तोमनाथ उप्रेती । मानव जीवनको वास्तविक मूल्यको आधार व्यक्तिको चेतना, चरित्र, नैतिक विवेक र अरूप्रतिको व्यवहारमा निहित हुन्छ। मानिसले संसारलाई जति बुझ्छ, त्यसभन्दा महत्वपूर्ण कुरा उसले आफूलाई कति बुझ्छ र अरूको अस्तित्वलाई कति सम्मान गर्छ भन्ने हो। चेतना सही र गलतबीच विवेकपूर्ण भेद गर्न सक्ने क्षमता, आफ्ना व्यवहारका परिणामप्रति उत्तरदायित्वबोध र जीवनलाई मानवीय मूल्यका आधारमा निर्देशित गर्ने आन्तरिक शक्ति पनि हो। यही चेतनालाई स्नेह, करुणा, सम्मान र सहानुभूतिले परिष्कृत गर्दा व्यक्तित्वमा सकारात्मक रूपान्तरण आउँछ र चरित्र निर्माणको बलियो आधार तयार हुन्छ।

स्नेह मानव जीवनको सबैभन्दा स्वाभाविक र गहिरो भावनात्मक अनुभूतिमध्ये एक हो। सामान्य अर्थमा स्नेहलाई माया, आत्मीयता वा भावनात्मक निकटताका रूपमा बुझिन्छ; तर यसको प्रभाव त्यसभन्दा निकै व्यापक हुन्छ। स्नेहले व्यक्तिको सम्बन्धलाई मात्र आत्मीय बनाउँदैन, उसको चेतनाको संरचना र जीवनप्रतिको दृष्टिकोणलाई समेत प्रभावित गर्दछ। जब मानिसले निष्कपट स्नेह अनुभव गर्छ, तब उसमा विश्वास, सुरक्षा, आत्मसम्मान र सम्बन्धप्रतिको उत्तरदायित्वको भावना विकसित हुन्छ। यही भावनात्मक आधारले क्रमशः सहानुभूति, करुणा, सहिष्णुता र परोपकारी व्यवहारलाई जन्म दिन सक्छ। त्यसैले स्नेहलाई केवल भावनात्मक अनुभूति नभई चेतनाको मानवीय परिष्कार गर्ने महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

बाल्यकालमा प्राप्त स्नेहले व्यक्तिको भावनात्मक र सामाजिक विकासमा विशेष प्रभाव पार्छ। परिवारमा सम्मान, विश्वास र आत्मीयताको वातावरण प्राप्त गर्ने बालबालिकाले आफ्नो अस्तित्वलाई सुरक्षित र मूल्यवान् ठान्ने सम्भावना बढी हुन्छ। उनीहरूले अरूको भावनालाई बुझ्ने, आफ्नो कुरा संयमित रूपमा व्यक्त गर्ने र सम्बन्धमा पारस्परिक सम्मान कायम गर्ने व्यवहार सिक्छन्। यसको विपरीत, निरन्तर उपेक्षा, अपमान वा असुरक्षाको वातावरणले व्यक्तिको आत्मविश्वास, सम्बन्धबोध र सामाजिक व्यवहारमा प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छ। यस दृष्टिले स्नेह व्यक्तित्व विकासको प्रारम्भिक सामाजिक आधार पनि हो।

स्नेहले सजाएको चेतनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष आत्मकेन्द्रित दृष्टिकोणबाट सम्बन्धकेन्द्रित र समाजमुखी दृष्टिकोणतर्फको संक्रमण हो। स्वार्थको केन्द्रमा रहेको चेतनाले प्रायः ‘मलाई के प्राप्त हुन्छ?’ भन्ने प्रश्नलाई प्राथमिकता दिन्छ भने स्नेह र सहानुभूतिले परिष्कृत चेतनाले मेरो व्यवहारले अरूलाई कस्तो प्रभाव पार्छ? भन्ने प्रश्न पनि सोध्न थाल्छ। यही परिवर्तन नै नैतिक परिपक्वताको संकेत हो। जब मानिसले अरूको पीडा, आवश्यकता र भावनालाई आफ्नो निर्णय प्रक्रियामा स्थान दिन्छ, तब उसको चेतना केवल व्यक्तिगत हितमा सीमित रहँदैन। यसबाट सहयोग, सहअस्तित्व, सामाजिक उत्तरदायित्व र सार्वजनिक हितप्रतिको संवेदनशीलता विकसित हुन्छ।

