तोमनाथ उप्रेती । आजको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति शक्ति, स्वार्थ र प्रतिस्पर्धाको जटिल संगम बनेको छ। राज्यहरू आफ्नो राष्ट्रिय हितको संरक्षणका लागि निरन्तर रणनीति बनाइरहेका छन्। सैन्य शक्ति, आर्थिक सामर्थ्य, प्रविधि, सूचना र कूटनीतिक प्रभावले विश्वव्यवस्थाको स्वरूप निर्धारण गरिरहेका छन्। तर शक्ति बढ्दै जाँदा शान्ति स्वतः बढ्दैन। आर्थिक समृद्धिले न्यायको सुनिश्चितता गर्दैन। प्रविधिको विकासले मानवीय संवेदनशीलता स्वतः जन्माउँदैन।

यही विरोधाभास आधुनिक विश्वराजनीतिको मूल संकट हो। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा यथार्थवादले शक्ति र राष्ट्रिय हितलाई महत्त्व दिन्छ। उदारवादले संस्था, सहकार्य र अन्तरनिर्भरतालाई जोड दिन्छ। तर यी दुवै दृष्टिकोणभन्दा पर एउटा नैतिक प्रश्न उभिन्छ—शक्ति आखिर कसका लागि प्रयोग हुँदैछ? यदि राजनीतिक शक्ति मानव जीवनको संरक्षणभन्दा विनाशमा प्रयोग हुन्छ भने त्यो शक्ति सभ्यताको उपलब्धि होइन। यदि राष्ट्रिय हित विश्वमानवताको हितसँग निरन्तर द्वन्द्वमा रहन्छ भने अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था अस्थिर भइरहन्छ। त्यसैले आज विश्वलाई शक्तिशाली राज्य मात्र होइन, नैतिक रूपमा जागृत राजनीतिक चेतना पनि आवश्यक छ। अध्यात्मले यही आन्तरिक प्रश्न उठाउँछ। यसले राजनीतिलाई शक्ति प्राप्तिको साधनबाट मानवकल्याणको माध्यममा रूपान्तरण गर्ने सम्भावना बोकेको हुन्छ।

अध्यात्मलाई कुनै एक धर्म, सम्प्रदाय वा कर्मकाण्डमा सीमित गर्नु यसको व्यापक अर्थलाई संकुचित गर्नु हो। राजनीतिक सन्दर्भमा अध्यात्म भनेको आत्मचेतना, विवेक, करुणा, संयम र उत्तरदायित्वको विकास हो। यसले मानिसलाई आफ्नो स्वार्थको सीमाभन्दा पर हेर्न सिकाउँछ। अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति राज्यका हितहरूबीचको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन। यो मानव जीवन, पृथ्वी, प्रकृति र भविष्यको साझा भाग्यसँग सम्बन्धित क्षेत्र पनि हो। एउटा देशमा भएको युद्धको प्रभाव सीमाभित्र बन्द रहँदैन। शरणार्थीको प्रवाह बढ्छ। खाद्य संकट फैलिन्छ। ऊर्जा बजार प्रभावित हुन्छ। वातावरणीय क्षति हुन्छ। विश्व अर्थतन्त्रमा तरंग उत्पन्न हुन्छ। यसैले आजको विश्वमा कुनै पनि राष्ट्र पूर्णतः अलग रहन सक्दैन। अध्यात्मले यही अन्तरसम्बन्धको बोध गराउँछ। ‘म’ बाट ‘हामी’ तर्फको यात्रा यसको मूल चेतना हो। उपनिषद्को ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ को भावले विश्वलाई साझा परिवारका रूपमा हेर्ने दृष्टि प्रदान गर्छ। यसको राजनीतिक अर्थ राज्यहरूको सार्वभौमिकता समाप्त गर्नु होइन। बरु सार्वभौमिकताको अभ्यासलाई मानवीय उत्तरदायित्वसँग जोड्नु हो।

