तोमनाथ उप्रेती । राजनीति समाजका विविध हित, आकांक्षा, असहमति र सम्भावनालाई संस्थागत ढङ्गले व्यवस्थापन गर्ने कला हो। लोकतन्त्रको वास्तविक सौन्दर्य जहाँ फरक विचारलाई शत्रुता होइन, संवादको आधार मानिन्छ, जहाँ राजनीतिक प्रतिस्पर्धा हिंसाको माध्यमबाट होइन, नीति, विचार, संगठन र जनमतका माध्यमबाट हुन्छमा यहीँ निहित हुन्छ। तर जब राजनीतिक संस्कृति असहिष्णु, व्यक्तिकेन्द्रित, संरक्षकवादी र दण्डहीनतामुखी बन्छ, तब राजनीतिक असहमति क्रमशः संघर्ष, द्वन्द्व र हिंसातर्फ उन्मुख हुन सक्छ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई हेर्दा राजनीतिक परिवर्तन र राजनीतिक हिंसा एकअर्काबाट पूर्णतः अलग देखिँदैनन्। राणा शासनविरुद्धको संघर्ष, पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको आन्दोलन, २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०५२–२०६३ को सशस्त्र द्वन्द्व, २०६२/६३ को जनआन्दोलन तथा त्यसपछिका विभिन्न राजनीतिक आन्दोलनहरूले नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा प्रतिरोध, आन्दोलन र सडक राजनीतिको गहिरो प्रभाव पारेका छन्। विशेषतः वि.सं. २०५२ देखि २०६३ सम्मको माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व राजनीतिक हिंसाको सबैभन्दा गम्भीर अध्याय बन्यो। अनुसन्धानहरूले उक्त द्वन्द्वमा १७ हजारभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको देखाएका छन् र हिंसा राज्य तथा विद्रोही दुवै पक्षको रणनीतिक व्यवहारसँग सम्बन्धित रहेको निष्कर्ष निकालेका छन्।यसर्थ, नेपालमा राजनीतिक हिंसाको अध्ययन गर्दा हिंसात्मक घटनालाई मात्र हेरेर पुग्दैन। त्यसको पछाडि रहेको राजनीतिक संस्कृति, राज्यको चरित्र, सामाजिक असमानता, संस्थागत कमजोरी, राजनीतिक दलहरूको संगठनात्मक व्यवहार, युवाको राजनीतिक समाजीकरण, दण्डहीनता र अवसरवादी राजनीतिको पनि विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।

राजनीतिक संस्कृति भन्नाले नागरिक, राजनीतिक दल, राज्यसंस्था र नेतृत्वले राजनीति, सत्ता, अधिकार, कर्तव्य, असहमति र लोकतान्त्रिक प्रक्रियाप्रति राख्ने मूल्य, विश्वास, व्यवहार र दृष्टिकोणको समष्टिलाई बुझिन्छ। गेब्रियल ए. आल्मन्ड र सिड्नी भर्बाले राजनीतिक संस्कृतिलाई नागरिकका राजनीतिक अभिमुखीकरणसँग जोड्दै लोकतान्त्रिक स्थायित्वका लागि नागरिक सहभागिता, संस्थाप्रतिको विश्वास र राजनीतिक दक्षताको महत्त्व औँल्याएका छन्।

अरस्तुले मानिसलाई राजनीतिक प्राणीका रूपमा परिभाषित गरेका थिए। यसको अर्थ मानिस स्वभावतः सामाजिक र राजनीतिक सम्बन्धमा बाँधिएको हुन्छ भन्ने हो। त्यसैले राजनीतिक मतभेद अपरिहार्य छन्, तर मतभेदलाई हिंसामा रूपान्तरण गर्ने वा संवादमा परिणत गर्ने कुरा राजनीतिक संस्कृतिमा निर्भर गर्दछ।

