तोमनाथ उप्रेती । मानव सभ्यताको इतिहास मूलतः आवरणहरू हटाउँदै सत्यको खोजी गर्ने यात्राको इतिहास हो। समाजले निर्माण गरेका मूल्य, मान्यता, संस्था, परम्परा, सत्ता, संस्कार र विचारका अनेक तहभित्र मानिसको चेतना विकसित हुँदै आएको छ। बाहिरबाट हेर्दा स्थिर, व्यवस्थित र स्वीकार्य देखिने सामाजिक संरचनाभित्र भने असन्तुष्टि, प्रश्न, प्रतिरोध र परिवर्तनको आकांक्षा निरन्तर सक्रिय रहन्छ। यही अन्तर्यमा जन्मिने प्रश्नाकुल चेतना नै परिवर्तनको प्रारम्भिक ऊर्जा हो। त्यसैले विद्रोहलाई अस्वीकार वा अवज्ञाका रूपमा बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ। विवेक, न्याय, स्वतन्त्रता र मानवीय गरिमाका पक्षमा उठेको विद्रोही चेतना सभ्यताको प्रगतिशील यात्राको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।

आवरण आफैँमा नकारात्मक अवधारणा होइन। सामाजिक जीवन सञ्चालन गर्न केही साझा मूल्य, अनुशासन, परम्परा र संस्थागत संरचना आवश्यक हुन्छन्। समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब आवरण वास्तविकताको स्थान लिन थाल्छ, जब औपचारिकता सत्यभन्दा ठूलो हुन्छ, जब परम्पराको नाममा प्रश्न निषेध गरिन्छ, जब संस्थाको प्रतिष्ठा नागरिकको अधिकारभन्दा माथि राखिन्छ, र जब बाहिरी शालीनताको आवरणभित्र असमानता, अन्याय वा दमन लुकाइन्छ। यस्तो अवस्थामा आवरण संरक्षणको माध्यम नभई सत्यलाई ढाक्ने संरचना बन्न सक्छ। त्यसलाई चिर्ने चेतना नै सामाजिक रूपान्तरणको आधार हो।

विद्रोही चेतनाको पहिलो अभिव्यक्ति प्रश्न हो। “किन?” भन्ने एउटा सामान्य प्रश्नले स्थापित मान्यताको जग हल्लाउन सक्छ। किन कुनै व्यक्ति अवसरबाट वञ्चित छ? किन स्रोतको वितरण असमान छ? किन योग्यताको मूल्याङ्कन निष्पक्ष हुँदैन? किन सार्वजनिक संस्थामा पारदर्शिता कमजोर छ? किन नागरिकको आवाज निर्णय प्रक्रियामा पर्याप्त सुनिँदैन? यस्ता प्रश्नहरू असन्तुष्टिका मात्र अभिव्यक्ति होइनन्; ती सामाजिक आत्मपरीक्षणका उपकरण हुन्। प्रश्न गर्ने नागरिक समाजलाई अस्थिर बनाउने व्यक्ति होइन, बरु समाजलाई आफ्नै कमजोरी देखाउने ऐना हुन सक्छ।

इतिहासमा भएका महत्वपूर्ण सामाजिक परिवर्तनहरू प्रायः यस्तै प्रश्नबाट सुरु भएका छन्। वैज्ञानिक चेतनाले स्थापित धारणालाई चुनौती दियो, मानव अधिकारको आन्दोलनले निरंकुशतालाई प्रश्न गर्‍यो, लोकतान्त्रिक चेतनाले वंशानुगत वा निरंकुश सत्ताको औचित्यलाई पुनर्विचार गरायो, महिला अधिकार आन्दोलनले लैङ्गिक असमानताको संरचनालाई चुनौती दियो र नागरिक अधिकारका अभियानहरूले कानुनी तथा सामाजिक विभेदविरुद्ध आवाज उठाए। यी सबै परिवर्तनका केन्द्रमा एउटा साझा तत्व थियो स्वीकार गरिएको वास्तविकतालाई पुनः परीक्षण गर्ने चेतना।

तर विद्रोही चेतनालाई अराजकता वा हिंसासँग समानार्थी बनाउनु उचित हुँदैन। विवेकपूर्ण विद्रोह र विनाशकारी उच्छृङ्खलताबीच स्पष्ट अन्तर हुन्छ। अन्यायको विरोध गर्नु विद्रोह हो; तर विरोधका नाममा अरूको अधिकार हनन गर्नु विद्रोही चेतना होइन। स्थापित संरचनाको आलोचना गर्नु लोकतान्त्रिक अभ्यास हो; तर संस्थामाथि अनावश्यक हिंसा गर्नु सामाजिक उत्तरदायित्व होइन। त्यसैले विद्रोही चेतनाको वास्तविक शक्ति त्यसको नैतिकता, तर्क र वैधानिकतामा निर्भर हुन्छ। परिवर्तनको आकांक्षा जति प्रबल भए पनि त्यसलाई विवेक र जिम्मेवारीले निर्देशित गर्न आवश्यक हुन्छ।