चेतना र चरित्रबीच गहिरो अन्तर्सम्बन्ध हुन्छ। चेतनाले विचारलाई दिशा दिन्छ, विचारले व्यवहारलाई प्रभावित गर्छ र व्यवहारको निरन्तर अभ्यासले चरित्र निर्माण गर्दछ। असल चरित्र आकस्मिक रूपमा निर्माण हुँदैन; यो दैनिक जीवनका साना–साना निर्णय, आत्मअनुशासन, सत्यनिष्ठा, जिम्मेवारी, संयम र अरूप्रतिको सम्मानबाट क्रमशः विकसित हुन्छ। कुनै व्यक्ति सार्वजनिक रूपमा अत्यन्त सभ्य देखिन सक्छ, तर वास्तविक चरित्र उसको शक्ति, अवसर वा स्वार्थको अवस्थामा गरिने निर्णयबाट परीक्षण हुन्छ। त्यसैले चरित्रलाई बाह्य छविभन्दा बढी आन्तरिक नैतिकताको व्यवहारिक अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।

स्नेहले चरित्रलाई कोमल बनाउँछ, तर यसको अर्थ कमजोरी होइन। वास्तविक स्नेह विवेकसहितको आत्मीयता हो। जहाँ आवश्यक हुन्छ, त्यहाँ स्नेहले अनुशासन सिकाउँछ, अन्याय हुँदा प्रतिरोध गर्न प्रेरित गर्छ, गल्ती हुँदा सुधारको अवसर दिन्छ र पीडामा साथ दिन्छ। यस अर्थमा स्नेह र नैतिक दृढता परस्पर विरोधी होइनन्। बरु विवेकपूर्ण स्नेहले कठोरता र उदासीनताको बीचमा मानवीय सन्तुलन स्थापित गर्दछ। यसले व्यक्ति अरूप्रति दयालु हुँदै पनि सत्य, न्याय र उत्तरदायित्वका मूल्यमान्यताबाट विचलित हुन नदिने क्षमता विकास गर्छ।

आत्मचिन्तन चेतनाको परिष्कारका लागि अर्को महत्वपूर्ण आधार हो। मानिसले आफ्नो कमजोरी, पूर्वाग्रह, अहंकार, ईर्ष्या, असुरक्षा र असन्तोषलाई पहिचान नगरेसम्म वास्तविक आत्मविकास सम्भव हुँदैन। स्नेहले सजाएको चेतनाले अरूलाई मात्र स्वीकार गर्दैन, यसले स्वयंलाई पनि इमानदारीपूर्वक स्वीकार गर्न सिकाउँछ। आफ्ना सीमाहरू स्वीकार गर्नु आत्महीनता होइन, यो आत्मज्ञानको प्रारम्भ हो। जब व्यक्ति आफ्ना कमजोरीसँग इमानदार संवाद गर्न थाल्छ, तब उसमा आत्मसंयम, धैर्य र सुधारको इच्छा विकसित हुन्छ। यही प्रक्रिया चरित्र निर्माणको आन्तरिक आधार बन्छ।

आधुनिक समाजमा चेतनाको यस्तो मानवीय परिष्कार झन् आवश्यक देखिन्छ। तीव्र प्रतिस्पर्धा, उपभोगमुखी जीवनशैली, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र बाह्य सफलताको बढ्दो दबाबले मानिसलाई निरन्तर तुलना, प्रदर्शन र उपलब्धिको दौडमा धकेलिरहेको छ। यस्तो वातावरणमा व्यक्तिको मूल्य उसको विचार, चरित्र र सामाजिक योगदानभन्दा पनि पद, सम्पत्ति, लोकप्रियता वा बाह्य छविका आधारमा मापन हुने जोखिम बढेको छ। परिणामतः आत्मसन्तुष्टिको स्थानमा असन्तोष, सहकार्यको स्थानमा प्रतिस्पर्धात्मक ईर्ष्या र आत्मीयताको स्थानमा औपचारिक सम्बन्धले स्थान लिन सक्छ। यस्तो परिस्थितिमा स्नेह, करुणा र आत्मचिन्तनले मानवीय सम्बन्धको पुनर्सन्तुलनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।