यसै सन्दर्भमा नेपालको राजनीतिक संस्कृतिको एउटा विरोधाभास देखिन्छ। संविधान, निर्वाचन, संसद्, राजनीतिक दल र स्वतन्त्र न्यायपालिकाजस्ता लोकतान्त्रिक संस्थाहरू विकसित हुँदै गए पनि राजनीतिक व्यवहारमा संस्थागत लोकतन्त्रभन्दा व्यक्तिकेन्द्रित शक्ति, गुटगत निष्ठा, संरक्षणवाद र अवसरवादले प्रभाव जमाउने प्रवृत्ति अझै देखिन्छ।
नेपालको आधुनिक राजनीतिक संस्कृतिमा लामो समयसम्म राजतन्त्र, राणा शासन, पञ्चायती व्यवस्था र सीमित राजनीतिक सहभागिताको प्रभाव रह्यो। १९९० को राजनीतिक परिवर्तनले बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापित गरेपछि राजनीतिक प्रतिस्पर्धाका लागि नयाँ संस्थागत वातावरण निर्माण भयो। तर लोकतान्त्रिक संरचना स्थापित हुँदैमा लोकतान्त्रिक राजनीतिक संस्कृति स्वतः निर्माण हुँदैन।

१९९० पछिको राजनीतिमा सरकार परिवर्तनको अस्थिरता, दलगत विभाजन, गुटबन्दी, संरक्षणवादी राजनीति र राज्यस्रोतमा पहुँचका लागि प्रतिस्पर्धाले राजनीतिक संस्कृतिलाई प्रभावित गर्‍यो। हालका शैक्षिक अध्ययनहरूले पनि १९९० पछिको नेपालमा विचारधारात्मक राजनीतिको स्थान क्रमशः संरक्षक–आश्रित सम्बन्ध र आर्थिक वा राजनीतिक लाभका लागि उत्पादनशील कामभन्दा विशेष सुविधा, अधिकार, अनुदान वा नीतिगत लाभ प्राप्त गर्न गरिने प्रयासका प्रवृत्तिले लिन थालेको तर्क गरेका छन्। यसलाई राजनीतिक दलको कमजोरीका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। राज्यका अवसरहरूको असमान वितरण, बेरोजगारी, सामाजिक बहिष्करण, क्षेत्रीय असमानता र कमजोर सार्वजनिक संस्थाले पनि यस्तो संस्कृतिको निर्माणमा योगदान पुर्‍याउँछन्।

नेपालको राजनीतिक हिंसालाई बुझ्न संरचनात्मक, संस्थागत र मनोवैज्ञानिक तीनवटा तह उपयोगी हुन्छन्।
पहिलो, संरचनात्मक तहमा असमानता, गरिबी, सामाजिक बहिष्करण, भूमिसम्बन्धी असमानता र अवसरको अभाव पर्छन्। माओवादी द्वन्द्वसम्बन्धी एक महत्वपूर्ण अध्ययनले आर्थिक असमानता बढ्दा हिंसात्मक हत्याको स्तर पनि बढेको प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ; त्यहाँ गरिबी मात्रभन्दा असमानताको संरचनाले हिंसालाई बढी उक्साएको देखाइएको छ।

दोस्रो, संस्थागत तहमा राज्यका निकायप्रतिको कमजोर विश्वास, न्यायमा पहुँचको असमानता, राजनीतिक संरक्षण र दण्डहीनता महत्त्वपूर्ण छन्। सन् २०२६ मा प्रकाशित एक नयाँ अध्ययनले १९९१–२००६ अवधिका नेपालका ७५ जिल्लाका अदालतसम्बन्धी तथ्यांक विश्लेषण गर्दै राजनीतिक विपक्षीमाथिको न्यायिक–राजनीतिक व्यवहार र माओवादी द्वन्द्व सुरु भएको भौगोलिक भिन्नताबीच सम्बन्ध परीक्षण गरेको छ।

तेस्रो, मनोवैज्ञानिक तहमा हामी र उनीहरू भन्ने राजनीतिक विभाजन, प्रतिपक्षलाई शत्रुका रूपमा हेर्ने मानसिकता, राजनीतिक प्रतिशोध र भीडमनोविज्ञान पर्छन्। जब राजनीतिक असहमति नैतिक वा वैचारिक बहसबाट हटेर अस्तित्वगत संघर्ष बन्न पुग्छ, हिंसाको सम्भावना बढ्छ।