आधुनिक लोकतन्त्रमा विद्रोही चेतनाको सबैभन्दा सभ्य माध्यम सार्वजनिक विमर्श हो। नागरिकले प्रश्न गर्न सक्छन्, असहमति व्यक्त गर्न सक्छन्, नीतिको आलोचना गर्न सक्छन् र वैकल्पिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्न सक्छन्। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता यही चेतनाको संस्थागत सुरक्षा कवच हो। तर स्वतन्त्रता जिम्मेवारीबाट अलग हुन सक्दैन। तथ्यहीन सूचना, चरित्रहत्या, घृणा, हिंसात्मक उत्तेजना र मिथ्या प्रचारले चेतनालाई मुक्त गर्दैन बरु सामाजिक विवेकलाई भ्रमित गर्छ। त्यसैले आधुनिक विद्रोही चेतना तथ्यमा आधारित, तर्कपूर्ण र मानवीय हुनुपर्छ।

प्रविधिको तीव्र विकासले आवरण र चेतनाबीचको सम्बन्धलाई अझ जटिल बनाएको छ। डिजिटल संसारले प्रत्येक व्यक्तिलाई अभिव्यक्तिको अभूतपूर्व अवसर दिएको छ। सामाजिक सञ्जालले परम्परागत सूचना संरचनाको एकाधिकार तोड्दै नागरिकलाई प्रत्यक्ष आवाज दिएको छ। तर यही माध्यम गलत सूचना, कृत्रिम प्रचार, भीड–मानसिकता र डिजिटल विभाजनको साधन पनि बन्न सक्छ। यस अवस्थामा विद्रोही चेतना केवल बोल्ने क्षमता होइन, सही र गलत सूचना छुट्याउने क्षमता पनि हो। डिजिटल साक्षरता आधुनिक नागरिक चेतनाको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ।

आवरणभित्रको चेतनालाई उजागर गर्न शिक्षा निर्णायक माध्यम हो। शिक्षा केवल पाठ्यक्रम पूरा गर्ने प्रक्रिया होइन यो व्यक्तिमा प्रश्न गर्ने, प्रमाण खोज्ने, तर्क गर्ने र निष्कर्षको पुनर्मूल्याङ्कन गर्ने क्षमता विकास गर्ने प्रक्रिया हो। रटाइमा आधारित शिक्षा आज्ञाकारी व्यक्ति उत्पादन गर्न सक्छ, तर आलोचनात्मक शिक्षा जिम्मेवार नागरिक निर्माण गर्छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षाको उत्तर दिन होइन, समाजका प्रश्न पहिचान गर्न र समाधानका सम्भावना खोज्न सक्षम बनाउनुपर्छ।

युवा पुस्तामा विद्रोही चेतना विशेष रूपमा तीव्र देखिन सक्छ। उनीहरू स्थापित संरचनालाई प्रश्न गर्छन्, नयाँ प्रविधि सहज रूपमा स्वीकार गर्छन् र सामाजिक परिवर्तनको अपेक्षा राख्छन्। यो ऊर्जा राष्ट्रका लागि ठूलो सम्भावना हो। तर युवा असन्तुष्टिलाई केवल आवेगका रूपमा बुझ्नु पनि गलत हुन्छ। उचित अवसर, संवादको संस्कृति र सहभागिताका संस्थागत माध्यम उपलब्ध गराउन नसकिएमा सकारात्मक चेतना निराशा वा ध्रुवीकरणमा परिणत हुन सक्छ। त्यसैले युवाको प्रश्नलाई सुन्ने र त्यसलाई नीतिगत विमर्शमा रूपान्तरण गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

सामाजिक परिवर्तनका लागि संस्थागत पारदर्शिता पनि अत्यावश्यक छ। जब निर्णय प्रक्रियामा सूचना लुकाइन्छ, उत्तरदायित्व कमजोर हुन्छ र सार्वजनिक स्रोतको प्रयोग अस्पष्ट रहन्छ, तब नागरिकमा अविश्वास पैदा हुन्छ। यसको समाधान आलोचनालाई निषेध गर्नु होइन, पारदर्शिता बढाउनु हो। खुला सूचना, उत्तरदायी नेतृत्व, प्रभावकारी निगरानी, निष्पक्ष न्याय र नागरिक सहभागिताले संस्थालाई बलियो बनाउँछन्। बलियो संस्था आलोचनाबाट डराउँदैन; बरु आलोचनालाई सुधारको अवसरका रूपमा ग्रहण गर्छ।

