राजेन्द्र प्रसाद धमला । भाद्र १० गतेको त्यो बिहान रसुवाका लागि एकाएक काल बनेर आयो। बिहानको करिब १० बज्दा नसोचेको बाढी र पहिरोले शान्त र सुन्दर हिमाली गाउँलाई छिनभरमै बगाएर लग्यो। प्रकृतिको त्यो निष्ठुरी लीलामा धेरै जीवनहरू अनन्तमा लीन भए, कैयौँ घरपरिवार सुकुम्बासी बने। तर, यही महाविपत्तिको बीचबाट दुईवटा बिलकुलै फरक र परस्पर विरोधी तस्बिरहरू उब्जिए- एउटा, जसले विश्व समूदायको निःस्वार्थ मानवता र भाइचारा देखेर आँखा रसाउँछन् र अर्को, जसले आफ्नै दाजुभाइको लासबाट सुन र ग्यास सिलिन्डर थुत्‍ने क्रूर अमानवीयता देखेर शीर शर्मले झुक्छ। रसुवा बाढीको यो कारुणिक घडीले हामीलाई गम्भीर प्रश्नको डिलमा उभ्याइदिएको छ। विपत्तिमा कसैको ज्यान जोगाउन आफ्नो सर्वस्व अर्पण गर्ने पवित्र मन र मरेर वग्दै गरेको शरीरबाट सुन लुछ्ने पापी मन को स्रोत के हो? कसरी बन्छन् यी दुई फरक चेतनाका मानिसहरू? आउनुहोस् यो लेखमा यस फरक धारका मनहरुको बारेमा चार्चा गरौ।

विश्वव्यापी मानवता: निःस्वार्थ सहयोग र सद्भावको स्रोत
रसुवाको विपत्ति खबर फैलिनासाथ सीमापारिका छिमेकी भारत, विभिन्न वैदेशिक दातृ राष्ट्र, अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घ-संस्था र भारतीय कलाकारहरूसमेत स्वतःस्फूर्त रूपमा नेपालका लागि राहत र सहयोग जुटाउन अग्रसर भए। सामाजिक सञ्जालभरी देखिएको विभिन्‍न देशहरुमा चलाईएको “Pray for Nepal” अभियान केवल एउटा डिजिटल नारा मात्र पक्कै होइन, यो त सीमा, भाषा, धर्म र भूगोलभन्दा माथि उठेको निस्वार्थ मानवीय संवेदनाको महासागर हो।

साच्चै, यसरी अरूको दुखेको घाउँमा आफ्नो मलम लगाउन धाउने यो निस्वार्थ भावना कहाँबाट आउँछ?
 अनुकम्पा र चेतनाको स्कुलिङ:- अरूको पीडालाई आफ्नै पीडा मान्ने चेतना मानिसमा पारिवारिक संस्कार र सामाजिक मूल्यबाट निर्माण हुन्छ। सानैदेखि संसार नै एउटा परिवार हो(वसुधैव कुटुम्बकम्) भन्ने शिक्षा पाएका व्यक्तिहरूले अरूको दुःखमा आफ्नो सुख देख्न सक्दैनन्।
 सहानुभूतिको मनोविज्ञान:- सहृदयी मानिसहरूको जीवनचर्या र सोचाइ अन्यभन्दा फरक हुन्छ। उनीहरूको दिनचर्या भौतिक सङ्ग्रहमा मात्र होइन, कसैलाई मुस्कान दिनु र कसैको आँसु पुछ्नुमा सार्थक हुन्छ। उनीहरू आफ्नो अस्तित्वलाई ब्रह्माण्डको एउटा सानो अंश मान्छन् र अरूको रक्षा गर्नुलाई नै जीवनको परम धर्म ठान्छन्।

लासबाट गहना निकाल्ने दूषित मन: अमानवीयताको स्रोत र स्कुलिङ
रसुवाको उर्लिंदो धमिलो नदीमा मानिसका लासहरू बगिरहेका थिए। उता, कतिपय मानिसहरू भने बगिरहेको लासबाट गहना फुकाउन र कसैको भग्नावशेषबाट ग्यासका सिलिन्डर तानेर लैजान तँछाडमछाड गरिरहेका थिए। यो दृश्य हेर्न र वर्णन गर्न लायक पनि थिएन। यसले मानवताको शीर निहुराइदियो।