नेपालको राजनीतिक हिंसाको अध्ययनमा माओवादी जनयुद्ध निर्णायक विषय हो। १९९६ मा सुरु भएको सशस्त्र विद्रोहले राज्यको राजनीतिक तथा सामाजिक संरचनालाई चुनौती दियो। यसले वर्गीय असमानता, जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता, क्षेत्रीय उपेक्षा र राजनीतिक बहिष्करणका प्रश्नलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्यायो। तर सामाजिक रूपान्तरणको माग हिंसात्मक माध्यमबाट अघि बढ्दा ठूलो मानवीय मूल्य चुकाउनुपर्‍यो।अध्ययनहरूले माओवादी हिंसाको भौगोलिक वितरणमा सामाजिक संरचना, भूमिसम्बन्ध र राजनीतिक अवसरको प्रभाव देखाएका छन्। यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ प्राप्त हुन्छ राजनीतिक हिंसा अचानक उत्पन्न हुने घटना होइन; यसको जरा दीर्घकालीन सामाजिक असन्तुलन, राजनीतिक बहिष्करण र संस्थागत असफलतामा गाडिएको हुन्छ।

२००६ को शान्ति सम्झौतापछि नेपालले हिंसाबाट शान्तितर्फ ऐतिहासिक संक्रमण गर्‍यो। तर शान्ति सम्झौता राजनीतिक हिंसाको अन्त्यको मात्र दस्तावेज होइन, यो हिंसाको राजनीतिक संस्कृतिलाई लोकतान्त्रिक संस्कृतिमा रूपान्तरण गर्ने अवसर पनि थियो।

नेपालमा राजनीतिक हिंसाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष युवा राजनीतिक समाजीकरण हो। विद्यार्थी संगठन, युवा संगठन तथा दलका भ्रातृ संस्थाहरूले नेपाली राजनीतिक आन्दोलनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। तर कतिपय अवस्थामा राजनीतिक दलहरूले युवालाई विचार र नीति निर्माणको साझेदारभन्दा शक्ति प्रदर्शन र सडक संघर्षका साधनका रूपमा प्रयोग गरेका छन्।

अध्ययनहरूले नेपालमा युवा–नेतृत्वको राजनीतिक हिंसा राजनीतिक शक्ति, संरक्षणवादी सम्बन्ध व्यवहारको अन्तरसम्बन्धबाट उत्पन्न भएको देखाएका छन्। विशेषतः सन् १९९० देखि २०१८ सम्मको अध्ययनले राजनीतिक दलहरूले युवालाई राजनीतिक पहुँच, संरक्षण तथा विभिन्न प्रोत्साहनका माध्यमबाट परिचालन गर्दा हिंसा क्रमशः स्वीकार्य राजनीतिक व्यवहार बन्न सक्ने देखाएको छ।यसले नेपालको राजनीतिक संस्कृतिको गम्भीर प्रश्न उठाउँछ के हामी युवालाई लोकतन्त्रका नागरिक बनाइरहेका छौँ कि राजनीतिक दलका परिचालित कार्यकर्ता?

युवाको ऊर्जा, असन्तुष्टि र परिवर्तनको आकांक्षालाई लोकतान्त्रिक सिर्जनशीलतामा बदल्न नसक्दा त्यही ऊर्जा राजनीतिक ध्रुवीकरण र हिंसामा प्रयोग हुन सक्छ। अनुसन्धानले बेरोजगारी, भ्रष्ट राजनीतिक संस्कृति, नातावाद र अनुचित राजनीतिक समाजीकरणलाई युवा हिंसाका महत्वपूर्ण कारकका रूपमा औँल्याएको छ।
राजनीतिक हिंसाको सबैभन्दा खतरनाक परिणाम तत्कालीन क्षति मात्र होइन, हिंसाप्रतिको सामाजिक सहिष्णुता हो। जब राजनीतिक उद्देश्यका लागि गरिएको हिंसालाई आन्दोलन, त्याग वा क्रान्तिकारी योगदान भनेर वैधता दिइन्छ, तब हिंसाको नैतिक सीमा कमजोर हुन्छ।यसलाई हाना आरेन्टको विचारसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। शक्ति र हिंसालाई समान ठान्दा लोकतान्त्रिक राजनीतिको आधार नै कमजोर हुन्छ। शक्ति नागरिकको विश्वासबाट आउनुपर्छ; डरबाट होइन।