विद्रोही चेतनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष आत्मालोचना हो। समाजलाई परिवर्तन गर्न खोज्ने व्यक्तिले आफूलाई पनि प्रश्न गर्न सक्नुपर्छ। आफूले विरोध गरेको अन्यायको कुनै स्वरूप आफ्नै व्यवहारमा दोहोरिएको त छैन? आफूले मागेको पारदर्शिता आफ्नै कार्यमा कायम छ कि छैन? आफूले खोजेको समानता अरूका लागि पनि स्वीकार गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन? यस्ता प्रश्नहरूले विद्रोहलाई नैतिक आधार प्रदान गर्छन्। आत्मालोचनाविहीन विद्रोह अर्को प्रकारको अहंकारमा परिणत हुन सक्छ।

उज्यालो भविष्य पुरानो संरचना भत्काएर निर्माण हुँदैन। परिवर्तनको वास्तविक उद्देश्य नयाँ र न्यायपूर्ण संरचना निर्माण गर्नु हो। त्यसैले विद्रोही चेतनासँग सिर्जनात्मक क्षमता जोडिनुपर्छ। असहमति व्यक्त गर्नु पहिलो चरण हो, विकल्प प्रस्तुत गर्नु दोस्रो। समस्याको आलोचना गर्नु आवश्यक छ तर समाधानको खाका प्रस्तुत गर्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। राष्ट्रको भविष्य आलोचनात्मक नागरिकसँगै सिर्जनात्मक नागरिकले निर्माण गर्छन्।

आजको समाजमा आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, वातावरणीय संकट, प्रविधिगत जोखिम, सामाजिक विभाजन र संस्थागत अविश्वासजस्ता चुनौतीहरू छन्। यी समस्याको समाधान केवल पुराना सूत्रबाट सम्भव हुँदैन। नयाँ सोच, नवीन नीति र अन्तरपुस्तागत संवाद आवश्यक हुन्छ। विद्रोही चेतनाले यही नयाँ सोचको ढोका खोल्न सक्छ। तर त्यसलाई अनुसन्धान, तथ्य, नीति विश्लेषण र दीर्घकालीन दृष्टिकोणसँग जोड्न सके मात्र परिवर्तन स्थायी बन्न सक्छ।

नैतिकता र विद्रोही चेतनाबीचको सम्बन्ध पनि महत्वपूर्ण छ। नैतिकता बिना विद्रोह स्वार्थको साधन बन्न सक्छ भने विद्रोही चेतना बिना नैतिकता जड परम्पराको संरक्षणमा सीमित हुन सक्छ। नैतिक चेतनाले सही र गलतबीचको विवेक दिन्छ विद्रोही चेतनाले गलतलाई चुनौती दिने साहस दिन्छ। यी दुईको संयोजनले जिम्मेवार परिवर्तनको आधार तयार गर्छ। त्यसैले समाजलाई विवेकशील र नैतिक असहमतिको क्षमता भएका नागरिक आवश्यक छन्।

समाजको बाहिरी स्थिरताभित्र रहेका अन्तर्विरोधलाई पहिचान गर्नु नै प्रगतिशील चेतनाको सुरुआत हो। जुन समाजले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न सक्छ, आलोचनालाई स्थान दिन सक्छ र नयाँ विचारलाई परीक्षण गर्न सक्छ, त्यही समाज दीर्घकालीन रूपमा सुदृढ हुन्छ।

उज्यालो भविष्य स्वतः आउँदैन, त्यसका लागि चेतनाको अँध्यारो हटाउनुपर्छ। आवरणभित्र लुकेका प्रश्नहरूलाई सार्वजनिक विमर्शमा ल्याउनुपर्छ। मौनतालाई संवादमा, असन्तुष्टिलाई नीतिमा, विद्रोहलाई सिर्जनामा र चेतनालाई जिम्मेवारीमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। त्यसपछि मात्र विद्रोही चेतना विनाशको शक्ति नभई निर्माणको ऊर्जा बन्न सक्छ।
यस अर्थमा भविष्यको उज्यालो कुनै बाह्य चमत्कार होइन; त्यो नागरिक चेतनाको परिपक्व परिणाम हो। जब मानिसले देखिएकोभन्दा पर हेर्न, स्वीकार गरिएकोभन्दा गहिरो प्रश्न गर्न, गलतलाई अस्वीकार गर्न र सही विकल्प निर्माण गर्न सिक्छ, तब समाजको आवरण क्रमशः पारदर्शी बन्दै जान्छ। त्यही पारदर्शिताबाट उत्तरदायी संस्था, न्यायपूर्ण समाज र आशावादी भविष्यको जन्म हुन्छ। त्यसैले आवरणभित्र लुकेको विद्रोही चेतनालाई विवेक, नैतिकता र सिर्जनात्मकतासँग जोडेर उज्यालो भविष्य निर्माणको शक्तिमा रूपान्तरण गर्नु आजको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सामाजिक दायित्व हो।