नियात्रा : शासन, अध्यात्म र मानवताको यात्रा
तोमनाथ उप्रेती । राजनीतिक अन्योल, आर्थिक चिन्ता, सामाजिक असन्तोष र अनिश्चित भविष्यका समाचारहरूले हरेक बिहानलाई भारी बनाइरहेका थिए। म एउटा यात्रामा निस्किएँ। गन्तव्य निश्चित थियो, तर यात्राको अर्थ स्पष्ट थिएन। सडकमा मानिसहरू आ–आफ्नो काममा हिँडिरहेका थिए। कसैको हतार थियो। कसैको प्रतीक्षा। कसैको आँखामा आशा थियो। कसैको अनुहारमा निराशा। मलाई लाग्यो विषम परिस्थिति भनेको मानिसको मनभित्र उत्पन्न हुने अन्धकार हो।
बाटोको पहिलो मोडमा एउटा सरकारी कार्यालय देखियो। ढोकाबाहिर सेवाग्राहीहरूको लामो लाइन थियो। कसैको फाइल रोकिएको थियो। कसैलाई न्यायको प्रतीक्षा थियो। कसैले आफ्नो अधिकार खोजिरहेको थियो। त्यो दृश्यले मलाई शासनको वास्तविक अर्थ सम्झायो। शासन सिंहासन होइन। कार्यालयको कुर्सी पनि शासन हो। एउटा हस्ताक्षर पनि शासन हो। एउटा निर्णयले कसैको जीवन सजिलो बनाउन सक्छ। त्यही निर्णयले कसैको जीवन कठिन पनि बनाउन सक्छ। त्यसैले शक्ति आफैँमा महान् हुँदैन। शक्तिको प्रयोग नै त्यसको नैतिकता हो।
म अगाडि बढ्दै गएँ। सडक साँघुरो हुँदै गयो। मन भने झन् फराकिलो प्रश्नतर्फ गइरहेको थियो। कानून किन आवश्यक छ? नियम किन चाहिन्छ? संविधान किन बनाइन्छ? उत्तर सरल थियो। मानिसको व्यवहारलाई व्यवस्थित बनाउन। तर अर्को प्रश्न झन् गहिरो थियो।कानून बनाउने मानिसको मन नै अशुद्ध भयो भने के हुन्छ? त्यहाँ मलाई आध्यात्मिक मूल्यको आवश्यकता महसुस भयो। कानूनले हात रोक्न सक्छ। तर लोभलाई सधैँ रोक्न सक्दैन। दण्डले अपराधीलाई डराउने बनाउन सक्छ। तर अन्तःकरणमा नैतिक चेतना जगाउन सक्दैन। त्यसका लागि सत्य, करुणा, संयम र आत्मबोध आवश्यक हुन्छ।
(तोमनाथ उप्रेती)
बाटोमा एक वृद्ध व्यक्ति भेटिए। उहाँ एउटा चौतारोमा बसिरहनुभएको थियो। मैले उहाँलाई सोधेँ, “राष्ट्र कसरी बलियो हुन्छ?” उहाँले केही समय मौन रहेर भन्नुभयो, “पहिले मानिस बलियो हुनुपर्छ।” म अलमलिएँ। उहाँले फेरि भन्नुभयो, “इँटा बलियो भएर मात्र घर बलियो हुँदैन। घर जोड्ने गारो पनि बलियो हुनुपर्छ। राष्ट्रलाई जोड्ने गारो भनेको विश्वास हो।” उहाँको उत्तरले मलाई शासन र नैतिकताको सम्बन्ध बुझायो। नागरिकले राज्यलाई विश्वास गर्न सकेनन् भने कानून भए पनि शासन कमजोर हुन्छ। कार्यालय भए पनि प्रशासन निष्प्राण हुन्छ। संस्थाहरू हुन्छन्। तर आत्मा हराउँछ।
त्यसपछि मेरो यात्रा एउटा नदीकिनारतर्फ मोडियो। नदीको पानी निरन्तर बगिरहेको थियो। कहिले शान्त। कहिले वेगवान्। मलाई लाग्यो शासन पनि नदीजस्तै हो। स्थिर देखिए पनि त्यसमा निरन्तर प्रवाह चाहिन्छ। समय बदलिन्छ। परिस्थिति बदलिन्छ। नागरिकका अपेक्षा बदलिन्छन्। तर नदीको दिशा जस्तै शासनको नैतिक आधार स्पष्ट हुनुपर्छ। सत्य, न्याय र जनहितको किनारा भत्कियो भने शासनको प्रवाह विनाशकारी हुन सक्छ। विषम परिस्थितिमा निर्णयको गति बढाउनुपर्छ, तर विवेकको गति घट्नु हुँदैन।