नेपालमा द्वन्द्वपछिको राजनीतिक संस्कृतिमा पनि हिंसाको पूर्ण अस्वीकारभन्दा त्यसको आंशिक राजनीतिक सामान्यीकरण देखिएको अध्ययनहरू छन्। केही अनुसन्धानले राजनीतिक दल, स्थानीय शक्ति संरचना र राज्यका निकायबीचको संरक्षणवादी सम्बन्धले बल प्रयोगलाई संस्थागत रूप लिन सक्ने चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

महात्मा गान्धीको अहिंसात्मक राजनीतिक दर्शनले राजनीतिक परिवर्तनको वैधता साधनको नैतिकतासँग जोडेको थियो। उनका लागि साध्य र साधनबीच गहिरो सम्बन्ध थियो। नेपालका राजनीतिक दलहरूले यस दृष्टिकोणबाट सिक्नुपर्ने कुरा स्पष्ट छ—लोकतान्त्रिक उद्देश्य प्राप्त गर्न प्रयोग गरिने माध्यम पनि लोकतान्त्रिक हुनुपर्छ।
नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता मार्टिन लुथर किङ जुनियरले अहिंसात्मक संघर्षलाई नैतिक आदर्शका रूपमा होइन, सामाजिक परिवर्तनको प्रभावकारी रणनीतिका रूपमा प्रस्तुत गरे। नेल्सन मण्डेलाको राजनीतिक यात्राले पनि दीर्घकालीन द्वन्द्वपछि मेलमिलाप, समावेशिता र संस्थागत लोकतन्त्रको महत्त्व देखाउँछ।

अमर्त्य सेनले लोकतन्त्रलाई सार्वजनिक तर्क, सहभागिता र उत्तरदायित्वको संरचनाका रूपमा हेरेका छन्। यस दृष्टिले नेपालमा लोकतन्त्रको चुनौती निर्वाचन सम्पन्न गर्नु मात्र होइन, निर्वाचनबीचको समयमा पनि नागरिकको आवाज, आलोचना र असहमतिको सम्मान गर्नु हो।त्यसैगरी, जोन रल्सको राजनीतिक न्यायसम्बन्धी चिन्तनले न्यायपूर्ण समाजका लागि निष्पक्ष संस्थाको महत्त्व देखाउँछ। नेपालको सन्दर्भमा यसको अर्थ राज्यस्रोत, अवसर, न्याय र राजनीतिक प्रतिनिधित्वमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु हो।
नेपालमा राजनीतिक हिंसा घटाउन राजनीतिक संस्कृतिको दीर्घकालीन रूपान्तरण आवश्यक छ।

राजनीतिक दलभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र सुदृढ गर्नु राजनीतिक हिंसा न्यूनीकरणको आधारभूत शर्त हो। नेतृत्व चयन, उम्मेदवार छनोट तथा नीति निर्माण प्रक्रियामा पारदर्शिता, सहभागिता र प्रतिस्पर्धात्मक अभ्यास बढाउन सके गुटगत द्वन्द्व, संरक्षणवाद र शक्ति–केन्द्रित राजनीतिक संस्कार कमजोर बनाउन सकिन्छ। विशेषतः युवालाई राजनीतिक हिंसाको साधनका रूपमा प्रयोग गर्नुको सट्टा नीति निर्माणका सक्रिय साझेदारका रूपमा स्थापित गर्न आवश्यक छ। विद्यार्थी तथा युवा संगठनको राजनीतिक समाजीकरणमा लोकतान्त्रिक मूल्य, मानवअधिकार, संवाद, सहिष्णुता र सार्वजनिक नीतिसम्बन्धी प्रशिक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यसले राजनीतिक असहमतिको अभिव्यक्तिलाई हिंसात्मक बाटोबाट संस्थागत बहस र लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धातर्फ रूपान्तरण गर्न मद्दत गर्छ।

