तोमनाथ उप्रेती । मानव हृदयमा पलाउने भावना, सोच र नैतिक चेतनाले नै सभ्यतालाई सही दिशा दिएको हो। तीमध्ये सबैभन्दा शाश्वत शक्ति निःस्वार्थ भावना हो। जब मानिस आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको भलाइका लागि सोच्न थाल्छ, तब मात्र मानवता आफ्नो वास्तविक अर्थमा उज्यालो बन्छ। निःस्वार्थता कुनै साधारण गुण होइन, यो जीवनदृष्टि हो, आत्मिक अनुशासन हो र समाज रूपान्तरण गर्ने अदृश्य शक्ति हो।

निःस्वार्थ भावनाको मूल आधार करुणा हो। जब कुनै व्यक्तिले अर्कोको पीडा महसुस गर्न थाल्छ, जब ऊ अरूको दुःखलाई आफ्नो दुःख जस्तै अनुभव गर्न थाल्छ, त्यही क्षणमा निःस्वार्थताको बीउ रोपिन्छ। यो बीउ विस्तारै प्रेम, सेवा र त्यागको वृक्षमा परिणत हुन्छ। मानव कल्याणको आधार पनि यही वृक्षको छायामा फुल्छ। यदि समाजमा करुणा हरायो भने सम्बन्धहरू औपचारिक र स्वार्थी बन्छन्, जसले अन्ततः सामाजिक विघटन निम्त्याउँछ।

निःस्वार्थ भावनाको अभ्यास व्यक्तिगत जीवनबाट सुरु हुन्छ। मानिसले आफ्नो दैनिक व्यवहारमा साना–साना त्याग र सेवाका अभ्यास गर्न सक्छ। कसैलाई सहयोग गर्नु, कसैको पीडा बुझ्नु, आवश्यक परेको बेला साथ दिनु यी सबै निःस्वार्थताको प्रारम्भिक रूप हुन्। जब यी साना कार्यहरू निरन्तर हुन्छन्, तब ती ठूलो चरित्रमा रूपान्तरण हुन्छन्। मानव चरित्र नै समाजको प्रतिबिम्ब हो, त्यसैले व्यक्तिको निःस्वार्थता अन्ततः सामाजिक कल्याणमा परिणत हुन्छ।

धर्म र दर्शनहरूले पनि निःस्वार्थ भावनालाई उच्च स्थान दिएका छन्। पूर्वीय दर्शनमा सेवा नै धर्म हो भन्ने मान्यता स्थापित छ। भगवद्गीतामा निष्काम कर्मको अवधारणा प्रस्तुत गरिएको छ, जसले फलको आशा बिना कर्म गर्न प्रेरित गर्छ। जब कर्म फलको लोभ बिना गरिन्छ, तब त्यो शुद्ध र कल्याणकारी बन्छ। बौद्ध दर्शनमा करुणा र मैत्री भावनालाई मुक्ति मार्गको आधार मानिएको छ। यी सबै शिक्षाहरूले निःस्वार्थताको महत्वलाई पुष्टि गर्छन्।

निःस्वार्थ भावनाले मानिसलाई सीमित म बाट असीमित हामी तर्फ लैजान्छ। म भन्नु भनेको व्यक्तिगत अस्तित्वको घेरा हो, तर हामी भन्नु भनेको सामूहिक चेतनाको विस्तार हो। जब मानिस म बाट हामीमा प्रवेश गर्छ, तब उसको सोच, व्यवहार र उद्देश्य परिवर्तन हुन्छ। ऊ सम्पूर्ण समाजको हितबारे सोच्न थाल्छ। यही परिवर्तन मानव कल्याणको प्रारम्भिक बिन्दु हो।

