इच्छा, विवेक र वैराग्य : पूर्वीय दर्शनमा आन्तरिक शान्तिको आधार
तोमनाथ उप्रेती । मानव जीवन इच्छा, आकांक्षा, कर्म र चेतनाको निरन्तर अन्तर्क्रियाबाट सञ्चालित हुन्छ। इच्छा जीवनलाई गतिशील बनाउने प्राकृतिक प्रेरक शक्ति हो। यसले मानिसलाई ज्ञान आर्जन गर्न, सम्भावनाको खोजी गर्न, चुनौतीको सामना गर्न र आफ्नो अवस्था सुधार गर्न उत्प्रेरित गर्छ। तर यही इच्छा अनियन्त्रित हुँदा लोभ, मोह, अहंकार, ईर्ष्या र असन्तोषको कारण बन्न सक्छ। मानिसले प्राप्त गरेको उपलब्धिमा सन्तुष्ट हुन नसकी निरन्तर अर्को उपलब्धिको खोजी गर्दा उसको जीवन बाह्य आकर्षणको परिधिमा सीमित हुन पुग्छ। परिणामतः भौतिक सुविधा बढ्दै जाँदा पनि मानसिक शान्ति र आत्मसन्तुष्टि कमजोर हुन सक्छ। यस सन्दर्भमा इच्छा त्यागको अवधारणा मानव जीवनको गहिरो दार्शनिक, नैतिक र आध्यात्मिक प्रश्नका रूपमा उपस्थित हुन्छ।
इच्छा त्यागको वास्तविक अर्थ अनावश्यक आसक्ति, स्वार्थपूर्ण लालसा र परिणामप्रतिको अत्यधिक मोहबाट मुक्त हुनु हो। मानिसले जीवनका आवश्यक लक्ष्य राख्नुपर्छ, परिश्रम गर्नुपर्छ र आफ्नो क्षमता विकास गर्नुपर्छ। तर ती लक्ष्य प्राप्त नभएमा जीवन नै निरर्थक ठान्ने वा प्राप्त उपलब्धिलाई अहंकारको आधार बनाउने प्रवृत्तिबाट मुक्त हुनुपर्छ। इच्छा र आसक्तिबीचको भिन्नता बुझ्नु नै वैराग्यको प्रारम्भ हो। वैराग्य निष्क्रियता होइन। यो विवेकपूर्ण सक्रियताको अवस्था हो, जहाँ मानिस कर्म गर्छ तर कर्मको परिणामले आफ्नो मानसिक सन्तुलन र नैतिकता नियन्त्रण गर्न दिँदैन।
पूर्वीय दर्शनमा इच्छा, दुःख र चेतनाबीचको सम्बन्धलाई विश्लेषण गरिएको छ। उपनिषद्हरूले आत्मज्ञानलाई अज्ञानताको अतिक्रमण र वास्तविक अस्तित्वको बोधसँग जोड्छन्। भगवद्गीताले कामना, आसक्ति र अहंकारलाई मानसिक अशान्तिका महत्त्वपूर्ण कारणका रूपमा व्याख्या गर्दै निष्काम कर्मको मार्ग प्रस्तुत गरेको छ। बुद्ध दर्शनले तृष्णालाई दुःखको प्रमुख कारण मानेको छ। चार आर्यसत्यमध्ये दोस्रो सत्यले दुःखको उत्पत्तिमा तृष्णाको भूमिकालाई स्पष्ट गर्छ भने चौथो सत्यले अष्टाङ्गिक मार्गमार्फत दुःख निरोधको व्यावहारिक आधार प्रस्तुत गर्छ। यी दार्शनिक परम्पराको मूल सन्देश मानिसलाई इच्छाको अन्धो अनुयायी बन्नबाट रोक्नु र विवेकपूर्ण जीवनतर्फ उन्मुख गराउनु हो।

(तोमनाथ उप्रेती)
भगवद्गीताको निष्काम कर्मयोग इच्छा त्यागको व्यावहारिक दर्शन हो। यसले मानिसलाई कर्मबाट विमुख हुन होइन, कर्मफलप्रतिको आसक्ति त्याग्न प्रेरित गर्छ। यसको अर्थ परिणामप्रति उदासीन हुनु वा उत्तरदायित्वबाट पन्छिनु होइन। बरु आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्दै परिणामलाई समभावले स्वीकार गर्नु हो। कर्ममा उत्कृष्टता र परिणाममा अनासक्ति कायम गर्न सक्नु नै कर्मयोगको सार हो। यस दृष्टिकोणले सफलता प्राप्त हुँदा अहंकार र असफलता हुँदा निराशा उत्पन्न हुन दिँदैन। मानिस आफ्नो कर्तव्य, प्रयास र नैतिक प्रतिबद्धतामा केन्द्रित रहन्छ। यसरी निष्काम कर्मले व्यक्तिगत जीवनमा मानसिक स्थिरता र सामाजिक जीवनमा उत्तरदायित्वको विकास गर्छ।