शिक्षा चेतनाको विकास र चरित्र निर्माणको सबैभन्दा प्रभावकारी सामाजिक माध्यममध्ये एक हो। शिक्षाले व्यक्तिको मूल्यबोध, सामाजिक दृष्टिकोण र नैतिक निर्णय क्षमतालाई समेत आकार दिनुपर्छ। विद्यालयमा प्रतिस्पर्धासँगै सहयोग, उपलब्धिसँगै उत्तरदायित्व, अधिकारसँगै कर्तव्य र ज्ञानसँगै मानवीय संवेदनशीलतालाई महत्व दिइनुपर्छ। बालबालिकालाई स्नेह, सम्मान, सहानुभूति, विविधताको स्वीकार र असहमतिप्रतिको सहिष्णुता व्यवहारमै सिकाउन सकिएमा उनीहरू केवल दक्ष नागरिक होइन, जिम्मेवार र संवेदनशील नागरिकका रूपमा विकसित हुन सक्छन्।

परिवार पनि चेतना निर्माणको पहिलो सामाजिक संस्था हो। परिवारमा संवाद, विश्वास, सम्मान र आत्मीयताको वातावरणले व्यक्तिको भावनात्मक परिपक्वतामा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। अभिभावकले अनुशासन र उपलब्धिको अपेक्षा गर्नुको सट्टा बालबालिकाको भावनालाई बुझ्ने, उनीहरूका प्रश्न सुन्ने र गल्तीबाट सिक्ने अवसर दिने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। स्नेहपूर्ण वातावरणमा हुर्किएको व्यक्ति अरूप्रति पनि त्यही प्रकारको सम्मान र संवेदनशीलता प्रदर्शन गर्ने सम्भावना राख्छ। यसरी परिवारको भावनात्मक संस्कारले समाजको दीर्घकालीन नैतिक संस्कृतिमा योगदान पुर्‍याउँछ।

स्नेहको प्रभाव व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा बाहिर सार्वजनिक जीवनमा समेत महत्वपूर्ण हुन्छ। प्रशासन, राजनीति, शिक्षा, न्याय, स्वास्थ्य र सामाजिक सेवाजस्ता क्षेत्रमा निर्णय गर्ने व्यक्तिको चेतना केवल नियमको ज्ञानले मात्र निर्देशित हुँदैन; नागरिकप्रतिको संवेदनशीलता र उत्तरदायित्वबोधले पनि त्यसलाई प्रभावित गर्छ। सार्वजनिक पदमा रहेको व्यक्तिले नागरिकलाई केवल सेवाग्राही वा तथ्याङ्कका रूपमा होइन, अधिकार र गरिमा भएका मानवका रूपमा हेर्न सक्यो भने सेवा प्रवाहमा मानवीयता बढ्छ। यस अर्थमा स्नेहलाई भावुकताका रूपमा होइन, सार्वजनिक नैतिकताको मानवीय आधारका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

समाजमा विश्वासको निर्माण पनि स्नेहपूर्ण चेतनासँग सम्बन्धित छ। जहाँ मानिसहरू एकअर्काको सम्मान गर्छन्, संवादका लागि खुला हुन्छन् र कठिन अवस्थामा सहयोग गर्छन्, त्यहाँ सामाजिक पूँजी बलियो हुन्छ। सामाजिक विश्वास बलियो भएको समाजमा सामूहिक समस्या समाधान गर्न सहज हुन्छ। विपत्ति, प्राकृतिक प्रकोप, महामारी वा सामाजिक संकटका समयमा नागरिकबीच देखिने स्वस्फूर्त सहयोग र आत्मीयता यसै सामाजिक चेतनाको अभिव्यक्ति हो। यसैले स्नेह केवल निजी सम्बन्धको सौन्दर्य होइन; यो सामाजिक एकता र सामूहिक प्रतिरोध क्षमताको आधार पनि बन्न सक्छ।

