको पनि आधार हो।
अष्टावक्र गीतामा ‘निर्विषय चेतनाको अवस्था नै ध्यान हो भनिएको छ । विषयहरूमा जबसम्म रस रहन्छ, तबसम्म ध्यान त्यस व्यक्तिसँग निरस रहन्छ । यस्ता व्यक्तिहरूलाई ध्यानको अनुभवमा ल्याउन सकिँदैन । ध्यान, चेतन मनको एक प्रक्रिया हो, जसमा व्यक्तिले आफ्नो चेतना बाह्य जगत्को कुनै एक विशेष कुरामा केन्द्रित गर्छ । कुनै एक विचार वा छविमा मनलाई निरन्तर स्थिर गर्ने कार्यलाई ध्यान भनिन्छ ।
मानव जीवनको अर्थ आन्तरिक चेतनाको शुद्धता र स्थिरतामा लुकेको हुन्छ। मनुष्यले बाहिर संसार जिते पनि यदि आफ्नै चित्त अशान्त, विक्षिप्त र मलिन छ भने त्यो विजय अधुरो रहन्छ। त्यसैले पूर्वीय दर्शनले सधैं चित्त शुद्धिलाई आत्मज्ञानको पहिलो आधार मानेको छ। चित्त शुद्धि बिना ध्यान सम्भव हुँदैन र ध्यान बिना आत्मसाक्षात्कारको यात्रा अधुरो रहन्छ। यही कारणले ध्यानलाई जीवनशैलीको रूप मानिन्छ।
चित्त भन्नाले मनको सतही सोच मात्र होइन, यो चेतनाको गहिरो तह हो जहाँ संस्कार, भावना, स्मृति र प्रवृत्तिहरू सञ्चित हुन्छन्। जब यी तत्वहरू विकृत हुन्छन्, तब व्यक्ति भय, क्रोध, लोभ, ईर्ष्या र भ्रममा फस्छ। यस्ता अवस्थाबाट मुक्ति पाउन चित्तलाई शुद्ध गर्नु आवश्यक हुन्छ। चित्त शुद्धि भनेको विचारहरूको दमन होइन, बरु तिनको विवेकपूर्ण रूपान्तरण हो। अशुद्ध विचारलाई बुझेर त्यसलाई सकारात्मक दिशामा मोड्नु नै वास्तविक साधना हो।
पूर्वीय योगशास्त्र अनुसार चित्त शुद्धिको मार्ग अष्टाङ्ग योगमा आधारित छ। यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधि यी आठ चरणहरू साधकलाई क्रमशः आन्तरिक शान्तितर्फ लैजान्छन्। यमले नैतिक अनुशासन सिकाउँछ, नियमले आत्मसंयम, आसनले शरीरको स्थिरता, प्राणायामले श्वासको नियन्त्रण र प्रत्याहारले इन्द्रियहरूलाई बाह्य विषयबाट फिर्ता ल्याउँछ। यी आधार तयार भएपछि मात्र ध्यान सम्भव हुन्छ।
ध्यान चेतनाको पूर्ण जागरूक अवस्था हो जहाँ मन कुनै एक बिन्दुमा स्थिर हुन्छ। जब विचारहरूको अनियन्त्रित प्रवाह शान्त हुन्छ, तब चित्त आफ्नो मूल स्वरूपमा फर्किन्छ। यो अवस्था नै शुद्ध चित्तको प्रारम्भिक अनुभव हो। ध्यानले मनलाई दबाउँदैन, बरु उसलाई प्रशिक्षित गर्छ, जसरी नदीलाई बाँधेर उपयोगी दिशामा प्रवाहित गरिन्छ। आधुनिक जीवनमा मानिसहरू अत्यधिक तनाव, प्रतिस्पर्धा र सूचना–अतिभार मा बाँचिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा चित्त अस्थिर हुनु स्वाभाविक हो। मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल, कामको दबाब र भविष्यको चिन्ताले मन निरन्तर विचलित हुन्छ। यही कारणले ध्यान आजको युगमा झनै आवश्यक बनेको छ।