बुद्ध दर्शनमा तृष्णा र उपादान अर्थात् आसक्तिलाई दुःखको निरन्तरतासँग जोडिएको छ। मानिस कुनै वस्तु, सम्बन्ध, प्रतिष्ठा वा अनुभवलाई स्थायी रूपमा आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न खोज्छ। तर संसार परिवर्तनशील छ। अनित्यताको वास्तविकता स्वीकार गर्न नसक्दा अपेक्षा र यथार्थबीच द्वन्द्व उत्पन्न हुन्छ। यही द्वन्द्वले असन्तोष र दुःखलाई जन्म दिन्छ। बुद्धले सम्यक दृष्टि, सम्यक सङ्कल्प, सम्यक वाणी, सम्यक कर्म र सम्यक आजीविकासहितको अष्टाङ्गिक मार्ग प्रस्तुत गरेका छन्। यसले इच्छा नियन्त्रणलाई केवल मानसिक अभ्यासमा सीमित नराखी नैतिक आचरण र दैनिक जीवनसँग जोड्छ। यस अर्थमा इच्छाको परिष्कार चेतनाको विकाससँगै व्यवहारको रूपान्तरण पनि हो।
चेतनाको उज्यालोले मानिसले आफ्नो विचार, भावना, उद्देश्य र व्यवहारलाई स्पष्ट रूपमा बुझ्न सक्ने अवस्थालाई जनाउँछ। मानिससँग प्रशस्त सूचना र ज्ञान हुन सक्छ, तर त्यसको उचित प्रयोग गर्ने विवेक नहुन सक्छ। चेतनाको वास्तविक विकास तब हुन्छ, जब ज्ञानले आत्मसमीक्षा, नैतिक निर्णय र उत्तरदायी व्यवहारलाई निर्देशित गर्छ। आत्मबोधले मानिसलाई आफ्ना सीमाहरू, कमजोरीहरू, पूर्वाग्रह र स्वार्थ पहिचान गर्न सहयोग गर्छ। यसले अरूको दृष्टिकोण बुझ्ने र आफ्ना निर्णयको सामाजिक परिणाम मूल्याङ्कन गर्ने क्षमता विकास गर्छ। त्यसैले चेतनाको उज्यालो व्यक्तिगत आत्मज्ञानसँगै सामाजिक संवेदनशीलताको अवस्था पनि हो।
मानव मनमा इच्छा उत्पन्न हुनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो। तर प्रत्येक इच्छालाई तत्काल पूरा गर्नुपर्ने बाध्यता ठान्नु मानसिक असन्तुलनको कारण बन्न सक्छ। आधुनिक उपभोक्तावादी संस्कृतिले मानिसको यही मनोवैज्ञानिक प्रवृत्तिलाई निरन्तर सक्रिय बनाइरहेको छ। विज्ञापन, सामाजिक सञ्जाल र बजार व्यवस्थाले नयाँ आवश्यकता र आकांक्षाको सिर्जना गर्छन्। मानिसले अरूको जीवनशैलीसँग आफ्नो तुलना गर्छ। सम्पत्ति, पद, लोकप्रियता र प्रतिष्ठालाई सफलताको अन्तिम मापदण्ड ठान्न थाल्छ। यसले उपलब्ध उपलब्धिप्रति असन्तुष्टि र निरन्तर प्रतिस्पर्धाको भावना बढाउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा मानिस बाह्य उपलब्धिमा व्यस्त भए पनि आफ्नै आन्तरिक आवश्यकताबाट टाढिन सक्छ। इच्छा त्यागको दर्शनले यही प्रवृत्तिको आलोचनात्मक परीक्षण गर्दै आवश्यकताको विवेकपूर्ण निर्धारण गर्न प्रेरित गर्छ।
