एन डी लामा । हालका वर्षहरूमा, नेपालको सडकमा एउटा शक्तिशाली नारा गुञ्जिरहेको छ: “… चोर, देश छोड”। यो चर्को छ, भावनात्मक छ, र यसले भ्रष्टाचार, कुशासन र जवाफदेही नभएको नेतृत्वप्रति जनताको गहिरो आक्रोश झल्काउँछ। तर के यस्तो विरोधको भाषाले स्वस्थ लोकतन्त्र निर्माणमा सहयोग पुर्‍याइरहेको छ, वा त्यो संस्कृतिलाई नै बिगार्दैछ? यसमा सुधारको खाँचो छ। प्रत्येक राजनैतिक दलले आफ्नो विरोधको शैली सुधार्ने बेला आएको छ। आफ्नो कार्यकर्ताहरूलाई अनुसासित बनाउने बेला आएको छ।

यो लेखको उद्देश्य भनेको “विरोध गर्नु लोकतान्त्रिक अधिकार हो” भन्ने कुरा स्वीकार गर्दै, विरोध गर्ने तरिकामा सभ्यता र जिम्मेवारी राजनैतिक समूहको ध्यान जाओस भन्ने छ। किनकि ती शब्दहरूले र शैलीले नयाँ पुस्ताको राजनीतिक चेतनालाई आकार दिइरहेका हुन्छन्।

🕰️ नेपालको विरोध र नाराको इतिहास

नेपालमा विरोध र आन्दोलनहरूको गहिरो इतिहास छ, जुन सशक्त नाराहरूबाट प्रेरित हुँदै आएको छ। २००७ सालको जयतु संस्कृतम् आन्दोलनदेखि २०४६ र २०६२/०६३ को जनआन्दोलनसम्म, यी नाराहरूले क्रान्तिको मुटुका रूपमा काम गरे—गरिमा, न्याय र लोकतन्त्रको लागि छोटो तर प्रभावशाली आवाज बने। ती समयमा नाराहरूले एकता र नैतिक साहस पैदा गर्थे।

तर अहिलेका नाराहरू उद्देश्यभन्दा व्यक्तिगत आक्रमणतिर मोडिएका छन्। “… चोर, देश छोड” जस्ता नाराले विचारको आलोचना गर्दैन, व्यक्तिलाई नै अमानवीय बनाउँछ। र त्यो लोकतन्त्रका लागि खतरनाक बाटो हो।

⚠️ किन यस्तो नारा समस्याजनक छ?

१. यसले रचनात्मक संवादलाई समाप्त गर्छ
सार्वजनिक रूपमा कसैलाई ‘चोर’ भन्नुले कानुनी प्रक्रिया र लोकतान्त्रिक मान्यतालाई अस्वीकार गर्छ। यसले गम्भीर नीति बहसलाई आरोपमा परिणत गर्छ।

२. यसले गलत शिक्षा दिन्छ
युवाहरू र बालबालिकाले विरोधमा अरूलाई गाली गर्नु नै सक्रियता हो भन्ने सिकिरहेका छन्। आलोचनात्मक सोचको सट्टा लाजमर्दो व्यवहार सिकिरहेका छन्।

३. यसले घृणा र विभाजन पैदा गर्छ
यस्ता नाराले जनता विभाजित हुन्छन्—’हामी’ र ‘उनीहरू’ भनी गुड पैदा गराउँछ। सत्य र न्यायको सट्टा आक्रोशका गुँडहरू निर्माण हुन्छन्।

४. यसले संस्थामाथिको विश्वास नष्ट गर्छ
उत्तरदायित्वबिना सार्वजनिक व्यक्तिहरूलाई आरोप लगाउँदा, अदालत, निर्वाचन, संसद् र पत्रकारितामाथिको विश्वास कमजोर हुन्छ—जसले लोकतन्त्र भित्रैबाट डगमग्याउन सक्छ।

📝 वास्तविक उदाहरण: पछिल्लो विरोध प्रदर्शनको हिंसात्मक परिणति

केही दिनअघि काठमाडौंमा एक विरोध प्रदर्शन सुरु भयो, जुन महँगी र भ्रष्टाचारप्रति आक्रोशका कारण भएको भनिएको थियो। सुरुमा उत्तरदायित्वको माग राख्दै गरिएको मार्च अन्ततः दुःखद मोडमा पुग्यो। आक्रोशित भिडले भाटभटेनी सुपरमार्केटमा लुटपाट गरे, सवारी साधन जलाइए, र प्रहरीसँग झडप भयो। केही व्यक्तिहरू घाइते भए र कम्तिमा तीन जनाको मृत्यु भएको रिपोर्ट आएको छ।

यस किसिमको विरोध हाम्रो पुर्खाले कल्पना गरेको लोकतन्त्र होइन। विरोधले सत्तासँग सत्य बोल्नु पर्छ, आफ्नै समुदाय जलाउनु होइन।

🗜️ अब के गर्ने?

हामीलाई नेपालमा नयाँ प्रकारको विरोध संस्कृतिको आवश्यकता छ—साहसी, बुद्धिमानीपूर्ण र गहिरो रूपमा सम्मानजनक।

“… चोर, देश छोड” भन्नुको सट्टा:

हामी भन्न सक्छौं:

“जिम्मेवार बन!”
“जनताको सेवा गर!”
“सुधार गर, पदमा बस!”
“नसुध्रिए, पद छोड!”

यी नारा स्पष्ट, दृढ र नैतिक छन्—यी कार्यको विरोध गर्छन्, व्यक्ति होइन।

🗣️ सबै राजनीतिक दलहरूलाई आग्रह

सत्तामा होस् वा प्रतिपक्षमा, सबै प्रमुख दलहरूले आफ्ना समर्थकहरूले प्रयोग गर्ने नाराहरूको जिम्मेवारी लिनु पर्छ। तिनीहरूले:

१. आफ्ना कार्यकर्ताहरूलाई (विशेष गरी युवा संगठनलाई) सम्मानजनक, सत्यमा आधारित सक्रियताको तालिम दिनुपर्छ।

२. नेतृत्व स्वयंले मर्यादित भाषाको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

३. घृणात्मक भाषण र अमानवीय नाराहरूको हतोत्साहन गर्नुपर्छ।

४. र्‍याली र प्रदर्शनका लागि आन्तरिक आचारसंहिता तयार पार्नुपर्छ।

५. भावी पुस्तालाई बुद्धिमत्ताका साथ विरोध गर्न सिकाउने नागरिक शिक्षा प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।

हामीले विरोधमा प्रयोग गर्ने संस्कृतिले नै हाम्रो शासन प्रणालीको संस्कृतिलाई निर्धारण गर्छ।

✍️ अन्तिम विचार

युद्ध, क्रान्ति र राष्ट्रिय आघातहरूमार्फत नेपालले परिवर्तनका लागि धेरै महँगो मूल्य चुकाइसकेको छ। अब यदि हामी स्थायी सुधार चाहन्छौं भने, हाम्रो बोल्ने, विरोध गर्ने र असहमत हुने तरिकामा परिवर्तन ल्याएर हामीले नैतिक क्रान्तिमा लगानी गर्नुपर्छ।

साँचो लोकतन्त्र शत्रुहरूलाई नष्ट गरेर होइन, राष्ट्रलाई परिवर्तन गरेर निर्माण हुन्छ।

त्यसैले, चिच्याऔं—तर बुद्धिसाथ चिच्याऔं।