चित्त शुद्धिको पहिलो चरण आत्मनिरीक्षण हो। व्यक्ति आफैंले आफ्ना विचार, भावना र व्यवहारलाई निष्पक्ष रूपमा हेर्नु आवश्यक हुन्छ। जब हामी आफ्ना कमजोरीहरूलाई स्वीकार गर्न सिक्छौं, तब सुधारको ढोका खुल्छ। आत्मनिरीक्षण बिना ध्यान केवल बाह्य अभ्यास मात्र हुन्छ, आन्तरिक रूपान्तरण हुँदैन। दोस्रो चरण सत्सङ्ग र सकारात्मक वातावरण हो। मानिसको चित्त उसको संगतबाट प्रभावित हुन्छ। शुद्ध विचार, प्रेरणादायी ग्रन्थ र सकारात्मक व्यक्तिहरूको संगतले मनलाई उच्च दिशातर्फ लैजान्छ। यही कारणले शास्त्रहरूले सत्सङ्गलाई आध्यात्मिक उन्नतिको आधार मानेका छन्।तेस्रो चरण प्राणायाम हो। श्वास र मनको गहिरो सम्बन्ध हुन्छ। जब श्वास अनियमित हुन्छ, मन पनि अशान्त हुन्छ। प्राणायामले श्वासलाई नियन्त्रण गरेर मनलाई स्थिर बनाउँछ। केही मिनेटको गहिरो सास–प्रश्वास अभ्यासले पनि चित्तलाई आश्चर्यजनक रूपमा शान्त बनाउन सक्छ।
ध्यानको अभ्यासमा निरन्तरता सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो। एक दिनको अभ्यासले चमत्कार गर्दैन, तर निरन्तर अभ्यासले चेतनाको संरचना नै परिवर्तन गर्न सक्छ। साधकले दैनिक रूपमा निश्चित समय ध्यानका लागि छुट्याउनुपर्छ। सुरुमा विचारहरू धेरै आउँछन्, तर बिस्तारै तिनीहरूको गति घट्दै जान्छ। चित्त शुद्ध भएपछि व्यक्ति भित्रैबाट हलुका हुन्छ। उसमा क्रोध घट्छ, सहिष्णुता बढ्छ, करुणा विकसित हुन्छ। यस्तो व्यक्तिले संसारलाई फरक दृष्टिले हेर्छ। उसले अरूमा दोष होइन, आफ्नै प्रतिबिम्ब देख्न थाल्छ। यही अवस्था नै आध्यात्मिक विकासको संकेत हो।
ध्यानले मानसिक शान्ति मात्र होइन, जीवनको गहिरो अर्थ पनि उजागर गर्छ। जब मन शान्त हुन्छ, तब अस्तित्वको सूक्ष्म आवाज सुन्न सकिन्छ। त्यो आवाजले भन्छ—तिमी केवल शरीर होइनौ, तिमी चेतना हौ। यही अनुभूति आत्मज्ञानको दिशामा पहिलो कदम हो।
चित्त शुद्धि र ध्यानको साधनापथ कठिन भए पनि असम्भव छैन। यो आन्तरिक यात्रा हो। यो यात्रामा न कुनै दूरी नापिन्छ, न कुनै गन्तव्य भौतिक रूपमा देखिन्छ। यो यात्रा केवल अनुभवको हो, जहाँ प्रत्येक क्षण नयाँ प्रकाश खुल्दै जान्छ।ध्यान जीवनको विलासिता होइन, आवश्यकता हो। यो मनुष्यलाई आफूभित्र फर्काउने साधन हो। चित्त शुद्ध भएपछि संसार बदलिँदैन, तर संसार हेर्ने दृष्टि बदलिन्छ। र यही परिवर्तन नै वास्तविक साधनापथको सफलता हो।
जीवनको पूर्णता प्रत्येक क्षणमा सचेत, करुणामय र निर्मल भएर बाँच्ने कला हो। जब मन निर्मल हुन्छ, कर्म पवित्र बन्छ; जब कर्म पवित्र बन्छ, जीवन अर्थपूर्ण बन्छ। यही अर्थपूर्णता नै पूर्णता हो।यसैले भन्न सकिन्छ चित्तको निर्मलता नै जीवनको पूर्णताको मूल आधार हो। बाह्य संसारलाई जित्नुभन्दा पहिले आफ्नै चित्तलाई जित्न सकियो भने जीवनमा शान्ति, आनन्द र आत्मबोध स्वतः प्रस्फुटित हुन्छ। निर्मल चित्तले मात्र पूर्ण जीवनको ढोका खोल्छ।
–उपसचिव,नेपाल सरकार