यससँगै, राजनीतिक हिंसा नियन्त्रणका लागि दण्डहीनताको अन्त्य र सामाजिक आर्थिक असमानताको न्यूनीकरण अपरिहार्य छ। राजनीतिक पहुँच वा दलगत संरक्षणका आधारमा हिंसात्मक व्यवहारलाई उन्मुक्ति दिइएमा कानूनको शासन कमजोर हुन्छ र हिंसाको पुनरुत्पादन हुन्छ। बेरोजगारी, अवसरको असमानता, सामाजिक बहिष्करण र राज्यप्रतिको अविश्वासले समेत राजनीतिक असन्तुष्टिलाई तीव्र बनाउन सक्ने भएकाले हिंसालाई सुरक्षा समस्याका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। राजनीतिक दलहरूले विपक्षी भनेको शत्रु होइन भन्ने लोकतान्त्रिक संस्कार आत्मसात् गर्दै असहमति, आलोचना र प्रतिस्पर्धालाई लोकतान्त्रिक प्रक्रियाकै अभिन्न अंगका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। सत्ता परिवर्तन लोकतन्त्रको स्वाभाविक प्रक्रिया हो राजनीतिक पराजय अस्तित्वको अन्त्य होइन भन्ने राजनीतिक चेतनाको विकासले मात्र सहिष्णु, प्रतिस्पर्धात्मक र हिंसामुक्त राजनीतिक संस्कृतिको निर्माण गर्न सक्छ।

नेपालको राजनीतिक संस्कृति परिवर्तनको लामो यात्रामा छ। निरंकुशताबाट लोकतन्त्र, राजतन्त्रबाट गणतन्त्र, सशस्त्र द्वन्द्वबाट शान्ति र एकात्मक शासनबाट संघीयतासम्मको यात्रा आफैँमा ऐतिहासिक उपलब्धि हो। तर राजनीतिक संरचना परिवर्तन हुनु र राजनीतिक संस्कृतिको लोकतन्त्रीकरण हुनु एउटै कुरा होइन।
नेपालको मुख्य चुनौती अब कसले सत्ता प्राप्त गर्छ? भन्ने प्रश्नभन्दा सत्ता कसरी प्रयोग गरिन्छ? भन्ने प्रश्नमा केन्द्रित हुनुपर्छ। राजनीतिक हिंसाको स्थायी अन्त्य हतियार विसर्जनबाट मात्र हुँदैन हिंसालाई जन्म दिने राजनीतिक मानसिकता, संरक्षणवादी संरचना, दण्डहीनता र असमान अवसरको पनि अन्त्य आवश्यक हुन्छ।
राजनीति यदि विचारको प्रतिस्पर्धा हो भने हिंसाले त्यसको अर्थ नष्ट गर्छ। राजनीति यदि जनसेवा हो भने व्यक्तिगत वा दलगत स्वार्थका लागि राज्यस्रोतको दुरुपयोगले त्यसको नैतिक आधार कमजोर बनाउँछ। राजनीति यदि लोकतान्त्रिक संवाद हो भने प्रतिपक्षको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्नैपर्छ।

नेपालको लोकतन्त्रको भविष्य संसद्, संविधान र निर्वाचनमा मात्र निर्भर छैन त्यो राजनीतिक संस्कृतिको गुणस्तरमा निर्भर छ। राजनीतिक संस्कृतिमा सहिष्णुता, संवाद, उत्तरदायित्व, नैतिकता र विधिको शासन स्थापित गर्न सकियो भने हिंसाको राजनीतिक आधार क्रमशः कमजोर हुनेछ। अन्यथा राजनीतिक संरचना लोकतान्त्रिक भए पनि राजनीतिक व्यवहार हिंसात्मक र संरक्षणवादी रहिरहन सक्छ। त्यसैले नेपालको आगामी राजनीतिक यात्राको मूल मन्त्र सत्ताको प्रतिस्पर्धालाई हिंसाबाट नीतितर्फ, प्रतिशोधबाट न्यायतर्फ, व्यक्तिपूजाबाट संस्थातर्फ र राजनीतिक ध्रुवीकरणबाट लोकतान्त्रिक संवादतर्फ रूपान्तरण गर्नु हुनुपर्छ। यही रूपान्तरणले मात्र लोकतन्त्रलाई निर्वाचनको व्यवस्थाबाट नागरिक संस्कृतिको जीवन्त अभ्यासमा बदल्न सक्छ।

–उपसचिव, नेपाल सरकार