यस्तो पापी र दूषित मानसिकताको स्रोत के हो?
• Extreme Materialism र नैतिक शून्यता:- जब मानिसको जीवनमा नैतिकता र मूल्य मान्यताको खडेरी पर्छ, तब उसले पैसा र सामानबाहेक केही देख्दैन। अति-भौतिकवादी सोचले मानिसलाई यतिसम्म अन्धो बनाउँछ कि उसलाई अरूको ज्यानभन्दा धातुको एउटा टुक्रा अमूल्य लाग्न थाल्छ।
• सहानुभूतिहीन हुर्काइ (Desensitization):- यस्ता व्यक्तिहरूको पारिवारिक वातावरण, हुर्काइ र सङ्गत प्रायः स्वार्थ र आपराधिक मानसिकताले घेरिएको हुन्छ। उनीहरूको दिनचर्या अरूलाई ठग्ने, कसैको खोस्ने र क्षणिक फाइदा लिने चिन्तनमै बित्छ।
• भय र चेतनाको अभाव:- समाजमा दण्डहीनता र अध्यात्मिक/नैतिक चेतनाको अभाव हुँदा यस्ता मानिसहरूले संकटको समयलाई नै अनुचित लाभ लिने ‘अवसर’का रूपमा प्रयोग गर्छन्।

अब कसो गर्ने त? विद्यालय र घर स्तरबाटै ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को संस्कार
संसारलाई नै घर मान्ने र विपत्तिमा स्वतःस्फूर्त खटिने जनशक्ति तयार पार्न बालकको पहिलो पाठशाला (घर) र दोस्रो पाठशाला (विद्यालय) बाटै अभियान चलाउनुपर्छ:-

 गृह स्तरमा नैतिक वातावरण:- बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि नै जीवजन्तु, प्रकृति र अरू मानिसप्रति दया भाव राख्न सिकाउनुपर्छ। बालबालिकाले अभिभावकको व्यवहारबाटै करुणा र परोपकार सिक्छन्।
 पाठ्यक्रममा सेवा र सामाजिक कार्य:- विद्यालयमा केवल अंक ल्याउने र परीक्षा पास गर्ने शिक्षा होइन, समूदायमा गएर काम गर्ने, विपत्ति व्यवस्थापनका अभ्यास (Mock Drills) गर्ने र स्वयम्सेवा गर्ने व्यावहारिक शिक्षा अनिवार्य गरिनुपर्छ।
 प्रकृति र मानव सम्बन्धको बोध:- मानिस प्रकृति र समाजभन्दा छुट्टै होइन भन्ने भावना जगाउन प्रत्येक बालबालिकालाई वर्षमा कम्तीमा एक पटक विपद् प्रभावित वा असाहायहरूको सेवामा संलग्न गराउनुपर्छ।

नकारात्मक भावनालाई सहयोगी मनमा रूपान्तरण: शिक्षा कि दीक्षा?
हाम्रो परम्परामा भनिन्छ-शिक्षाभन्दा दीक्षा ठूलो हो।आज हाम्रा विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूले डिग्रीधारी शिक्षित मानिस त बनाए, तर ती मानिसहरू दीक्षित हुन सकेनन्।
 शिक्षा र दीक्षाको फरक:- शिक्षाले मस्तिष्कलाई सूचना र प्रविधि दिन्छ, तर दीक्षाले हृदयलाई करुणा र विवेक दिन्छ। शिक्षित व्यक्ति प्राविधिक रूपमा दक्ष हुन सक्छ, तर दीक्षित व्यक्ति मात्र चरित्रवान् र मानवीय हुन्छ। लासबाट गहना निकाल्नेहरू सम्भवत, साक्षर होलान्, तर ती दीक्षाहीन र संवेदनहीन हुन्।
 हेरौ, विकसित देशहरूको अभ्यास:-
o जापान:- जापानमा प्राथमिक तहसम्म बालबालिकालाई ठूला किताब पढाइँदैन। उनीहरूलाई सरसफाइ, अनुशासन, सामाजिक उत्तरदायित्व र अरूप्रतिको आदर सिकाउन Moral Education (नैतिक शिक्षा) दिइन्छ।
o स्क्यान्डिनेभियन देशहरू (नर्वे, फिनल्यान्ड):- त्यहाँ सहकार्य (Empathy) र सामाजिक कल्याणलाई शिक्षाको मुख्य आधार मानिन्छ। विपदमा कसरी एक-अर्काको सुरक्षा गर्ने भन्ने कुरालाई बाल्यकालदेखि नै जीवनशैली बनाइन्छ।
 रूपान्तरणको माध्यम:- नकारात्मक र स्वार्थी मन भएकाहरूलाई सुधारगृह, आध्यात्मिक चिन्तन, समूदायमा आधारित अनिवार्य स्वयंसेवा र कडा कानूनी दण्डका माध्यमबाट पुनः मानवीय चेतनामा फर्काउन सकिन्छ।