समाजमा शिक्षा, स्वास्थ्य, सेवा, राजनीति र अर्थतन्त्र सबै क्षेत्रमा निःस्वार्थताको आवश्यकता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि शिक्षकले निःस्वार्थ भावनाले शिक्षा प्रदान गर्छ भने, ऊ चरित्र निर्माण गर्ने शिल्पकार बन्छ। यदि चिकित्सकले सेवाभावले उपचार गर्छ भने, ऊ केवल रोग निको पार्ने प्राविधिक होइन, जीवन बचाउने मानवतावादी बन्छ। यदि राजनीतिज्ञले निःस्वार्थ भावनाले जनसेवा गर्छ भने, शासन सेवा प्रणाली बन्छ। यसरी निःस्वार्थता प्रत्येक पेशामा प्रवेश गरेपछि मात्र समाज सन्तुलित र न्यायपूर्ण बन्न सक्छ।तर आजको आधुनिक संसारमा स्वार्थवाद तीव्र रूपमा फैलिएको देखिन्छ। प्रतिस्पर्धा, उपभोक्तावाद र व्यक्तिगत लाभको दौडले मानिसलाई आफ्नो सीमाभित्र कैद गरिरहेको छ। मानिससँग साधन बढेको छ, तर संवेदना घट्दै गएको छ। प्रविधिले दूरी घटाएको छ, तर हृदयको दूरी बढाएको छ। यस्तो अवस्थामा निःस्वार्थताको आवश्यकता अझ बढी महसुस हुन्छ। किनकि केवल निःस्वार्थ भावनाले मात्र यो असन्तुलनलाई सन्तुलनमा ल्याउन सक्छ।

निःस्वार्थ भावनाले समाजमा विश्वास निर्माण गर्छ। जब मानिसहरू एकअर्काप्रति निःस्वार्थ हुन्छन्, तब सम्बन्धहरू बलियो हुन्छन्। विश्वास नै समाजको मेरुदण्ड हो। यदि विश्वास टुट्यो भने, कानून, नीति र संरचनाहरू मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। त्यसैले निःस्वार्थता नैतिक गुण मात्र होइन, सामाजिक स्थायित्वको आधार पनि हो।निःस्वार्थता बुझ्ने क्षमता पनि हो। अरूको अवस्था बुझ्न सक्ने क्षमता विकसित नभएसम्म साँचो निःस्वार्थता सम्भव हुँदैन। यही कारणले शिक्षा प्रणालीमा भावनात्मक बुद्धिमत्ताको विकास अत्यन्त आवश्यक छ।

समाजमा निःस्वार्थ नेतृत्वको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। एक निःस्वार्थ नेता केवल शक्ति प्रयोग गर्ने व्यक्ति होइन, ऊ सेवा गर्ने प्रतिनिधि हुन्छ। जब नेतृत्वमा त्याग र सेवाभाव हुन्छ, तब नीति निर्माण जनहितमुखी हुन्छ। तर जब नेतृत्व स्वार्थी हुन्छ, तब शक्ति दुरुपयोग र भ्रष्टाचार बढ्छ। त्यसैले राजनीतिक प्रणालीमा नैतिकता र निःस्वार्थता अनिवार्य आधार हुनुपर्छ।
निःस्वार्थ भावनाले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा पनि सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ। यदि राष्ट्रहरू वैश्विक मानव हितबारे सोच्न थाले भने युद्ध, असमानता र शोषण घट्न सक्छ। विश्व शान्ति सम्झौताबाट होइन, भावनात्मक परिवर्तनबाट सम्भव हुन्छ। जब राष्ट्रहरू निःस्वार्थ दृष्टिकोण अपनाउँछन्, तब विश्व एक परिवार जस्तै बन्न सक्छ।

तर निःस्वार्थता अभ्यास गर्न सजिलो छैन। यो आत्मसंघर्षको प्रक्रिया हो। मानिसको प्राकृतिक प्रवृत्ति आत्मकेन्द्रित हुन्छ, त्यसलाई पार गर्न निरन्तर अभ्यास, आत्मचिन्तन र अनुशासन आवश्यक हुन्छ। अहंकारलाई जित्नु नै निःस्वार्थताको पहिलो कदम हो। जब अहंकार कमजोर हुन्छ, तब करुणा बलियो हुन्छ।निःस्वार्थता नै उज्यालो मार्ग हो, जसले अन्धकारलाई हटाउँछ, विभाजनलाई जोड्छ र मानवतालाई एक सूत्रमा बाँध्छ। यही मार्गले मात्र साँचो मानव कल्याणको संसार निर्माण गर्न सक्छ।

मानव जीवनको असली उद्देश्य समग्र मानवताको हित, समाजको समृद्धि र विश्वको स्थायित्व हो। तर वर्तमान समयमा व्यक्तिगत स्वार्थ, आत्मकेन्द्रित दृष्टिकोण र स्वार्थसिद्धि नै जीवनको प्रधान लक्ष्य बनिसकेको छ। यसले समाजमा असमानता, द्वन्द्व र अस्थिरता निम्त्याउँछ। त्यसैले, विश्वलाई दिगो शान्ति र समृद्धितर्फ डोर्याउने मार्ग स्वार्थमुक्त चिन्तन हो।