आधुनिक मनोविज्ञानले पनि आत्मनियन्त्रण, भावनात्मक नियमन, सचेतन अभ्यास र आत्मचिन्तनलाई मानसिक स्वास्थ्य तथा व्यवहार व्यवस्थापनका महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा अध्ययन गरेको छ। सचेतना अभ्यास अर्थात् माइन्डफुलनेसले व्यक्तिलाई वर्तमान क्षणका विचार र भावनालाई पूर्वाग्रहरहित रूपमा अवलोकन गर्न सहयोग गर्छ। ध्यान र योगका नियमित अभ्यासले केही व्यक्तिमा तनाव व्यवस्थापन, ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता र भावनात्मक सन्तुलनमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन्। तथापि यी अभ्यासलाई सबै मानसिक समस्याको निश्चित समाधानका रूपमा लिनु उचित हुँदैन। आध्यात्मिक अभ्यास र वैज्ञानिक अनुसन्धानका क्षेत्र फरक भए पनि आत्मनियन्त्रण तथा मानसिक सचेतनाको महत्त्वमा तिनका बीच उपयोगी संवाद सम्भव छ।
इच्छा त्यागको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष अहंकारको परिष्कार हो। अहंकारले मानिसलाई आफ्नो विचार, उपलब्धि, पद र प्रतिष्ठालाई सर्वोच्च ठान्न प्रेरित गर्छ। यसले आलोचना स्वीकार गर्ने क्षमता कमजोर बनाउँछ। मानिस आफ्नो कमजोरी पहिचान गर्नुभन्दा अरूलाई दोष दिन अग्रसर हुन्छ। आत्मचिन्तनले यस्तो प्रवृत्तिलाई पहिचान गर्न सहयोग गर्छ। आफू पूर्ण छैन भन्ने स्वीकारोक्ति नै आत्मविकासको आधार हो। विनम्रता कमजोरी होइन, आफ्ना सीमाहरू बुझेर अरूको ज्ञान र अनुभवप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने परिपक्वता हो। जब मानिस अहंकारबाट मुक्त हुँदै जान्छ, तब संवाद, सहकार्य र पारस्परिक विश्वासको सम्भावना बढ्छ।
इच्छा त्याग र चेतनाको सम्बन्ध व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित छैन। यसको सामाजिक र राजनीतिक महत्त्व पनि उत्तिकै छ। समाजमा भ्रष्टाचार, अनियमितता, शक्ति दुरुपयोग र सार्वजनिक स्रोतको दोहनजस्ता विकृतिको एउटा कारण व्यक्तिगत स्वार्थलाई सार्वजनिक हितभन्दा माथि राख्ने प्रवृत्ति हो। सार्वजनिक पद र अधिकारलाई व्यक्तिगत लाभको माध्यम बनाउनु नैतिक चेतनाको अभावसँग सम्बन्धित हुन्छ। सार्वजनिक जीवनमा निष्काम कर्मको अर्थ व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा नागरिकको हितलाई प्राथमिकता दिनु हो। प्रशासनिक अधिकारीले निष्पक्षता, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वलाई व्यवहारमा उतार्नु, राजनीतिक नेतृत्वले सत्ताभन्दा जनकल्याणलाई महत्त्व दिनु र नागरिकले सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु यसै चेतनाका व्यावहारिक अभिव्यक्ति हुन्।
नेपालको वर्तमान सामाजिक र राजनीतिक परिवेशमा यो विषय अझ सान्दर्भिक छ। राजनीतिक प्रतिस्पर्धा, सामाजिक विभाजन, उपभोक्तावादी प्रवृत्ति र सार्वजनिक संस्थाप्रतिको कमजोर विश्वासले सामूहिक हितको प्रश्नलाई जटिल बनाएका छन्। व्यक्तिगत लाभ, दलगत स्वार्थ र सीमित समूहको प्रभावभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। सार्वजनिक निर्णय प्रक्रियामा विवेक, निष्पक्षता र नैतिक प्रतिबद्धता स्थापित हुनुपर्छ। युवा पुस्तामा पनि सफलता केवल आर्थिक सम्पन्नता वा सामाजिक लोकप्रियताबाट मापन गर्ने प्रवृत्तिको सट्टा ज्ञान, सीप, चरित्र र सामाजिक योगदानलाई महत्त्व दिने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। इच्छाको परिष्कारले नागरिकलाई निष्क्रिय होइन, जिम्मेवार र विवेकशील बनाउँछ।