भावी संकटमा नेपाली एक हुन: कार्ययोजना र भावी दिशा
नेपाल प्राकृतिक विपत्तिको उच्च जोखिममा रहेको देश हो। रसुवाको बाढी अन्तिम विपत्ति पक्कै पनि होइन वा नहुन सक्छ। आगामी संकटहरूमा देश र जनतालाई एकढिक्का बनाउन तथा अमानवीय घटनाहरू दोहोरिन नदिन हामीले देहाय बमोजिमका ठोस योजनाहरू बनाउनु अनिवार्य छ:-

क्षेत्र	तत्कालीन र दीर्घकालीन रणनीति
समूदाय स्तरमा स्वयंसेवक दस्ता (Community Volunteers)	प्रत्येक वडा र टोलमा विपद्‌मा तालिमप्राप्त युवाहरूको मानवता स्वयंसेवक समूह गठन गर्ने, जसले बाढी/पहिरो आउनासाथ नागरिकको ज्यान र धनको निस्वार्थ सुरक्षा गरोस्।
कानूनी कडाइ र कडा दण्ड	विपत्तिको समयमा चोरी, लुटपाट वा अमानवीय काम गर्नेहरूलाई मानवता विरुद्धको अपराध सरह कडाभन्दा कडा सजाय दिने कानूनी प्रावधान ल्याउने।
एकीकृत राहत र उद्धार प्रणाली	राहत संकलन र वितरणलाई एकद्वार प्रणालीबाट पारदर्शी बनाउने, जसले गर्दा वास्तविक पीडितले मात्र सहयोग पाओस् र बिचौलिया तथा स्वार्थी तत्वहरू टाढै रहून्।
राष्ट्रिय चरित्र निर्माण अभियान	मिडिया, धार्मिक/सामाजिक संस्था र शैक्षिक निकायहरूमार्फत राष्ट्रिय स्तरमा “मानवता नै पहिलो धर्म” भन्ने सचेतना र दीक्षा अभियान सञ्चालन गर्ने।

सारमा
रसुवाको धमिलो बाढीले बगाएका लासहरूसँगै हाम्रो चेतना पनि बग्यो कि भन्ने त्रास उत्पन्न भएको छ। तर, विश्वभरबाट उठेका सहयोगी हातहरू, विश्व जगतका मानिसहरुको प्रार्थना र आम नेपालीको सेवाभावले यो पुष्टि गरेको छ कि-संसारमा अझै मानवता जिउँदै छ। लासको सुन निकाल्ने पापी मनहरू यो समाजका काला धब्बा हुन्। तिनलाई शिक्षाले होइन, कडा कानून र आध्यात्मिक दीक्षाले पखाल्नुपर्छ। रसुवाको बाढीले दिएको यो पीडादायी पाठबाट सिकेर अबका दिनमा हामीले हाम्रा सन्ततिलाई वैज्ञानिक मात्र होइन, मानव बनाउने शिक्षा र दीक्षा दिनुपर्छ। विपत्तिमा राजनीति र स्वार्थभन्दा माथि उठेर जब हामी एउटा नेपालीको आँसु पुछ्न अर्को नेपाली ढाल बनेर उभिन्छौँ, तब मात्र रसुवाका ती दिवङ्गत आत्माहरूले शान्ति पाउनेछन् र संसार एकै हो भन्ने मानवताको सार्वभौम सत्य जीवन्त रहनेछ।
लेखकको परिचय

-शाखा अधिकृत, नेपाल सरकार