स्वार्थमुक्त चिन्तन आफ्ना निर्णय, क्रियाकलाप र दृष्टिकोणमा समाज र मानवजातिको दीर्घकालीन हितलाई प्राथमिकता दिनु हो। यस प्रकारको चेतना करुणा, सहिष्णुता, नैतिकता र न्यायसँग गाँसिएको हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक भलाइको पक्षमा सोच्छ, तब व्यक्तिगत र सामाजिक हितबीच सन्तुलन स्थापित हुन्छ। यस्तो दृष्टिकोणले संस्थागत स्तरमा पनि उत्तरदायी नेतृत्व र पारदर्शी शासनको संभावना बढाउँछ।महात्मा गान्धी, मदर टेरेसा, गौतम बुद्ध र सुकरात जस्ता व्यक्तित्वहरूले आफ्ना व्यक्तिगत लाभभन्दा माथि उठेर मानवताको हितमा कार्य गरे। उनीहरूको योगदानले समाजमा शान्ति, न्याय र समानताको बीउ रोप्यो, जसको प्रभाव आजसम्म अनुभव गरिन्छ।

मानव जीवनको वास्तविक उद्देश्य चेतनाको शुद्धता, आत्मज्ञान र समग्र मानवताको कल्याणमा छ। स्वार्थमुक्त चेतना व्यक्तिगत लाभ वा इच्छाको त्याग मात्र होइन, यो मानव मनको व्यापकता, करुणा, सहकार्य र न्यायको अभ्याससँग सम्बन्धित छ। व्यक्तिले आफ्नो मेरो भावलाई पार गर्दै हाम्रो र समानको भावनालाई आत्मसात गरेमा मात्र साँचो शान्ति, स्थायित्व र समृद्धिको मार्ग खुल्छ।जबसम्म मानिसले आफ्नो स्वार्थ, आफ्नो जात, धर्म वा राष्ट्रियताको चश्माबाट हेर्छ, तबसम्म उसले व्यापक मानवतालाई बुझ्न सक्दैन। स्वार्थमुक्त चेतना भनेको आफ्नै अहंकारको भित्ताभन्दा माथि उठेर सबै जीवमा समानता र समान मूल्य देख्ने क्षमता हो।

महाभारतमा युधिष्ठिरले धर्मराजको रूपमा शासन गर्दा आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर न्याय, समानता र मानव कल्याणको प्राथमिकता राखेका थिए। उनको न्यायप्रियता र करुणाले महाभारतको यथार्थिक युद्धको पृष्ठभूमिमा पनि मानवताको मूल्यलाई उजागर गरेको छ। यदि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो निर्णयमा स्वार्थमुक्त चेतना राख्थ्यो भने युद्ध र द्वन्द्व कहिल्यै उत्पन्न हुन्थेन।
विश्वव्यापी शान्ति र सहकार्यका लागि राष्ट्रहरूले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थभन्दा माथि उठेर मानवता, समानता र न्यायको आधारमा निर्णय लिनुपर्छ। यदि राष्ट्रहरू केवल आफ्नै लाभका लागि सीमारेखा, सिमेन्टका पर्खाल वा सैन्य बल प्रयोग गर्छन् भने, द्वन्द्व र विनाशको चक्र कायम रहन्छ। तर यदि राष्ट्रहरूले व्यापक मानव हित, स्वच्छ नीतिहरू र सहकार्यलाई प्राथमिकता दिन्छन् भने, विश्वव्यापी शान्ति सम्भव हुन्छ।

निःस्वार्थ भावनाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको मौन प्रभाव हो। यो देखिँदैन तर अनुभव गरिन्छ। एक सानो सहयोगले पनि कसैको जीवन परिवर्तन गर्न सक्छ। एक सानो दया ठूलो आशामा परिणत हुन सक्छ। यही अदृश्य शक्ति नै मानव कल्याणको वास्तविक आधार हो।

निःस्वार्थ भावनाबाट उदाउने मानव कल्याण कुनै कल्पना होइन, यो सम्भव वास्तविकता हो। यदि प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो स्तरमा निःस्वार्थताको अभ्यास गर्न थाल्छ भने, समाज स्वतः रूपान्तरण हुन्छ। शान्ति, समृद्धि र मानवता कुनै बाह्य व्यवस्था होइन, यो आन्तरिक परिवर्तनको परिणाम हो। जब मानिसले आफूलाई सेवा, करुणा र प्रेममा समर्पित गर्छ, तब मात्र मानव सभ्यता आफ्नो सर्वोच्च उचाइमा पुग्छ।
( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)