विश्वराजनीतिमा शक्ति आवश्यक छ। राज्यको सुरक्षा, सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय हित संरक्षणका लागि शक्ति अपरिहार्य हुन्छ। तर शक्ति स्वयं नैतिक हुँदैन। यसको नैतिकता प्रयोगको उद्देश्यबाट निर्धारण हुन्छ। आणविक हतियारले सुरक्षा पनि दिन सक्छ। विनाशको सम्भावना पनि बोकेको हुन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानव जीवन सहज बनाउन सक्छ। गलत प्रयोग भएमा असमानता र नियन्त्रणको नयाँ संरचना पनि जन्माउन सक्छ। आर्थिक प्रतिबन्धले आक्रामक राज्यलाई दबाब दिन सक्छ। तर त्यसको भार सामान्य नागरिकमाथि पर्न सक्छ। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा साधन र उद्देश्यबीचको नैतिक सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अध्यात्मले शक्तिलाई संयमित गर्ने चेतना प्रदान गर्छ। यसले विजयभन्दा न्यायलाई ठूलो मान्छ। प्रभुत्वभन्दा सहअस्तित्वलाई महत्त्व दिन्छ। प्रतिशोधभन्दा मेलमिलापलाई प्राथमिकता दिन्छ। महात्मा गान्धीको सत्य र अहिंसाको राजनीतिक प्रयोग यसै प्रकारको नैतिक शक्तिको ऐतिहासिक उदाहरण हो। उनले राजनीतिक संघर्षलाई केवल सत्ता परिवर्तनको माध्यम बनाएनन्। उनले त्यसलाई आत्मशुद्धि र सामाजिक नैतिकताको आन्दोलनमा रूपान्तरण गरे। अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिले आज पनि यस दृष्टिबाट गहिरो शिक्षा लिन सक्छ।

युद्धको प्रारम्भ प्रायः सीमामा हुन्छ। तर यसको अन्तिम घाउ मानव अन्तरात्मामा बस्छ। युद्धले सैनिक मात्र मार्दैन। बालबालिकाको भविष्य पनि मार्छ। विद्यालय भत्काउँछ। अस्पताल उजाड्छ। परिवार विखण्डित गर्छ। स्मृतिमा भय रोप्छ। पुस्तौँसम्म अविश्वास जन्माउँछ। आधुनिक विश्वमा कूटनीतिक वार्ता, अन्तर्राष्ट्रिय कानून र बहुपक्षीय संस्थाहरू शान्तिका महत्वपूर्ण साधन हुन्। तर संस्थाहरू मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। वार्ताको टेबलमा बसेका नेतृत्वको चेतना पनि निर्णायक हुन्छ। अहंकारले वार्ता कठिन बनाउँछ। अविश्वासले सम्झौता कमजोर बनाउँछ। प्रतिशोधले संघर्ष लम्ब्याउँछ। करुणाले संवादको ढोका खोल्छ। अध्यात्मले कूटनीतिलाई कमजोरी होइन, संयमको शक्ति मान्छ। क्षमा अन्यायको समर्थन होइन। न्यायसहितको मेलमिलाप हो। शान्ति युद्धको अनुपस्थिति मात्र होइन। शान्ति न्याय, सम्मान र सुरक्षाको उपस्थितिसमेत हो। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा ‘अन्तरात्माको कूटनीति’ आवश्यक छ। जहाँ राष्ट्रहरूले आफ्नो हित सुरक्षित गर्दै अरूको अस्तित्व र गरिमालाई पनि स्वीकार गर्छन्।

जलवायु परिवर्तन, महामारी, साइबर सुरक्षा, आणविक जोखिम, खाद्य असुरक्षा र सीमापार अपराधले विश्वलाई साझा संकटतर्फ धकेलिरहेका छन्। यी समस्याको समाधान कुनै एउटा राष्ट्रले एक्लै गर्न सक्दैन। विश्वशासनका संस्थाहरूलाई अझ प्रभावकारी, समावेशी र उत्तरदायी बनाउन आवश्यक छ। संयुक्त राष्ट्रसंघजस्ता संस्थाहरूले संवाद र सहकार्यका लागि महत्वपूर्ण मञ्च प्रदान गरेका छन्। तर विश्वव्यवस्थामा शक्ति असमानता अझै गहिरो छ। साना राष्ट्रका आवाज ठूला शक्तिको प्रभावमा दबिन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय न्यायको प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अध्यात्मले शक्तिशालीलाई विनम्रता सिकाउँछ। कमजोरलाई आत्मसम्मान दिन्छ। पृथ्वीलाई साझा घरका रूपमा हेर्न प्रेरित गर्छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय उत्तरदायित्वलाई कानुनी बाध्यताभन्दा पर नैतिक कर्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ। विश्वशासनको भविष्य केवल संस्थागत सुधारमा निर्भर छैन। साझा मानव चेतनाको विकासमा पनि निर्भर छ। राष्ट्रहरूबीचको दूरी घटाउन पुल चाहिन्छ। त्यो पुल संवाद हो। त्यो पुल विश्वास हो। र त्यसको गहिरो आधार मानवीय नैतिकता हो।

अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति आर्थिक शक्तिबाट अलग छैन। व्यापार, लगानी, ऊर्जा, प्रविधि र वित्तीय प्रणालीले राष्ट्रहरूको प्रभाव निर्धारण गर्छन्। विश्वव्यापीकरणले अवसर विस्तार गरेको छ। तर यसले असमानता पनि गहिरो बनाएको छ। केही राष्ट्र र कम्पनीसँग अत्यधिक आर्थिक शक्ति केन्द्रित हुँदा विकासको लाभ समान रूपमा वितरण हुन सक्दैन। गरिब राष्ट्रहरू ऋण, बजार र प्रविधिको निर्भरतामा फस्न सक्छन्। यस्तो परिस्थितिमा आर्थिक कूटनीतिको लक्ष्य केवल व्यापार विस्तार हुनु हुँदैन। यसले न्यायपूर्ण अवसर निर्माण गर्नुपर्छ। अध्यात्मले अर्थलाई साधनका रूपमा हेर्छ। साध्यका रूपमा होइन। सम्पत्ति आवश्यक छ। तर सम्पत्तिको उद्देश्य मानव जीवनको गरिमा उकास्नु हुनुपर्छ। अर्थतन्त्रले मानिसलाई सेवा गर्नुपर्छ। मानिस अर्थतन्त्रको दास बन्नु हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक सम्बन्धमा निष्पक्षता, उत्तरदायित्व र सहकार्यको भावना आवश्यक छ। दिगो विकासको अर्थ वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्नु मात्र होइन। भविष्यका पुस्ताको अधिकार सुरक्षित गर्नु पनि हो। यही दीर्घदृष्टि अध्यात्मले राजनीतिक अर्थशास्त्रलाई प्रदान गर्न सक्छ।

प्रकृति राजनीतिक सीमाले बाँडिएको छैन। हिमाल एक देशमा भए पनि त्यसबाट निस्कने नदी धेरै देश हुँदै बग्न सक्छ। वायुमण्डल कुनै पासपोर्टले विभाजित हुँदैन। समुद्रको तापमान वृद्धि एउटा देशको सीमामा रोकिन्न। जलवायु परिवर्तनले यही सत्यलाई कठोर रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। हिमनदी पग्लँदा पहाडी समाज मात्र प्रभावित हुँदैन। तल्लो भूभागका कृषि प्रणाली, जलस्रोत र अर्थतन्त्र पनि प्रभावित हुन्छन्। त्यसैले वातावरणीय संकट मूलतः विश्वनैतिकताको संकट पनि हो। विकसित राष्ट्रहरूको ऐतिहासिक उत्सर्जन र विकासशील राष्ट्रहरूको वर्तमान आवश्यकता बीच न्यायपूर्ण सन्तुलन आवश्यक छ। यहाँ अध्यात्मको प्रकृतिदृष्टि महत्वपूर्ण हुन्छ। प्रकृति केवल उपयोग गर्ने वस्तु होइन। जीवनको सहयात्री हो। पृथ्वी केवल स्रोत होइन। साझा धरोहर हो। अध्यात्मले मानवलाई प्रकृतिको स्वामी होइन, संरक्षकका रूपमा हेर्न प्रेरित गर्छ। यही चेतना विश्व जलवायु कूटनीतिको नैतिक आधार बन्न सक्छ। विकास र संरक्षणबीचको द्वन्द्वलाई सहअस्तित्वको दृष्टिले पुनर्विचार गर्न सकिन्छ।

विश्व राजनीति अब भौगोलिक सीमामा मात्र सीमित छैन। डिजिटल प्रविधिले शक्ति संरचनाको नयाँ भूगोल निर्माण गरेको छ। सूचना आफैँ रणनीतिक शक्ति बनेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता राज्य, बजार र समाजका निर्णय प्रक्रियामा प्रवेश गरिरहेको छ। साइबर आक्रमणले युद्धको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेको छ। गलत सूचना लोकतान्त्रिक चेतनालाई प्रभावित गर्न सक्छ। सामाजिक सञ्जालले नागरिक सहभागिता बढाउन सक्छ। त्यही माध्यमले ध्रुवीकरण पनि तीव्र बनाउन सक्छ। यस्तो युगमा राजनीतिक चेतनालाई नयाँ नैतिक आधार आवश्यक छ। प्रविधि तटस्थ साधनजस्तो देखिए पनि यसको प्रयोग गर्ने मानिसको उद्देश्य तटस्थ हुँदैन। त्यसैले डिजिटल शासनमा पारदर्शिता, गोपनीयता, मानव अधिकार र उत्तरदायित्व आवश्यक छन्। अध्यात्मले प्रविधिलाई अस्वीकार गर्दैन। यसले प्रविधिको प्रयोगमा विवेक खोज्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता शक्तिशाली हुँदै जाँदा मानवीय विवेक झन् आवश्यक हुन्छ। भविष्यको प्रश्न केवल ‘मेसिनले के गर्न सक्छ?’ भन्ने होइन। ‘मानिसले के गर्न उचित ठान्नुपर्छ?’ भन्ने पनि हो। यही प्रश्न राजनीतिक अध्यात्मको नयाँ क्षेत्र बन्न सक्छ।

नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान भौगोलिक अवस्थिति, सांस्कृतिक विविधता र आध्यात्मिक परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। नेपाल ठूला शक्तिबीच रहेको सानो राष्ट्र हो। त्यसैले यसको विदेश नीति शक्ति प्रदर्शनभन्दा विवेकपूर्ण सन्तुलनमा आधारित हुनुपर्छ। सार्वभौमिक समानता, अहस्तक्षेप, शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र बहुपक्षीय सहयोग नेपालको कूटनीतिक चेतनाका महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छन्। नेपालको बौद्ध, हिन्दू र बहुसांस्कृतिक विरासतले विश्वलाई सहअस्तित्वको सन्देश दिन सक्छ। सगरमाथाको उचाइले मात्र नेपाललाई विश्वमा परिचित बनाउँदैन। बुद्धको शान्ति सन्देशले पनि नेपालको नैतिक पहिचान निर्माण गर्छ। जनक, सीता, बुद्ध र हिमालयको सभ्यतागत स्मृतिले नेपालको कूटनीतिलाई सांस्कृतिक गहिराइ दिन सक्छ। तर आध्यात्मिक विरासत केवल गौरवको विषय भएर पुग्दैन। त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। नेपालले शान्ति, जलवायु न्याय, पर्वतीय वातावरण, मानव सुरक्षा र बहुपक्षीय सहकार्यका क्षेत्रमा नैतिक आवाज बलियो बनाउन सक्छ। सानो राष्ट्रको शक्ति उसको आकारमा मात्र हुँदैन। उसको विश्वसनीयतामा पनि हुन्छ। नैतिक विश्वसनीयता नै नेपालको महत्वपूर्ण कूटनीतिक पूँजी बन्न सक्छ।

विश्वराजनीतिको भविष्य नयाँ शक्ति-सन्तुलनले मात्र निर्धारण गर्ने छैन। त्यसलाई राजनीतिक चेतनाको गुणस्तरले पनि निर्धारण गर्नेछ। शक्ति आवश्यक छ। तर शक्तिलाई विवेक चाहिन्छ। राष्ट्रवाद आवश्यक छ। तर मानवताभन्दा माथि उठ्ने राष्ट्रवाद खतरनाक बन्न सक्छ। राष्ट्रिय हित आवश्यक छ। तर साझा पृथ्वीको अस्तित्वलाई नकार्ने राष्ट्रिय हित अन्ततः आत्मघाती हुन सक्छ। त्यसैले भविष्यको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिलाई शक्ति र नैतिकताको सन्तुलन आवश्यक छ। अध्यात्मले यही सन्तुलनको आन्तरिक आधार प्रदान गर्न सक्छ। यसको अर्थ धर्मलाई राज्यको विदेश नीतिमा थोपर्नु होइन। यसको अर्थ कूटनीतिमा मानवीय विवेक, करुणा, संयम र उत्तरदायित्वलाई स्थान दिनु हो।
राजनीतिमा अध्यात्म प्रवेश गर्दा राज्य धार्मिक बन्नुपर्दैन। राजनीति मानवीय बन्नुपर्छ। नेतृत्वले आफूलाई सत्ताको स्वामी होइन, सार्वजनिक उत्तरदायित्वको संरक्षक ठान्नुपर्छ।

राष्ट्रहरूले प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन्। तर विनाशमा होइन, सिर्जनामा। विश्व शक्तिशाली बन्न सक्छ। तर त्यसको शक्ति शान्तिको संरक्षक हुनुपर्छ। अन्ततः सभ्यताको महानता उसले कति हतियार बनायो भन्नेमा होइन। उसले कति जीवन बचायो भन्नेमा मापन हुनुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा अध्यात्मको वास्तविक अर्थ यही हो—शक्तिलाई विवेकले बाँध्नु, स्वार्थलाई मानवताले परिष्कृत गर्नु र राष्ट्रिय हितलाई विश्वकल्याणसँग संवाद गराउनु। जब राजनीति यस्तो चेतनाले सिँचिन्छ, तब कूटनीति केवल सम्झौताको भाषा रहँदैन। यो मानव सभ्यताको सहअस्तित्वको कविता बन्छ।
-उपसचिव, नेपाल सरकार