नदीकिनारमा बसेर मैले भगवद्गीताको कर्मयोग सम्झिएँ। कर्म गर्नु तर फलको लोभमा बाँधिनु हुँदैन। सार्वजनिक जीवनमा यसको अर्थ अझ गहन छ। पद सेवा गर्ने अवसर हो। शक्ति जिम्मेवारी हो। निर्णय लोककल्याणका लागि हुनुपर्छ। प्रशासक वा नेतृत्वकर्ताले आफ्नो कामलाई व्यक्तिगत लाभको माध्यम बनायो भने शासनको आत्मा कमजोर हुन्छ। तर उसले आफ्नो कर्तव्यलाई सेवा ठानेर काम गर्यो भने सामान्य प्रशासन पनि लोकमंगलको माध्यम बन्न सक्छ। कर्मयोगले शासनलाई निष्क्रिय बनाउँदैन। बरु जिम्मेवार बनाउँछ।
मेरो यात्रा अगाडि बढ्दै थियो। बाटोमा विभिन्न समुदायका मानिसहरू भेटिए। फरक भाषा। फरक संस्कृति। फरक विश्वास। फरक पहिचान। तर सबैको चाहना लगभग एउटै थियो सम्मान, सुरक्षा, न्याय र राम्रो जीवन। नेपालजस्तो विविध समाजमा शासनको नैतिकता यही ठाउँमा परीक्षामा पर्छ। बहुमतको शक्ति मात्र लोकतन्त्र होइन। अल्पसंख्यकको सम्मान पनि लोकतन्त्र हो। सहिष्णुता कमजोरी होइन। त्यो सभ्यताको शक्ति हो। आध्यात्मिक चेतनाले मानिसलाई आफ्नो सीमित पहिचानभन्दा माथि उठेर अर्को मानिसमा पनि आफ्नै अस्तित्व देख्न सिकाउँछ।
बाटोमा एक बालक आफ्नी आमाको हात समातेर हिँडिरहेको थियो। आमाले उसलाई बाटो काट्न सिकाइरहेकी थिइन्। त्यो सामान्य दृश्यले असामान्य शिक्षा दियो। शासन पनि नागरिकलाई बाटो देखाउने जिम्मेवारी हो। तर सही बाटो देखाउन नेतृत्वको आफ्नै दृष्टि स्पष्ट हुनुपर्छ। करुणा र सहानुभूतिविहीन निर्णय कागजमा सही देखिन सक्छ। तर जीवनमा गलत हुन सक्छ। नीति बनाउँदा तथ्य आवश्यक हुन्छ। तर तथ्यभित्र मानिसको पीडा पनि देख्नुपर्छ। तथ्यले समस्या बताउँछ। करुणाले त्यसको मानवीय अर्थ बुझाउँछ।
यात्राको अर्को मोडमा एउटा पुरानो मन्दिर थियो। म त्यहाँ केही समय रोकिएँ। घण्टीको आवाज विस्तारै वातावरणमा फैलियो। त्यही क्षण उपनिषद्को प्रार्थनाजस्तो भाव मनमा आयो, असत्यबाट सत्यतर्फ, अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ र मृत्युबाट अमरतर्फ लैजाऊ। मैले सोचें, यो शासनको पनि मार्गदर्शन हुन सक्छ। असत्यबाट सत्यतर्फ जानु भनेको पारदर्शिता हो। अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ जानु भनेको ज्ञान र विवेक हो। मृत्युबाट अमरतर्फ जानु भनेको क्षणिक स्वार्थभन्दा दीर्घकालीन लोकहित रोज्नु हो। मन्दिरबाट बाहिरिँदा मनमा अर्को प्रश्न थियो। के आध्यात्मिकता भनेको पूजा र प्रार्थना हो? यात्राले उत्तर दियो,होइन। आध्यात्मिकता व्यवहारमा देखिनुपर्छ। सार्वजनिक पदमा बसेको मानिसले घुस नलिनु पनि अध्यात्म हो। कमजोर नागरिकलाई सम्मान गर्नु पनि अध्यात्म हो। आफ्नो गल्ती स्वीकार्नु पनि अध्यात्म हो। सार्वजनिक सम्पत्तिको रक्षा गर्नु पनि अध्यात्म हो। समयमै सेवा दिनु पनि अध्यात्म हो। करुणा केवल मन्दिरभित्रको शब्द होइन। यो प्रशासनिक व्यवहारको पनि मूल्य हो।
दिउँसोको सूर्य चर्किंदै थियो। म एउटा पहाडी उकालो चढ्दै थिएँ। उकालोले शरीर थकायो। तर मनलाई एउटा सत्य सम्झायो—आत्मसंयम पनि उकालो यात्रा हो। मानिसको सबैभन्दा ठूलो संघर्ष कहिलेकाहीँ अरूसँग होइन, आफैँसँग हुन्छ। काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न सक्नु नै वास्तविक विजय हो। पूर्वीय दर्शनले स्वमूल्यांकनमा जोड दिनुको कारण पनि यही हो। अरूको दोष देख्नु सजिलो छ। आफ्नो कमजोरी स्वीकार्नु कठिन छ। तर सार्वजनिक जीवनमा आत्मसमीक्षा गर्न सक्ने व्यक्ति नै उत्तरदायी बन्न सक्छ।