इच्छा त्यागको सामाजिक आयाम करुणा र सेवाभावमा प्रकट हुन्छ। जब मानिस आफ्नो स्वार्थको सीमाभन्दा बाहिर निस्कन्छ, तब उसले अरूको दुःख र आवश्यकतालाई पनि महत्त्व दिन थाल्छ। परोपकार, सहयोग, सहिष्णुता र सामाजिक उत्तरदायित्वको विकास यही चेतनाबाट हुन्छ। परिवारमा अपेक्षाको सन्तुलन, समाजमा पारस्परिक सम्मान र सार्वजनिक जीवनमा सेवाभाव कायम गर्न आत्मकेन्द्रित इच्छाको परिष्कार आवश्यक हुन्छ। आफ्नो सुखका लागि अरूको अधिकार कुण्ठित नगर्नु, व्यक्तिगत लाभका लागि सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग नगर्नु र कमजोर व्यक्तिको अधिकारको सम्मान गर्नु इच्छामुक्त चेतनाका व्यावहारिक उदाहरण हुन्। यसले व्यक्तिगत आत्मोन्नतिलाई सामूहिक कल्याणसँग जोड्छ।
आत्मसमीक्षा इच्छाको परिष्कार र चेतनाको विकास गर्ने प्रभावकारी माध्यम हो। मानिसले आफ्नो दैनिक जीवनमा किन कुनै काम गरिरहेको छ, त्यसको उद्देश्य के हो र त्यसबाट अरूलाई कस्तो प्रभाव पर्छ भन्ने प्रश्न गर्नुपर्छ। प्रत्येक निर्णयको पछाडि रहेको स्वार्थ, भय, अहंकार र अपेक्षालाई पहिचान गर्न सक्नुपर्छ। आत्मसमीक्षा दोष खोज्ने प्रक्रिया होइन। यो आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्ने र व्यवहार सुधार्ने रचनात्मक अभ्यास हो। नियमित स्वाध्याय, ध्यान, मौन चिन्तन र विवेकपूर्ण संवादले यस प्रक्रियालाई सहयोग पुर्याउँछन्। मानिसले आफ्ना विचारलाई अन्तिम सत्य नठानी तिनको परीक्षण गर्न सिकेमा चेतनामा स्पष्टता र निर्णयमा परिपक्वता आउँछ।
इच्छा त्यागको अभ्यासमा संयम र सन्तुलनको विशेष महत्त्व हुन्छ। जीवनका सबै आवश्यकता त्याग्नु न त सम्भव छ, न आवश्यक। स्वास्थ्य, शिक्षा, सुरक्षा, सम्मान र जीवन निर्वाहका लागि आवश्यक आकांक्षा स्वाभाविक हुन्। समस्या आवश्यकतामा होइन, तिनको असीमित विस्तार र अनियन्त्रित आसक्तिमा हुन्छ। त्यसैले इच्छाको पूर्ण निषेधभन्दा इच्छाको विवेकपूर्ण व्यवस्थापन आवश्यक छ। मानिसले आवश्यकता र विलासिता, महत्त्वाकांक्षा र लोभ, आत्मसम्मान र अहंकारबीचको भिन्नता बुझ्नुपर्छ। यही विवेकले जीवनलाई सन्तुलित बनाउँछ। इच्छाको परिष्कारले सिर्जनशीलता, परिश्रम र प्रगतिलाई कमजोर बनाउँदैन। बरु तिनलाई नैतिक दिशा प्रदान गर्छ।