स्नेह र चेतनाको सम्बन्धलाई आध्यात्मिक दृष्टिले पनि हेर्न सकिन्छ। विभिन्न दार्शनिक तथा धार्मिक परम्पराहरूले प्रेम, मैत्री, करुणा, दया र परोपकारलाई मानव जीवनको नैतिक उन्नतिको आधार मानेका छन्। पूर्वीय दर्शनमा आत्मचिन्तन र करुणामार्फत अहंकारको सीमालाई पार गर्ने विचार पाइन्छ भने आधुनिक मानवतावादी चिन्तनले पनि मानव गरिमा, समानता र पारस्परिक सम्मानलाई सभ्य समाजको आधार मान्छ। यी विविध परम्पराको साझा सन्देश के हो भने मानव जीवनको उन्नति केवल बाह्य नियन्त्रणबाट होइन, आन्तरिक चेतनाको परिष्कारबाट पनि सम्भव हुन्छ।

आत्मविकासप्रति सजग व्यक्ति आफ्नो सफलता र असफलतालाई पनि परिपक्व दृष्टिले हेर्न सिक्छ। ऊ अरूको सफलताबाट निराश वा ईर्ष्यालु बन्नुभन्दा प्रेरणा लिन सक्छ; आलोचनाबाट आक्रोशित हुनुभन्दा सुधारको अवसर खोज्न सक्छ; कठिनाइबाट विचलित हुनुभन्दा त्यसबाट अनुभव प्राप्त गर्न सक्छ। यस्तो मानसिक परिपक्वता स्नेहपूर्ण चेतनाको महत्वपूर्ण परिणाम हो, किनकि आफूलाई स्वीकार गर्न सक्ने व्यक्तिले अरूलाई पनि सहज रूपमा स्वीकार गर्न सिक्छ। आत्मस्वीकृति र परोपकारी दृष्टिकोणबीच यही सम्बन्धले व्यक्तित्वलाई सन्तुलित बनाउँछ।

स्नेहले सजाएको चेतना निरन्तर अभ्यास, आत्मचिन्तन र व्यवहारिक प्रतिबद्धताबाट विकसित हुने जीवनदृष्टि हो। स्नेहले चेतनालाई कोमल बनाउँछ, करुणाले त्यसलाई गहिरो बनाउँछ, विवेकले दिशानिर्देश गर्छ र नैतिकताले व्यवहारमा रूपान्तरण गर्दछ। यी तत्वहरूको समन्वयबाट मात्र चरित्र निर्माणको प्रक्रिया सुदृढ हुन्छ। व्यक्ति आफ्नो अन्तरमनलाई परिष्कृत गर्दै जाँदा त्यसको प्रभाव परिवार, संस्था र समाजसम्म विस्तार हुन्छ।

यसैले, चेतनाको विकासलाई केवल बौद्धिक क्षमताको विस्तारका रूपमा होइन, मानवीय संवेदनशीलता, नैतिक विवेक र सामाजिक उत्तरदायित्वको विकासका रूपमा बुझिनुपर्छ। स्नेहले सजिएको चेतनाले मानिसलाई केवल सफल बन्न होइन, सार्थक बन्न सिकाउँछ; केवल अधिकार खोज्न होइन, कर्तव्य सम्झन सिकाउँछ; केवल आफ्नो पीडा बुझ्न होइन, अरूको पीडा महसुस गर्न सिकाउँछ। अन्ततः सभ्य समाजको वास्तविक पहिचान उसका भौतिक संरचनामा मात्र होइन, नागरिकहरूको चेतना र चरित्रमा प्रतिबिम्बित हुन्छ। त्यसैले स्नेह, करुणा, विवेक र नैतिकताको आधारमा चेतनालाई निरन्तर परिष्कृत गर्नु व्यक्तिगत उत्कर्ष मात्र होइन, न्यायपूर्ण, शान्तिपूर्ण र मानवीय समाज निर्माणको साझा दायित्व पनि हो।

-उपसचिव, नेपाल सरकार