उकालो पार गरेपछि एउटा खुला मैदान आयो। टाढासम्म फैलिएको दृश्य देख्दा मलाई लाग्यो दृष्टि जति फराकिलो हुन्छ, निर्णय पनि त्यति जिम्मेवार हुन सक्छ। शासनको समस्या तत्काल समाधान खोज्नु मात्र होइन। त्यसको दीर्घकालीन परिणाम पनि बुझ्नु हो। एउटा निर्णयले आज राहत दिन सक्छ, तर भोलि संकट पनि जन्माउन सक्छ। त्यसैले दूरदृष्टि शासनको नैतिक गुण हो। आध्यात्मिक विवेकले मानिसलाई वर्तमानको लोभबाट मुक्त गरेर भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी सम्झाउँछ। यही चेतनाले क्षणिक लोकप्रियताभन्दा दीर्घकालीन जनहित रोज्न प्रेरित गर्छ।
मलाई लाग्यो—पूर्वीय दर्शन र आधुनिक विज्ञान एकअर्काका विरोधी होइनन्। विज्ञानले संसार कसरी चल्छ भन्ने खोज्छ। दर्शनले मानिस कसरी चल्नुपर्छ भन्ने प्रश्न गर्छ। विज्ञानले साधन दिन्छ। नैतिकताले दिशा दिन्छ। प्रविधिले शक्ति दिन्छ। विवेकले त्यसको प्रयोग निर्धारण गर्छ। त्यसैले आधुनिक शासनलाई वैज्ञानिक तथ्य, प्रविधि र व्यवस्थापन आवश्यक छ। तर त्यत्तिकै आवश्यक छ करुणा, सत्य, आत्मसंयम र उत्तरदायित्व। शक्ति र विवेकको सन्तुलन नभए प्रगति पनि संकट बन्न सक्छ।
साँझ पर्दै थियो। यात्राको अन्तिम भागमा फेरि शहर देखिन थाल्यो। सडकमा बत्ती बल्दै थिए। मलाई बिहानको धुम्म आकाश सम्झना आयो। दिनभरको यात्राले एउटा कुरा स्पष्ट गरिदिएको थियो राष्ट्रको संकट राजनीतिक संरचनाको मात्र संकट होइन। यो नैतिक चेतनाको संकट पनि हुन सक्छ। भ्रष्टाचारको जरा केवल आर्थिक लोभमा हुँदैन। त्यो अन्तःकरणको कमजोरीमा पनि हुन्छ। हिंसाको जरा केवल सामाजिक द्वन्द्वमा हुँदैन। त्यो करुणाको अभावमा पनि हुन्छ। अविश्वासको जरा केवल संस्थागत असफलतामा हुँदैन। त्यो सत्यको क्षयमा पनि हुन्छ।
घर फर्कँदा मैले महसुस गरेँ, शासनको नैतिक स्थायित्व बाहिरबाट थोपर्न सकिने कुरा होइन। यसको सुरुवात मानिसभित्र हुन्छ। एउटा इमानदार नागरिकबाट। एउटा जिम्मेवार कर्मचारीबाट। एउटा न्यायप्रिय नेतृत्वकर्ताबाट। एउटा करुणामय समाजबाट। आध्यात्मिक मूल्यले शासनलाई धार्मिक राज्य बनाउने होइन। यसले शासनलाई मानवीय बनाउने हो। सत्यले पारदर्शिता दिन्छ। न्यायले समानता दिन्छ। करुणाले संवेदनशीलता दिन्छ। संयमले शक्ति नियन्त्रण गर्छ। सेवाभावले पदलाई जनतासँग जोड्छ।
साँझको अन्तिम उज्यालोमा यात्रा समाप्त भयो। तर मनभित्र एउटा नयाँ यात्रा सुरु भयो। मैले बुझें स्थायी शासन भवनले होइन, विश्वासले टिक्छ। कानूनले होइन, त्यसको निष्पक्ष कार्यान्वयनले बलियो हुन्छ। शक्तिले होइन, नैतिक संयमले सम्मानित हुन्छ। राष्ट्रको भविष्य केवल आर्थिक विकासमा छैन। त्यो नागरिकको चरित्रमा पनि छ। त्यसैले विषम परिस्थितिमा आध्यात्मिक मूल्य पलायनको मार्ग होइन। यो विवेकपूर्ण कर्मको मार्ग हो। संकटबाट भाग्ने होइन, सत्य र करुणाका साथ त्यसको सामना गर्ने शक्ति हो। शासनको वास्तविक स्थायित्व अन्ततः त्यही दिन सुरु हुन्छ, जुन दिन शक्ति सेवा बन्छ, पद जिम्मेवारी बन्छ र मानिसले आफ्नै अन्तःकरणलाई सबैभन्दा ठूलो अदालत मान्न थाल्छ।