वर्तमान डिजिटल युगमा चेतनाको संरक्षण थप चुनौतीपूर्ण बनेको छ। सामाजिक सञ्जालले मानिसलाई निरन्तर सूचना, मनोरञ्जन, तुलना र प्रतिक्रियाको संसारमा जोडेको छ। लाइक, कमेन्ट, भ्युज र डिजिटल लोकप्रियताले आत्ममूल्याङ्कनलाई प्रभावित गर्न सक्छन्। अरूको उपलब्धि र जीवनशैलीसँग निरन्तर तुलना गर्दा असन्तोष र हीनभावना उत्पन्न हुन सक्छ। गलत सूचना, उत्तेजक सामग्री र कृत्रिम लोकप्रियताको प्रतिस्पर्धाले विवेकपूर्ण सोचलाई समेत कमजोर बनाउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा डिजिटल संयम, सूचनाको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन र प्रविधिको उद्देश्यपूर्ण प्रयोग आवश्यक हुन्छ। प्रविधिबाट टाढिनु समाधान होइन। यसको प्रयोगमा आत्मनियन्त्रण र नैतिक विवेक कायम गर्नु नै वास्तविक समाधान हो।
आध्यात्मिक दृष्टिले चेतनाको उज्यालो आत्मज्ञान, विवेक र समभावको समन्वित अवस्था हो। आत्मज्ञानले आफूलाई चिन्न सिकाउँछ। विवेकले उचित र अनुचितबीच भेद गर्न सहयोग गर्छ। समभावले सफलता र असफलता, प्रशंसा र आलोचना तथा लाभ र हानिका अवस्थामा मानसिक सन्तुलन कायम गर्न प्रेरित गर्छ। यी तीन पक्षको विकासले मानिसलाई परिस्थितिको दास नभई विवेकपूर्ण निर्णयकर्ता बनाउँछ। यस्तो व्यक्ति बाह्य उपलब्धिलाई जीवनको अन्तिम उद्देश्य मान्दैन। उसले आफ्नो क्षमता र उपलब्धिलाई समाजको हितमा प्रयोग गर्ने प्रयास गर्छ। यसरी चेतनाको उज्यालो व्यक्तिगत शान्ति र सामाजिक उत्तरदायित्वबीचको सेतु बन्छ।
इच्छा त्यागको दर्शनलाई व्यवहारमा उतार्न शिक्षा प्रणाली, परिवार र सार्वजनिक संस्थाहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विद्यालयमा नैतिक शिक्षा, ध्यान, आत्मअनुशासन, सहकार्य र सामाजिक सेवाका अभ्यासलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। परिवारमा बालबालिकालाई अत्यधिक भौतिक प्रतिस्पर्धाभन्दा परिश्रम, सन्तोष, इमानदारी र सहानुभूतिको महत्त्व सिकाउनुपर्छ। सार्वजनिक संस्थामा व्यक्तिगत लाभभन्दा संस्थागत उद्देश्य र नागरिक हितलाई प्राथमिकता दिने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। धार्मिक तथा आध्यात्मिक संस्थाहरूले पनि कर्मकाण्डभन्दा मानवीय व्यवहार, करुणा र नैतिक आचरणलाई महत्त्व दिनुपर्छ। आध्यात्मिक शिक्षाको सफलता मानिसको दैनिक व्यवहारमा आएको सकारात्मक परिवर्तनबाट मापन हुनुपर्छ।
इच्छा त्याग र चेतनाको उज्यालोबीचको सम्बन्ध मानव जीवनको आन्तरिक रूपान्तरणसँग गाँसिएको छ। इच्छा मानिसको स्वाभाविक प्रेरणा हो, तर त्यसको दासत्वले मानिसलाई असन्तोष, भय र अहंकारको बन्धनमा पार्न सक्छ। विवेकपूर्ण इच्छात्यागले मानिसलाई अनावश्यक मोहबाट मुक्त गरी आत्मबोध, मानसिक स्थिरता र नैतिक परिपक्वतातर्फ अग्रसर गराउँछ। यसको अर्थ संसारबाट पलायन हुनु होइन, संसारमा रहेर पनि स्वार्थ, लोभ र अहंकारबाट निर्देशित नहुनु हो। कर्ममा सक्रियता, विचारमा स्पष्टता र व्यवहारमा करुणा कायम गर्नु नै यसको वास्तविक सार हो।
(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्।)

